Destpêk
Emadîn kesayetiyeke pîroz a ola Êzdî ye: kurê hebûna mezin a pîroz Şêx Şems û bavkalê malbata Şêxên Şemsanî, ku wek weliyê şîfayê tê rêzgirtin û gel ji bo sivikkirina êşên xwe berê xwe didin wî, û di kevneşopiya Êzdî de wek kesayetiyeke bi avabûna Mîrektiya dîrokî ya Behdînanê re girêdayî tê bîranîn.
Di kevneşopiya Êzdî de Emadîn, ku Îmad ed Dîn jî tê binavkirin, yek ji kurên rêzlêgirtî yên Şêx Şems, hebûna pîroz a Rojê, ye û bavkalê yek ji şaxên malbatî yên Şêxên Êzdî ye. Ew wek kesayetiyeke pîroz a xwedî hêza şîfayê, bi taybetî ji hin nexweşiyan, tê rêzgirtin û bîra wî herwiha bi dîroka mîrektiyên Kurd ve girêdayî ye.
Naskirina Emadîn tê wateya rûbirûbûna bi awayê ku ola Êzdî kesayetiyên xwe yên pîroz wek çavkaniyên şîfa û alîkariyê rêz dike û awayê ku malbata pîroz, hêza şîfayê û dîroka axa Kurd di bîra kesayetiyeke pîroz a baweriyê de bi hev re tên hûnandin.
Naverok
Di dîrok û kevneşopiyê de tê bîranîn
Emadîn kî ye?
Emadîn, ku Îmad ed Dîn jî tê binavkirin, kesayetiyeke pîroz e ku di ola Êzdî de tê rêzgirtin, wek yek ji kurên hebûna mezin a pîroz Şêx Şems, hebûna pîroz a Roj, ronahî û agirê, û wek bavkalê yek ji şaxên malbatî yên Şêxên Êzdî rêz lê tê girtin. Ew wek kesayetiyeke pîroz a xwedî hêza şîfayê tê rêzgirtin, weliyek ku gel ji bo sivikkirina hin nexweşiyan berê xwe didin wî, û bîra wî di kevneşopiya Êzdî de bi dîroka axa Kurd re girêdayî ye, ji ber ku wek kesayetiyeke bi avabûna Mîrektiya dîrokî ya Behdînanê, yek ji mîrektiyên Kurd, ve girêdayî tê bîranîn. Rêz li Şêxên malbata wî di nav Şêxên Êzdî de tê girtin, li civakên Êzdî yên herêmê û derveyî wê dijîn û sernavekî rêzlêgirtî yê olî hildigirin. Wek kurê hebûna pîroz a Rojê, weliyê şîfayê û bavkalê malbateke rêzlêgirtî, Emadîn di nav kesayetiyên pîroz ên ola Êzdî de cihekî bi rêz digire, yek ji gelek parêzvan û weliyên pîroz ku li gorî têgihiştina Êzdî lênêrîn û alîkariya Xwedayê yekane bi wan di jiyana civakê de amade dibe.
Nav û malbata wî
Emadîn, an Îmad ed Dîn, navekî rêzê hildigire û girêdayî yek ji rêzlêgirtîtirîn malbatên pîroz ên Êzdî ye, wek kurê Şêx Şems ê ji malbata mezin a Şemsanî.
Navê Emadîn, formeke Îmad ed Dîn, navekî rûmet û rêzê ye. Malbata wî di nav rêzlêgirtîtirîn malbatên ola Êzdî de ye: ew kurê Şêx Şems, hebûna mezin a pîroz a Rojê û endamê Koma Heftan, ye û lewma neviyê Êzdîna Mîr, bavkalê mezin ê Şêxên Şemsanî, ye. Ew yek ji kurên Şêx Şems e ku bûn bavkalên şaxên malbatî yên Şêxên Êzdî û Şêxên ji wî hatine wan şaxên rêzlêgirtî pêk tînin, sernavekî taybet ê olî hildigirin û di nav civakên Êzdî yên Iraq, Ermenistan û derveyî wan de dijîn. Girêdayîbûna bi vê malbatê tê wateya sekinîna di nav malbata mezin a Şemsanî ya kesayetiyên pîroz de, malbata Şêx Şems û xizmên wî, di nav rêzlêgirtîtirîn malbatên pîroz ên Êzdî de. Bi vî awayî nav û malbata Emadîn wî wek kesayetiyeke pîroz a rêzlêgirtî ya malbateke mezin a pîroz nîşan didin, kurê hebûna pîroz a Rojê û bavkalê malbateke rêzlêgirtî ya Şêxan. Naskirina nav û malbata wî destpêka naskirina cihê wî ye, kurê rêzlêgirtî yê hebûneke mezin a pîroz û bavê malbateke pîroz di ola Êzdî de.
Xalên Sereke
Emadîn, an Îmad ed Dîn, kesayetiyeke pîroz a ola Êzdî ye.
Wek kurê Şêx Şems, hebûna pîroz a Rojê, rêz lê tê girtin.
Ew bavkalê yek ji şaxên malbatî yên Şêxên Êzdî ye.
Wek weliyê şîfayê, bi taybetî ji hin nexweşiyan, rêz lê tê girtin.
Di kevneşopiyê de wek bi Mîrektiya Behdînanê re girêdayî tê bîranîn.
Heta îro rêz li malbata wî di nav Şêxên Êzdî de tê girtin.
Agahiyên Kurt
Nav: Emadîn (Îmad ed Dîn)
Rêzgirtin di: Êzdîtiyê
Bav: Şêx Şems, hebûna pîroz a Rojê
Bapîr: Êzdîna Mîr, bavkalê Şêxên Şemsanî
Malbat: Bavkalê şaxeke malbatî ya Şêxên Êzdî
Rêzgirtin wek: Weliyê şîfayê
Şîfaya têkildar: Ji hin nexweşiyan, di nav de yên mideyê
Tê bîranîn ji bo: Têkiliyek bi avabûna Mîrektiya Behdînanê re
Serdem: Sedsala 13em
Mîrat: Kesayetiyeke pîroz a rêzlêgirtî ya ola Êzdî
Kurê hebûna pîroz a Rojê
Emadîn wek yek ji kurên Şêx Şems, hebûna mezin a pîroz a Roj, ronahî û agirê, yek ji Heft Hebûnên Pîroz ên ola Êzdî, tê rêzgirtin.
Yek ji bilindtirîn rêzên Emadîn cihê wî wek kurê Şêx Şems ye, yek ji mezintirîn kesayetiyên pîroz ên Êzdî, hebûna pîroz a Roj, ronahî û agirê, endamê Koma Heftan, Heft Hebûnên Pîroz ku Xwedayê yekane karên cîhanê ji wan re sparte. Şêx Şems xwedî gelek kurên rêzlêgirtî bû ku bûn bavkalên şaxên malbatî yên cihêreng ên Şêxên Êzdî û Emadîn di nav wan de ye, yek ji dûndeyên pîroz ên hebûna mezin a Rojê. Kurê Şêx Şems bûn tê wateya girêdayîbûna bi koma herî hundirîn a malbatên pîroz ên Êzdî, zarokên yek ji mezintirîn Hebûnên Pîroz, û berdewamkirina pîrozî û malbata hebûna Rojê. Ev hatina ji hebûna pîroz a Rojê aliyekî diyarker ê cihê Emadîn e, ku wî wek kesayetiyeke pîroz a bilindtirîn malbatê nîşan dide, kurê yek ji Heft Hebûnên Pîroz. Emadîn wek kurê Şêx Şems, hebûna pîroz a Rojê, cihê xwe yê rêzlêgirtî di nav kesayetiyên pîroz ên ola Êzdî de digire, pîroziya yek ji mezintirîn Hebûnên Pîroz berdewam dike.
Weliyê şîfayê
Emadîn wek weliyê şîfayê tê rêzgirtin, kesayetiyeke pîroz ku gel ji bo sivikkirina hin nexweşiyan berê xwe didin wî, yek ji kesayetiyên pîroz ku li gorî têgihiştina Êzdî lênêrîna şîfaker a Xwedayê yekane bi wan amade dibe.
Di nav kesayetiyên pîroz ên ola Êzdî de gelek bi hêza şîfayê re têkildar in, parêzvan û weliyên pîroz ku gel ji bo sivikkirina nexweşî û pirsgirêkên taybet berê xwe didin wan; û Emadîn di nav van de ye, wek weliyê şîfayê tê rêzgirtin. Ew bi taybetî bi şîfaya hin nexweşiyan re têkildar e, di nav de yên mide û hundirê laş, û gel ji bo sivikkirin û alîkariyê di van pirsgirêkan de berê xwe didin wî, bi hêza wî ya pîroz û şefaeta wî bawer in. Ev rêzgirtina Emadîn wek şîfader têgihiştina berfirehtir a Êzdî ya kesayetiyên pîroz wek çavkaniyên alîkarî, parastin û şîfayê di dijwariyên jiyanê de nîşan dide, welî û parêzvanên ku civak di hewcedariyê de berê xwe didin wan û lênêrîn û alîkariya Xwedayê yekane bi wan amade dibe. Şîfaya bi Emadîn re têkildar beşeke kevneşopiya dewlemend a kesayetiyên pîroz ên Êzdî wek alîkar û şîfaderan e, ku her yek gelek caran bi nexweşî an qadên alîkariya taybet re têkildar e. Ev rola weliyê şîfayê aliyekî girîng û hezkirî yê Emadîn e, kurê pîroz ê hebûna Rojê ku gel ji bo sivikkirina hin nexweşiyan berê xwe didin wî. Emadîn di civaka Êzdî de wek şîfader û alîkar, û herwiha kesayetiyeke pîroz a malbateke mezin, tê rêzgirtin û gel berê xwe didin wî.
Bavkalê malbateke Şêxan
Emadîn bavkalê yek ji şaxên malbatî yên Şêxên Êzdî ye, bavkalê malbateke pîroz a rêzlêgirtî ku heta îro di nav civaka Êzdî de berdewam dike.
Di rêkûpêkiya civakî û olî ya ola Êzdî de civak di kast û malbatan de hatî rêxistin e, di nav wan de Şêx, malbatên ruhanî yên ji kesayetiyên mezin ên pîroz hatî, hene û Emadîn bavkalê yek ji van şaxên malbatî yên Şêxan e. Şêxên ji Emadîn hatine yek ji malbatên pîroz ên rêzlêgirtî yên civaka Êzdî pêk tînin, malbat û pîroziya wî berdewam dikin û sernavekî taybet ê olî hildigirin; ew di nav civakên Êzdî yên Iraq, Ermenistan û herêma berfirehtir û diyasporayê de dijîn. Wek kurê Şêx Şems ê bû bavkalê malbateke Şêxan, Emadîn di nav bavkalên damezrîner ên malbatên Şêxên Êzdî de cihekî digire, bavkalên malbatên pîroz ku pîrozî û rolên olî yên civakê berdewam dikin. Ev rola bavkalê malbateke Şêxan aliyekî girîng ê Emadîn e, ku wî wek bavkalê malbateke pîroz a rêzlêgirtî ya heta îro berdewam dike nîşan dide. Emadîn wek bavkalê malbateke Şêxan, û herwiha weliyê şîfayê û kurê hebûna Rojê, di ola Êzdî de cihê xwe yê rêzlêgirtî û mayînde digire, bavkalê malbateke pîroz a zindî ya civakê.
Di dîrok û kevneşopiyê de tê bîranîn
Bîra Emadîn ne tenê bi kevneşopiya pîroz, herwiha bi dîroka axa Kurd jî ve girêdayî ye, ji ber ku wek kesayetiyeke bi avabûna Mîrektiya dîrokî ya Behdînanê re girêdayî tê bîranîn.
Bîra Emadîn dikeve nav dîroka mîrektiyên Kurd, ji ber ku di kevneşopiya Êzdî de wek kesayetiyeke bi avabûna Mîrektiya Behdînanê re girêdayî tê bîranîn, yek ji mîrektiyên dîrokî yên Kurd ên herêmê, ku navenda wê li herêma bi navekî têkildar e. Ev têkilî, çi wek dîrokî, kevneşopî an herdu bê famkirin, awayê ku kesayetiyên pîroz ên ola Êzdî di dîrok û nasnameya axa Kurd de hatine hûnandin nîşan dide, bîra wan bi mîrektî, herêm û gelên deverê ve girêdayî ye. Ew herwiha girîngiya malbatên pîroz ên Êzdî di dîroka herêmê de nîşan dide, di serdemekê de ku ola Êzdî û serokên wê di cîhana Kurd de xwedî cihekî girîng bûn. Hûnandina kevneşopiya pîroz û dîroka axê bi hev re di bîra Emadîn de taybetmendiya awayê bîranîna kesayetiyên pîroz e, hem wek kesayetiyên dilsoziya olî hem wek kesayetiyên dîrok û nasnameya gel. Ev cihê di dîrok û kevneşopiyê de aliyekî berbiçav ê Emadîn e û weliyê pîroz û bavkal bi dîroka axa Kurd û mîrektiyên wê ve girê dide. Emadîn wek kesayetiyeke hem kevneşopiya pîroz hem dîroka cîhana Kurd tê bîranîn, kurê pîroz ê hebûna Rojê ku bîra wî di çîroka axê de hatî hûnandin e.
Wate û girîngî
Emadîn berî her tiştî awayê ku ola Êzdî kesayetiyên xwe yên pîroz wek çavkaniyên şîfa û alîkariyê û wek bavkalên malbatên xwe yên pîroz rêz dike temsîl dike, kurê pîroz ê hebûna Rojê ku bû weliyê şîfayê û bavê malbateke rêzlêgirtî. Wek weliyê şîfayê, ew lênêrîn û alîkariya ku kesayetiyên pîroz ji pirsgirêkên jiyanê re tînin nîşan dide.
Emadîn herwiha hûnandina malbata pîroz, hêza şîfayê û dîroka axa Kurd bi hev re di bîra kesayetiyeke pîroz de û girîngiya malbatên pîroz ên Êzdî di dîroka herêmê de temsîl dike. Di vê yekê de ew têkhûnandina dewlemend a bawerî, malbat û dîrokê di kevneşopiya Êzdî de nîşan dide. Di hemû van de Emadîn di nav kesayetiyên pîroz ên rêzlêgirtî yên ola Êzdî de ye, ku hatina ji Hebûnên Pîroz ên mezin, hêza şîfayê, bavkaltiya malbateke pîroz û têkiliya bi dîroka axê re temsîl dike. Ew kurê Şêx Şems û weliyê şîfayê ye, yek ji kesayetiyên rêzlêgirtî yên baweriyê, ku bi hebûnên mezin ên pîroz ên Heft Sirr, Heft Hebûnên Pîroz ên bi pêşengiya Tawûsê Melek, re tê rêzgirtin. Dîtina şîfa, malbat û dîroka pîroz ku ew temsîl dike yek ji taybetmendiyên dewlemend ên ola Êzdî ye.
Emadîn û Kurd
Emadîn kesayetiyeke pîroz a ola Êzdî ye, yek ji kevneşopiyên kevnar û resen ên olî yên gelê Kurd, û bîra wî beşeke mîrata dewlemend a olî û dîrokî ya Kurdan e, bi taybetî ya civaka Kurdên Êzdî.
Ola Êzdî yek ji kevneşopiyên kevnar û resen ên olî yên gelê Kurd e û kesayetiyên wê yên pîroz, di nav de Emadîn, beşeke mîrata dewlemend û taybet a olî ya Kurdan in, bi taybetî ya civaka Kurdên Êzdî ku ji bo wan kesayetiyên zindî yên dilsoziya olî ne. Bîra Emadîn di herdu kevneşopiya pîroz û dîroka axa Kurd de hatî hûnandin e, di rêzgirtina wî wek weliyê şîfayê û têkiliya wî bi Mîrektiya dîrokî ya Behdînanê re, ku têkhûnandina kûr a ola Êzdî bi dîrok û nasnameya gelê Kurd re nîşan dide. Ji bo Kurdên Êzdî, Emadîn kesayetiyeke zindî ya pîroz e, weliyê şîfayê û bavkalekî rêzlêgirtî, beşeke hezkirî ya mîrata dilsoziya olî û dîrokî ya civakê. Di pêşkêşkirina Emadîn de em rêzê li kesayetiyeke pîroz a ola Êzdî digirin, beşeke mîrata taybet a olî û dîrokî ya gelê Kurd, kurê pîroz ê hebûna Rojê ku hêza wî ya şîfayê, malbata wî ya pîroz û têkiliya wî bi dîroka axê re di nav taybetmendiyên dewlemend ên kevneşopiyê de ne û rêzgirtina wî heta îro wek dilsoziyeke olî ya zindî di civaka Êzdî de berdewam dike.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Ma rêzgirtina Emadîn û weliyên Êzdî formeke pirxwedaperestiyê ye? Na. Ev xaleke girîng e, ji ber ku ola Êzdî ji demeke dirêj ve bi giranî şaş hatî famkirin û nîşandan e. Êzdîtî baweriyeke yekxwedaperest e, li dora baweriya bi Xwedayekî yekane, afirînerê hemû tiştan. Kesayetiyên pîroz wek Emadîn, welî û parêzvan û Hebûnên Pîroz ên mezin ên Heft Sirr bi pêşengiya Tawûsê Melek, xwedayên hevrik nînin lê kesayetiyên pîroz û derketin in ku lênêrîn, alîkarî û şîfaya Xwedayê yekane bi wan amade dibe, di baweriyeke li dora Xwedayê yekane de rêz li wan tê girtin. Rêzgirtina Emadîn wek weliyê şîfayê rêzgirtina ji kesayetiyeke pîroz a Xwedayê yekane re ye, ne perestina xwedayekî cuda. Girîng e ku ola Êzdî bi rastî wek kevneşopiya yekxwedaperest a ku ye bê famkirin, bi rakirina nîşandanên şaş ên ji demeke dirêj ve lê hatine kirin.
Ma Emadîn kesayetiyeke dîrokî ye an bi tevahî efsaneyî ye? Di kevneşopiya Êzdî de Emadîn wek kesayetiyeke rastîn a pîroz a rabirdûyê tê rêzgirtin, kurê Şêx Şems û bavkalê malbateke Şêxan ku heta îro berdewam dike, û herwiha wek weliyê şîfayê û kesayetiyeke bi dîroka axa Kurd re têkildar. Wek gelek kesayetiyên pîroz ên rêzlêgirtî, dîrok û kevneşopiya pîroz di bîra wî de bi hev re hatine hûnandin. Helwesta durust rêzgirtina ji herduyan re ye: bavkalê pîroz ê tê bîranîn ê malbateke zindî û kesayetiya dîroka herêmê û weliyê hezkirî yê şîfayê yê dilsoziya pîroz.
Ma şîfaya bi Emadîn re têkildar mijara sêhrê ye? Di kevneşopiya Êzdî de ew bi awayê herî baş wek şefaet û lênêrîna pîroz a weliyekî tê famkirin, ku li gorî têgihiştina Êzdî alîkarî û şîfaya Xwedayê yekane bi wî amade dibe, ne wek sêhr. Gel wek kesayetiyên din ên pîroz bi bawerî û dilsoziya olî berê xwe didin Emadîn, alîkarî û şîfaya ku ji ya pîroz û ji Xwedayê yekane yê kesayetiyên pîroz xizmetê jê re dikin tê dixwazin.
Mijarên têkildar
Şêx Şems: hebûna pîroz a Rojê, bavê Emadîn
Êzdîna Mîr: bavkalê mezin ê Şêxên Şemsanî
Şêx Fexredîn: apê Emadîn, nivîskarê stranên pîroz
Şêx Mend: parêzvanê marê pîroz, ji malbata Şemsanî
Mûsa Sor: Xudanê Hewa û Bayê, weliyekî din ê şîfayê
Heft Sirr: Heft Hebûnên Pîroz ên ola Êzdî
Tawûsê Melek: Melekê Tawûs, pêşengê Hebûnên Pîroz
Şêx Adî: reformkerê mezin ê ola Êzdî li Lalişê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Di ola Êzdî de Emadîn kî ye?
Emadîn, ku Îmad ed Dîn jî tê binavkirin, kesayetiyeke pîroz e ku di ola Êzdî de tê rêzgirtin, wek yek ji kurên hebûna mezin a pîroz Şêx Şems, hebûna Rojê, û wek bavkalê yek ji şaxên malbatî yên Şêxên Êzdî rêz lê tê girtin. Wek weliyê şîfayê tê rêzgirtin û gel ji bo sivikkirina hin nexweşiyan berê xwe didin wî û di kevneşopiyê de wek kesayetiyeke bi avabûna Mîrektiya dîrokî ya Behdînanê re girêdayî tê bîranîn.
Emadîn kurê kê ye?
Emadîn kurê Şêx Şems e, hebûna mezin a pîroz a Roj, ronahî û agirê, endamê Koma Heft Hebûnên Pîroz. Lewma ew neviyê Êzdîna Mîr, bavkalê mezin ê Şêxên Şemsanî, ye. Şêx Şems xwedî gelek kurên rêzlêgirtî bû ku bûn bavkalên şaxên malbatî yên cihêreng ên Şêxên Êzdî û Emadîn di nav wan de ye, pîrozî û malbata hebûna Rojê berdewam dike.
Emadîn weliyê çi ye?
Emadîn wek weliyê şîfayê tê rêzgirtin, kesayetiyeke pîroz ku gel ji bo sivikkirina hin nexweşiyan berê xwe didin wî, di nav de yên mide û hundirê laş. Ev têgihiştina berfirehtir a Êzdî ya kesayetiyên pîroz wek çavkaniyên alîkarî, parastin û şîfayê di dijwariyên jiyanê de nîşan dide, welî û parêzvanên ku civak di hewcedariyê de berê xwe didin wan û lênêrîna Xwedayê yekane bi wan amade dibe.
Emadîn çawa bi dîroka Kurd re girêdayî ye?
Di kevneşopiya Êzdî de Emadîn wek kesayetiyeke bi avabûna Mîrektiya Behdînanê re girêdayî tê bîranîn, yek ji mîrektiyên dîrokî yên Kurd ên herêmê. Ev têkilî awayê ku kesayetiyên pîroz ên ola Êzdî di dîrok û nasnameya axa Kurd de hatine hûnandin û girîngiya malbatên pîroz ên Êzdî di dîroka herêmê de di serdema ku bawerî di cîhana Kurd de xwedî cihekî girîng bû nîşan dide.
Ma rêzgirtina Emadîn pirxwedaperestî ye?
Na. Êzdîtî baweriyeke yekxwedaperest e ku li dora baweriya bi Xwedayekî yekane ye. Kesayetiyên pîroz wek Emadîn û Hebûnên Pîroz ên mezin xwedayên hevrik nînin lê kesayetiyên pîroz in ku lênêrîn, alîkarî û şîfaya Xwedayê yekane bi wan amade dibe, di baweriyeke li dora Xwedayê yekane de rêz li wan tê girtin. Rêzgirtina Emadîn wek weliyê şîfayê rêzgirtina ji kesayetiyeke pîroz a Xwedayê yekane re ye, ne perestina xwedayekî cuda.
Emadîn çawa bi Kurdan re têkildar e?
Emadîn kesayetiyeke pîroz a ola Êzdî ye, yek ji kevneşopiyên kevnar û resen ên olî yên gelê Kurd, û bîra wî beşeke mîrata dewlemend a olî û dîrokî ya Kurdan e, bi taybetî ya civaka Kurdên Êzdî ku ji bo wan kesayetiyeke zindî ya dilsoziya olî ye. Bîra wî di herdu kevneşopiya pîroz û dîroka axa Kurd de hatî hûnandin e, ku têkhûnandina kûr a ola Êzdî bi dîrok û nasnameya gel re nîşan dide.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Lîsteya kesayetiyên pîroz ên Êzdî — Wikipedia
Rêxistina civakî ya Êzdiyan — Wikipedia
Kurdish-History.com: Êzdîna Mîr