Cejna Cemaiyê: Cejna Civînê ya Êzidiyan

Destpêk

Cejna Cemaiyê, Cejna Civînê, cejna herî mezin û herî pîroz a sala Êzidiyan e; civînek û hecêke heftrojî ya ber bi geliyê pîroz ê Lalişê, ku her payîz ji bo rûmetdayîna weliyê hêja Şêx Adî tê lidarxistin. Ji bo heft rojan tevahiya civaka Êzidî li cihê xwe yê herî pîroz bi hev re dicive, di cejneke perestî, rêûresm, yekîtî û şadiyê de ku di dilê jiyana olî ya baweriya Êzidî de ye.

Her Êzidî hêvî dike ku di jiyana xwe de herî kêm carekê hecê li Lalişê bike; Cejna Cemaiyê ji hemû demên din zêdetir dema civîna bawermendan a li wir e. Di van rojan de geliyê pîroz bi heciyên ji seranserê cîhana Êzidî tijî dibe, rêûresmên mezin ên baweriyê tên pêkanîn û civaka ku ewqas caran belav bûye û ewqas caran rastî zordariyê hatiye di yekîtî û perestiya xwe de li ber Xwedê û Heft Heyînên Pîroz ji nû ve tê nûkirin.

Fêmkirina Cejna Cemaiyê fêmkirina tiştekî bingehîn derbarê baweriya Êzidî ye: girêdana wê ya kûr bi geliyê pîroz ê Lalişê, kevneşopiya wê ya dewlemend a rêûresmên pîroz û hesta wê ya kûr a civakê. Di civîna tevahiya gel a li cihê wî yê herî pîroz, rêûresmên kevnar ên li wir tên pêkanîn û şadî û rûmeta heft rojan de, cejn dilê zindî yê yek ji baweriyên herî kevnar ên cîhana Kurdî diyar dike.

Naverok

Cejna Cemaiyê çi ye?

Cejna ji bo rûmetdayîna Şêx Adî

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Mijarên têkildar

Pirsên pir tên kirin

Çavkanî û xwendina bêtir

Cejna Cemaiyê çi ye?

Cejna Cemaiyê, ku navê wê tê wateya Cejna Civînê an Cejna Kom bûnê û Cejna Şêx Adî jî jê re tê gotin, cejna salane ya herî mezin a Êzidiyan e. Ew cejneke heftrojî ya payîzê ye; di kevneşopiya Êzidî de di rojên ku li gor destpêk an nîveka Cotmehê ne de tê pîrozkirin û hecêya ber bi geliyê pîroz ê Lalişê û gora Şêx Adî navenda wê ye. Di cejnê de tevahiya civakê dicive, rêûresmên mezin ên baweriyê tên pêkanîn û Êzidiyên ji seranserê cîhanê di perestî, nûkirina yekîtiya xwe û pîrozkirina bi şadî de bi hev re tên. Ew rêûresma herî girîng a sala olî ya Êzidiyan e.

Cejna ji bo rûmetdayîna Şêx Adî

Cejna Civînê ji bo rûmetdayîna Şêx Adî ibn Musafir tê lidarxistin, weliyê mezin ê sedsala duwazdehem ku kesayeta pîroz a herî hêja ya baweriya Êzidî ye û gora wî ya li Lalişê perestgeha wê ya herî pîroz e. Cejn li dora rûmetdayîna Şêx Adî û geliyê pîroz ê gora wî tê de ye dizivire; bawermendan dikişîne ber bi dilê ruhî yê ola wan, da rûmetê bidin weliyê ku şiklê klasîk ê baweriyê li dora wî çêbû.

Êzidî bi civîna li Lalişê ya ji bo rûmetdayîna Şêx Adî girêdanên xwe yên olî yên herî kûr ji nû ve piştrast dikin: bi welî, geliyê pîroz û dîroka pîroz a baweriya xwe. Ji ber vê yekê cejn ji pîrozkirinekê gelek zêdetir e; ew kiryareke perestiya komî ya li koka kevneşopiya olî ya Êzidî ye, vegera tevahiya civakê bo cihê wê yê herî pîroz û kesayeta wê ya herî hêja. Demê wê di payîzê de cejn bi ahenga salê û demsalan ve girê dide; gelek rêûresmên wê bi mîtolojî û kozmolojiya pîroz a baweriyê ve girêdayî ne, ji ber vê yekê cejn tevahiya cîhana olî ya Êzidiyan di heft rojên perestiya li Lalişê de kom dike.

Xalên sereke

Cejna Cemaiyê cejna herî mezin a sala Êzidiyan e.
Ew hecêke heftrojî ya payîzê ya ber bi geliyê pîroz ê Lalişê ye.
Ew ji bo rûmetdayîna weliyê hêja Şêx Adî tê lidarxistin.
Tevahiya civakê bi pêşengiya Mîr û Baba Şêx dicive.
Di nav rêûresmên wê de morkirin, dansa Sema û qurbanî hene.
Ew berî her tiştî demeke yekîtî, perestî û nûbûnê ye.

Agahiyên kurt

Nav: Cejna Cemaiyê (Cejna Civînê / Kom bûnê)
Navên din: Cejna Şêx Adî; Cejna Cemaiyê
Cure: Cejna olî ya herî mezin a Êzidiyan
Dirêjahî: Heft roj, di payîzê de (ji destpêka Cotmehê heta nîveka wê)
Cih: Geliyê pîroz ê Lalişê, bakurê Iraqê
Ji bo rûmetdayîna: Şêx Adî ibn Musafir
Pêşeng: Mîr, Baba Şêx û meclisa ruhî
Rêûresmên sereke: Hecê, morkirin, dansa Sema û qurbanî
Taybetî: Perestî, civakî û bi şadî
Wate: Yekîtî, perestî û nûbûna civakê

Hecêya Lalişê

Di dilê Cejna Civînê de hecêya Lalişê ye, cihê herî pîroz ê baweriya Êzidî. Her Êzidî hêvî dike ku di jiyana xwe de herî kêm carekê hecê li Lalişê bike; Cejna Cemaiyê berî hemû demên din dema ku bawermend li wir dicivin e û yên li herêmê dijîn hewl didin her sal beşdar bibin. Di heft rojan de geliyê pîroz bi heciyên ji seranserê cîhana Êzidî tijî dibe, ku ji bo pêkanîna rêûresmên hecêyê û amadebûna li cejna mezin hatine.

Hecê bi dergehên pîroz û rêûresman tê diyarkirin. Geliyê Lalişê ewqas pîroz e ku hecî pêlavên xwe derdixin û li ser erdê wê yê pîroz bi pêyên tazî dimeşin. Di kevneşopiyê de hecî ji pireke pîroz derbas dibin, ku wek derbasbûna sembolîk a ji cîhana asayî bo ya pîroz tê fêmkirin; ew serdana kaniyên pîroz û perestgehên geliyê dikin. Gihiştina Lalişê ji bo Cejna Cemaiyê ketina cihê herî pîroz ê baweriyê di dema wê ya herî pîroz de ye; rêwîtî û gihiştin bi xwe kiryarên perestiya kûr in, destpêka heft rojên rêûresm û civîna li dilê ruhî yê cîhana Êzidî.

Rêûresmên pîroz

Cejna Civînê ji aliyê rêûresmên xwe ve yek ji rêûresmên herî dewlemend ên Êzidiyan e; gelek ji wan bi mîtolojî û kozmolojiya pîroz a baweriyê ve girêdayî ne. Di heft rojan de rêzeke tev a rêûresman li Lalişê tê pêkanîn, her yek bi wate û cihê xwe di cejnê de. Di rojên destpêkê de hecî rêûresma bi navê morkirinê pêk tînin, şûştineke pîroz an vaftîzeke ku di ava Kaniya Spî, kaniya pîroz, de tê kirin; li kaniya bi navê Zimzimê jî silakirina pîroz pêk tînin.

Rêûresmên din ên cejnê vêxistina çira û mûmên pîroz, xwendina qewlan, stranên pîroz, ji aliyê Qewalan û kesayetên olî yên din ve û rêzek merasîmên bi dîroka pîroz a baweriyê ve girêdayî di xwe de digirin. Di kevneşopiyê de her êvar hejmareke pir mezin a çirayan li seranserê geliyê tên vêxistin û Lalişê bi ronahiyê tijî dikin. Şûştina li kaniyên pîroz, vêxistina çirayan, gotina qewlan û gelek rêûresmên din bi hev re Cejna Cemaiyê dikin avêtina xwe ya kûr nav jiyana rêûresmî ya baweriyê, kiryareke domdar a perestiyê ku tevahiya civakê li cihê xwe yê herî pîroz pêk tîne.

Sema û qurbanî

Sema yek ji rêûresmên herî balkêş û pîroz ên cejnê ye, danseke olî ya bi rûmet an meşeke ku di cejnê de li Lalişê tê pêkanîn. Di Semayê de mêrên bi cilên spî di meşeke gilover a bi heybet de dimeşin, di kevneşopiyê de li dora meşeleke pîroz an pêta agirê, bi muzîka amûrên pîroz ên baweriyê, def, dahola çarçoveyî, û şibab, bilûr, ku Qewal lê dixin û rêûresmê bi gotin û qewlên pîroz re pêşkêş dikin. Sema yek ji merasîmên herî pîroz û xweşik ên Êzidiyan e, derbirîneke bandorker a perestiyê di tevger, muzîk û ronahiyê de.

Di kevneşopiyê de ber bi dawiya cejnê qurbanî tê kirin, heywanekî pîroz ku goştê wî wek xwarina pîrozkirî di nav civakê de tê parvekirin; rêûresmeke pêşkêşkirin û parvekirina komî ku gel bi hev ve girê dide. Qurbanî û xwarina hevpar, wek Sema û rêûresmên din, mijarên kûr ên cejnê diyar dikin: perestiya Xwedê û Heyînên Pîroz, pîroziya geliyê û kevneşopiyên wê û yekîtiya civaka bi hev re civiyaye. Di van rêûresmên di heft rojan de tên pêkanîn de, Cejna Cemaiyê wek kiryareke perestiya komî û yekbûna ruhî ya li dilê baweriya Êzidî derbirîna xwe ya herî tev digihîne.

Demeke yekîtiyê

Ji bilî rêûresmên xwe, Cejna Civînê, wek navê wê bi xwe diyar dike, demeke kom bûn û yekîtiyê ji bo tevahiya gelê Êzidî ye. Di heft rojan de tevahiya civakê li Lalişê bi hev re dicive: serokên olî, Mîr û Baba Şêx û endamên meclisa ruhî, serokên eşîran û rûspî û bi hezaran heciyên asayî ji seranserê cîhana Êzidî; hemû li cihê yekane û di demeke pîroz de bi hev re amade ne.

Ev civîn ji bo civakeke ku ewqas caran belav bûye û ewqas caran rastî zordariyê hatiye pir girîng e. Cejn demeke hevgirtina kûr a civakî ye; girêdan tên nûkirin, têkilî tên piştrastkirin û yekîtiya gel xuya û rastîn dibe. Li kêleka rêûresmên bi rûmet, cejn herwiha demeke şadî û pîrozkirina mezin e, bi xwarinên komî, muzîk, dans, bazar û lîstikan; derfetek e ku ciwan hev nas bikin û malbat bi hev re bên. Di vê yekbûna pîrozî û şadiyê, perestiya bi rûmet û pîrozkirina civakî de, Cejna Cemaiyê ne tenê baweriya Êzidiyan, lê nasname û yekîtiya wan wek gel jî nû dike.

Sembolîzm û wate

Cejna Cemaiyê nirxên herî kûr ên baweriya Êzidî di xwe de dihêle: perestiya Xwedê û Heyînên Pîroz, rûmetdayîna welî Şêx Adî û geliyê pîroz ê Lalişê û yekîtî û berdewamiya civakê. Bi civandina tevahiya gel a li cihê wî yê herî pîroz ji bo pêkanîna rêûresmên kevnar ên baweriya xwe, cejn girêdana zindî ya di navbera Êzidiyan û kevneşopiya wan a olî de diyar dike, ku her payîz li geliyê pîroz ji nû ve tê nûkirin.

Cejn berî her tiştî domdarî û yekîtiya gelê Êzidî sembolîze dike. Ji bo civakeke ku di dirêjahiya sedsalan de, di nav de di dema me bi xwe de jî, rastî zordariyeke tirsnak hatiye, civîna salane ya li Lalişê ji bo Cejna Cemaiyê piştrastkirineke bihêz a saxmayîn, nasname û baweriyê ye. Bi hev re hatina li cihê herî pîroz, pêkanîna rêûresmên ji bav û kalan hatine veguhastin û pîrozkirina wek gelekî yekane ragihandina ku Êzidî û ola wan a kevnar dimînin e. Di heft rojên Cejna Cemaiyê de, baweriya Êzidî xwe nû dike û civak girêdana xwe bi Xwedayê xwe, weliyê xwe, geliyê xwe yê pîroz û bi hev re ji nû ve piştrast dike.

Cejn û Kurd

Cejna Civînê beşeke hêja ya mîrata cîhana Kurdî ye, ji ber ku Êzidî yek ji civakên herî kevnar ên wê cîhanê ne û cejna wan a mezin yek ji rêûresmên olî yên herî balkêş ên herêmê ye. Li Lalişê di axa Kurdî de tê pîrozkirin; cejn beşek ji mîrata ruhî ya dewlemend û cûrbicûr a ku Kurd dane cîhanê ye, li kêleka bawerî û kevneşopiyên din ên kevnar ên herêmê.

Ji bo Êzidiyan cejn bi nasnameya wan wek gelekî cuda yê xwedî ola xwe ya kevnar ve girêdayî ye, nasnameyek ku bi xwe beşek ji tevna berfirehtir a cîhana Kurdî ye. Civîna her payîz a li Lalişê, pêkanîna rêûresmên kevnar û nûkirina yekîtiya civakê derbirînên mîrateke xwedî kûrahî û kevnariya mezin in, ku di dirêjahiya sedsalên zehmetiyê de hatiye parastin. Rûmetdayîna Cejna Cemaiyê rûmetdayîna berxwedan û dewlemendiya ruhî ya Êzidiyan e, û naskirina cejna wan a mezin wek yek ji xezîneyên zindî yên cîhana Kurdî û mîrata olî ya mirovahiyê ye.

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Cejna Civînê heman Sersala Êzidiyan e? Na; ew du cejnên cuda ne. Sersala Êzidiyan, Çarşema Sor, di biharê de tê pîrozkirin û roja ku cîhan bi jiyanê hate xemilandin nîşan dide. Cejna Civînê, Cejna Cemaiyê, di payîzê de tê pîrozkirin û hecêya mezin a heftrojî ya Lalişê ji bo rûmetdayîna Şêx Adî ye. Her du cejnên girîng ên sala Êzidiyan in, lê di demsalên cuda de ne û wateyên cuda hildigirin; yek cejna sersalê ya biharê ye, ya din cejna payîzê ya civîn û hecêyê ye.

Çima cejn di dîrokên ku dixuyin diguherin de ye? Salnameya olî ya Êzidiyan hesabê kevntir ê Rojhilatî, an Jûlyanî, dişopîne, ne salnameya Gregorî ya nûjen, ku bi qasî sêzdeh rojan li pey wê ye. Ji ber vê yekê dîrokên Cejna Cemaiyê, ku di kevneşopiya Êzidî de li gor salnameya kevn ji dawiya Îlonê heta destpêka Cotmehê ne, di salnameya nûjen de bi destpêk heta nîveka Cotmehê re li hev tên. Ev cûdahiya salnameyan diyar dike çima dîrokên cejnê di çavkaniyên cuda de dikarin hinekî cuda bêne dayîn, herçiqas her tim heman cejna payîzê ye.

Cejna Civînê tenê bûyereke olî ya bi rûmet e? Ew hem bi kûrahî pîroz hem bi rastî bi şadî ye. Ji aliyekî ve cejn bûyera herî bi rûmet a perestiyê di sala Êzidiyan de ye, bi hecê, morkirin, Sema û qurbaniya xwe. Lê herwiha demeke şadiya mezin a civakî ye, bi xwarinên cejnê, muzîk, dans, bazar û lîstikan; derfetek ji bo civîna malbat û hevalan û ji bo hevdîtina ciwanan e. Ev yekbûna pîrozî û şadiyê taybetmendiya cejnê û ruhê olî yê Êzidî ye; perestiya Tawûsê Melek û Heyînên Pîroz û şadiya jiyana civakî bi hev re tên hûnandin.

Laliş: geliyê pîroz ê ku Cejna Cemaiyê li wir tê lidarxistin
Şêx Adî: weliyê hêja yê ku cejn ji bo rûmetdayîna wî tê lidarxistin
Êzidîtî: baweriya kevnar a ku ev cejna wê ya herî mezin e
Çarşema Sor: Sersala Êzidiyan, cejna biharê
Qewal: muzîkjenên pîroz ên ku li cejnê pêşkêş dikin
Mîr: mîrê Êzidiyan, ku li civînê amade ye
Baba Şêx: serokê ruhî yê ku pêşengiya cejnê dike
Tawûsê Melek: Melekê Tawûs, serokê Heyînên Pîroz ên ku di cejnê de rûmet jê re tê dayîn

Pirsên pir tên kirin

Cejna Cemaiyê çi ye?

Cejna Cemaiyê, Cejna Civînê, cejna herî mezin a sala Êzidiyan e, hecêke heftrojî ya payîzê ya ber bi geliyê pîroz ê Lalişê ji bo rûmetdayîna welî Şêx Adî. Di cejnê de tevahiya civaka Êzidî li cihê xwe yê herî pîroz dicive da rêûresmên mezin ên baweriyê pêk bîne, yekîtiya xwe nû bike û pîroz bike. Ew rêûresma herî girîng û herî pîroz a salnameya olî ya Êzidiyan e.

Cejna Civînê kengî tê lidarxistin?

Cejna Civînê cejneke payîzê ye, heft rojan berdewam dike. Di kevneşopiya Êzidî de dîrokên wê li gor salnameya kevntir a Rojhilatî tên hesabkirin; li gor wê ji dawiya Îlonê heta destpêka Cotmehê ne, ku di salnameya Gregorî ya nûjen de bi destpêk heta nîveka Cotmehê re li hev tê. Ev e sedema ku dîrok dikarin di çavkaniyên cuda de hinekî cuda bêne dayîn, herçiqas her tim heman cejna heftrojî ya payîzê ya li Lalişê ye.

Cejn li ku tê lidarxistin?

Cejna Civînê li Lalişê tê lidarxistin, geliyê pîroz di nav çiyayên bakurê Iraqê de ku cihê herî pîroz ê baweriya Êzidî û cihê gora Şêx Adî ye. Êzidiyên ji seranserê cîhanê ji bo cejnê ber bi Lalişê ve diçin û di heft rojan de geliyê pîroz bi heciyan tijî dibe. Her Êzidî hêvî dike ku di jiyana xwe de herî kêm carekê hecê li Lalişê bike.

Di cejnê de kîjan rêûresm tên pêkanîn?

Cejn di heft rojên xwe de rêzeke dewlemend a rêûresman di xwe de digire: hecêya Lalişê, şûştina pîroz an vaftîza bi navê morkirinê li kaniya pîroz, silava pîroz a li kaniya Zimzimê, vêxistina gelek çirayên pîroz her êvar, xwendina qewlên pîroz ji aliyê Qewalan ve, dansa bi rûmet a Semayê ya ku mêrên bi cilên spî bi def û şibabê pêk tînin û qurbaniyeke ber bi dawiya cejnê ve ku goştê wê wek xwarina pîroz tê parvekirin.

Cejna Civînê ji Sersala Êzidiyan çawa cuda ye?

Ew du cejnên cuda ne. Sersala Êzidiyan, Çarşema Sor, cejneke biharê ye ku xemilandina cîhanê ya bi jiyanê nîşan dide. Cejna Civînê, Cejna Cemaiyê, cejna payîzê ye, hecêya mezin a heftrojî ya Lalişê ji bo rûmetdayîna Şêx Adî. Her du girîng in, lê di demsalên cuda de ne û di sala olî ya Êzidiyan de wateyên cuda hildigirin.

Çima cejn ji bo Êzidiyan ewqas girîng e?

Cejna Civînê dema ku tevahiya civaka Êzidî li cihê xwe yê herî pîroz dicive da bawerî û yekîtiya xwe nû bike ye. Ji bo gelekî ku ewqas caran belav bûye û rastî zordariyê hatiye, ev civîna salane piştrastkirineke bihêz a saxmayîn, nasname û perestiyê ye. Ew serokên olî, eşîran û bi hezaran heciyan di perestî û pîrozkirina hevpar de bi hev ve girê dide, girêdanên civakê û têkiliya wê bi Xwedayê xwe, weliyê xwe û geliyê xwe yê pîroz nû dike.