Birinca sor: Birinca Kurdî ya sor ku her sifreya êvarê rengîn dike
Birinca sor birinca Kurdî ya sor e: basmatî di şorbayeke firingiyan a ji pîvaz, firingiyên teze, salçeya firingiyan û ava goşt de tê pijandin, heta dan reng û tama firingiyan dikişînin û dibin sorê germ û kûr. Ew berbelavtirîn awayê amadekirina birincê li malên Kurdan e: hevala rojane ya xwarinên avî, kebab û xwarinên sebzeyan. Li cihê ku biryanî şahiya xwe heye, birinca sor asayî ye. Li cihê ku parêv tobûlî ya bav û kalan e, birinca sor ya vê demê ye. Ew birinca ku dayikeke Kurd şeveke hefteyê bê ramana zêde çêdike, birinca ku her zarokekî Kurd di xwarina wê de mezin dibe. Kes li ser birinca sor nivîsaran nanivîse. Kes li ser wê nîqaş nake. Kes hewl nade navê wê biguhere. Ew bi tenê birinca sereke ya jiyana Kurdî ye: paşxaneya sor ku her xwarineke din a vê rêzenivîsê li ser tê pêşkêşkirin.
Xalên sereke
• Birinca basmatî di şorbaya firingiyan de bi pîvaz, firingî, salçeya firingiyan û ava goşt tê pijandin
• Berbelavtirîn birinca rojane li malên Kurdan — li kêleka xwarinên avî, kebab û xwarinên sebzeyan tê pêşkêşkirin
• Hevtaya rojane ya biryanî (birinca zaferanî ya şahiyê) û parêv tobûlî (genimê bav û kalan)
• Kes mafê wê ji xwe re naxwaze, nîqaş li ser nîne, nivîsar li ser nayên nivîsîn — paşxaneya sor a sifreyên êvarê yên Kurdî
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Birinca Sor (برنجا سۆر) — «birinca sor»
Cûre: Pîlava birincê bi firingiyan — birinca rojane ya sereke ya Kurdî
Pêkhate: Birinca basmatî, pîvaz, firingî, salçeya firingiyan, ava goşt, nivişk an rûn, xwê, zerçov
Bi çi re tê pêşkêşkirin: Bi her tiştî re — xwarinên avî, kebab, dolma, xwarinên sebzeyan, cacîk
Amadekirina kevneşopî
Birinca basmatî tê şûştin heta av zelal dibe, piştre sî deqeyan di avê de dimîne. Pîvaz di qatên tenik de tên birîn û di nivişk an rûn de heta zêrîn dibin tên sorandin. Firingiyên ku di perçeyên piçûk de hatine birîn, lê tên kirin û tên pijandin heta belav dibin. Kevçiyek salçeya firingiyan tê têkelkirin û heta rengê wê tarî dibe tê pijandin, da ku tamê kom bike. Ava goşt — ku gelek caran ji çêkirina xwarineke avî an pijandina hêdî ya hestiyên berx hatiye parastin — lê tê rijandin. Hinek zerçov ji bo germiya tamê lê tê kirin. Ava birinca avkirî tê rijandin û birinc dikeve têkeliya firingî û ava goşt û tê têkelkirin. Qazan heta kelandinê tê germkirin, piştre agir dikeve asta herî nizm û qapax bi temamî li ser tê girtin. Birinc panzdeh heta bîst deqeyan bi buharê tê pijandin, heta her daneyek şorbaya firingiyan dikişîne û rengê sorê germ digire. Di binê qazanê de qatekî zêrîn çêdibe — tahdîg an qazmag — ku parçeya herî biqîmet e. Danên birincê bi nermî tên ji hev vekirin û ew li tepsiyekê tê pêşkêşkirin; qata hişk a binî li ser an li kêleka wê tê danîn.
Sê danên Kurdî, sê astên jiyanê
Vê rêzenivîsê niha sê kevneşopiyên dan ên Kurdî belge kirine, ku her yek li asteke cuda ya jiyana rojane dixebite. Savar danê çiyayî yê bav û kalan e: bi destê tê pêvajokirin, ji bo zivistanê tê parastin, danê mayînê û şahiyên parêv tobûlî ye. Birinca biryanî danê bajarî yê şahiyê ye: bi bêhna zaferanê, qat bi fêkiyên hişk û gwîzan, li dawetan û Newrozê tê pêşkêşkirin. Birinca sor danê rojane ye: bi sorê firingiyan, bi ava goşt dewlemendkirî, bê merasim tê çêkirin û bê şîrove tê pêşkêşkirin. Bi hev re, ev sê dan jiyana Kurdî ji ya herî kevn heta ya herî nûjen, ji ya herî taybet heta ya herî asayî nexşe dikin. Pêjgeheke Kurdî her sêyan dixwaze: savar ji bo bîranînê, biryanî ji bo şahiyê û birinca sor ji bo îşev.
Pirsên pir tên pirsîn
Birinca sor çi ye?
Birinca sor bi Kurdî tê maneya «birinca sor». Ew birinca basmatî ye ku di şorbayeke firingiyan a ji pîvaz, firingiyên teze, salçeya firingiyan û ava goşt de tê pijandin. Birinc firingiyê dikişîne û rengê sorê germ digire. Ew berbelavtirîn awayê amadekirina birinca rojane li malên Kurdan e, li kêleka xwarinên avî, kebab, dolma û xwarinên sebzeyan tê pêşkêşkirin.
Birinca sor ji biryanî çawa cuda ye?
Biryanî birinca Kurdî ya şahiyê ye: bi bêhna zaferanê, bi qatên fêkiyên hişk, gwîz û goştê biharatikirî, li dawetan û şahiyan tê pêşkêşkirin. Birinca sor birinca rojane ya Kurdî ye: bi firingiyan reng û tam digire, di çend deqeyan de tê çêkirin û her şeveke asayî tê pêşkêşkirin. Biryanî bûyerek e. Birinca sor şîv e.
Qata hişk a binî ya birinca sor çi ye?
Di dema pijandinê de, binê qazana birincê qatekî zêrîn û qeris çêdike. Li gorî herêmê jê re dibêjin tahdîg an qazmag. Ew parçeya herî biqîmet a birincê ye: qeris, bi tam û gelek caran li ser sifreya êvarê kes hev ji bo wê dikişînin. Malbatên Kurd an wê wek tacekî li ser tepsiya birincê datînin an li kêleka wê wek tamxweşiyeke cuda pêşkêş dikin.
Encam
Birinca sor nivîsara pêncêûheştemîn a vê rêzenivîsê ye û ew e ku diviyabû pêşî bihatana. Her xwarina avî ya ku li vir hatiye belgekirin — tirşik, taskababi, şekalok, xoreşt rîwas — li ser birinca sor tê pêşkêşkirin. Her dolma li kêleka birinca sor tê xwarin. Her kebab li ser birinca sor radiweste. Ew xwarina ku nivîsareke xwe naxwaze, ji ber ku di her nivîsareke din de bi awayekî nerasterast heye. Lê pêjgeh tenê stêrkên xwe nîne. Dikê xwe jî ye. Birinca sor dik e: germ, sor, pêbawer, her şev amade ye. Piştî pêncêûheşt nivîsaran, dem bû navê wê bê gotin.
Çavkanî û xwendina bêtir
Kurdish-History.com — Biryanî: Birinca Kurdî ya şahiyê (hevtaya şahiyê)
Kurdish-History.com — Parêv Tobûlî: Goştê berx li ser savarê genimê (hevtaya danê bav û kalan)
Kurdish-History.com — Meqlûbî: Birinca Kurdî ya serûbin (hevtaya birincê ya dramatîk)
Kurdish-History.com — Lobiyên Çêkirî: Lobiyên kesk ên Kurdî (li ser birinca sor tên pêşkêşkirin)