Pira Çînvatê: Derbasbûna Ruhan

Destpêk

Pira Çînvatê yek ji wêneyên herî kûr û herî mayînde yên xeyala olî ya kevnar a Îranî ye: pira ku divê her ruh piştî mirinê derbas bike, ku valahiya di navbera cîhana zindiyan û qadên wêdetir de derbas dike. Di baweriya Zerdeşt de ew cihê dadbariyê ye, ku ruh tê de bi encamên jiyana ku jiyaye re rûbirû dibe û cihê wî di cîhana ku tê de tê diyarkirin. Navê wê wateya Pira Veqetîner dide, ji ber ku ew durustên exlaqî ji xiraban, rizgarbûyiyan ji yên mehkûm, cuda dike.

Wêne di zelaliya xwe ya exlaqî de nayê jibîrkirin: pira ku ji bo durustên exlaqî fireh dibe û dibe rêyeke hêsan, û ji bo xiraban teng dibe heta devê kêrê. Bi vî awayî derbasbûna her ruh bi kiryarên wî bi xwe tê diyarkirin. Li pirê ruh bi wijdana xwe, Daena, re dicive û bi dîwana dadbarên xwedayî re rûbirû dibe, berî ku ber bi xelata xwe an cezaya xwe ve biçe. Di vê wêneya yekane de baweriya kevnar hînkirina xwe ya herî kûr civand: raman, gotin û kiryarên mirov qedera ruhê wî şekil didin.

Pira Çînvatê ji mîrata olî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiya ku Kurd bi Farisan û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Ew yek ji baweriyên kevnar ên li ser jiyana piştî mirinê yên herî bibandor e; wêneya wê ya pira dadbariyê di baweriyên paşîn ên li seranserê herêmê de deng vedide. Fêmkirina wê fêmkirina dilê exlaqî yê dîtina Zerdeştî ya jiyan û mirinê û dîtina yek ji wêneyên herî bi hêz ên hesabdayîna exlaqî di dîroka olî ya mirovahiyê de ye.

Naverok

Hevdîtina Bi Daena Re

Firehbûn û Tengbûn

Sembol û Wate

Pira Çînvatê û Kurd

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Mijarên Têkildar

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Pira Çînvatê Çi Ye?

Pira Çînvatê, ku navê wê di zimanê kevnar de wateya pira Veqetîner an pira dadbariyê dide, di ola Zerdeşt de pira ku valahiya di navbera cîhana zindiyan û cîhana miriyan de derbas dike ye. Divê her ruhê ku jiyaye piştî mirinê wê derbas bike û awayê derbasbûna wî bi tevahî girêdayî jiyana jiyandî ye. Li pirê dîwaneke heyînên xwedayî ruh dadbar dike û ew bi wijdana xwe di şiklê kesayetekê de dicive. Ji bo durustên exlaqî pir fireh dibe û derbasbûn hêsan e, ber bi bihuştê ve dibe; ji bo xiraban ew heta devê kêrê teng dibe û ew dikevin valahiya kûr a li jêr. Ew yek ji wêneyên navendî yên baweriya Zerdeştî ya li ser mirin û qedera ruhê ye û yek ji yên herî kevn e, ji ber ku jixwe di stranên pîroz ên herî kevnar ên baweriyê de tê behskirin.

Pira Veqetîner

Navê Pira Çînvatê bi xwe erkê wê derdibirîne: ew Veqetîner e, cihê ku durustên exlaqî û xirab tên cudakirin û şandin bo qederên xwe yên cuda. Pir wek tiştekî ku li lûtkeya çiyayê kozmîk ê li navenda cîhanê radiweste tê fêmkirin. Ew valahiya di navbera qada erdî û qadên ruhî yên wêdetir de derbas dike; aliyekî wê di cîhana zindiyan de ye û aliyê din ber bi mala Ahûra Mezda û qadên jiyana piştî mirinê ve dirêj dibe.

Wek Veqetîner, pir xala mezin a hesabdayîna exlaqî di dîtina Zerdeştî ya gerdûnê de ye, deriyê ku li wir di dawiyê de hêjayîbûna jiyanekê tê pîvandin û encamên wê tên diyarkirin. Ew ne astengiyeke keyfî, lê astengiyeke exlaqî ye: heman pira ku rêyeke fireh û xweş ji durustên exlaqî re ye, ji xiraban re devê kêrê ye. Bi vî awayî pir bi xwe, bi firehbûn û tengbûna xwe, dadbariya ruhê bi cih tîne. Di vê yekê de Pira Çînvatê baweriya kûr a Zerdeştî temsîl dike ku kalîteya exlaqî ya jiyanê ne tenê ji derve tê dadbarkirin, lê di avahiya qedera ruhê bi xwe de encamên xwe derdixe. Her yek ji baş û xiraban bi dawiya ku kiryarên wan şekil dane re rûbirû dibe.

Xalên Sereke

Pira Çînvatê pira dadbariyê ye ku her ruh piştî mirinê derbas dike.
Navê wê wateya Pira Veqetîner dide, ku durustên exlaqî ji xiraban cuda dike.
Ruh sê şevan dimîne û piştre li berbangê roja çarem dest bi rêwîtiyê dike.
Dîwaneke dadbarên xwedayî raman, gotin û kiryarên ruhê dipîve.
Pir ji bo durustên exlaqî fireh dibe û ji bo xiraban heta devê kêrê teng dibe.
Ruh bi wijdana xwe, Daena, re wek keça ciwan an pîrejina kirêt dicive.

Agahiyên Kurt

Nav: Pira Çînvatê (Pira Veqetîner)
Kevneşopî: Zerdeştîtî, baweriya kevnar a Îranî
Erk: Pira dadbariyê ku her ruh derbas dike
Dem: Li berbangê roja çarem a piştî mirinê tê derbaskirin
Dadbar: Mîtra, Reşnu û Sraoşa
Pîvan: Raman, gotin û kiryar
Ji bo durustên exlaqî: Pir fireh dibe; bihuşt, Mala Stranê
Ji bo xiraban: Pir teng dibe; Mala Derewan a li jêr
Wijdan: Daena, ku wek keça ciwan an pîrejina kirêt tê dîtin
Kevnarî: Jixwe di Gatayên Zerdeşt de tê behskirin

Rêwîtiya Ruhê

Di têgihiştina Zerdeştî de rêwîtiya bo Pira Çînvatê bi mirinê dest pê dike. Gava mirov dimire, ruh yekser naçe; lê sê şevan li nêzî laş dimîne û di kevneşopiyê de jiyana bi dawî bûyî ji nû ve li ber çavan derbas dike. Piştre li berbangê roja çarem ruh dest bi rêwîtiya xwe ya bo Pira Çînvatê dike, derbasbûna mezin a ku divê her ruh bike. Ev dema sê rojî û çûna di roja çarem de xwedî cihekî girîng di baweriya Zerdeştî û di dua û ayînên li dora mirinê de ne, dema ku zindî ji bo ruhê ku dê derbasbûna xwe bike dua dikin.

Heyînên xwedayî rêwîtiya ruhê ya bo pirê û derbasbûna wî rêberî û parastin dikin. Yazata Sraoşa, parêzvanê ruhê, bi taybetî bi parastin û rêberiya ruhê ya di vê rêwîtiya xeterdar de ve girêdayî ye. Ew ruh ji dêwên ku dixwazin wî bigirin diparêze. Ji ber vê yekê derbasbûna Pira Çînvatê lûtkeya derbasbûna ruhê ji vê cîhanê bo ya din e, kêliya diyarker a ku rêwîtiya piştî mirinê ber bi wê ve dibe. Di kevneşopiyê de hem xeter û hem parastina xwedayî li dora wê ne, dema ku ruh diçe ku bi dadbariya xwe û qedera xwe re bicive.

Dîwana Dadbaran

Li Pira Çînvatê ruh tê li ber dîwaneke dadbarên xwedayî ku hêjayîbûna jiyana wî dipîvin. Sê heyînên mezin vê dadbariyê rêve dibin: Mîtra, Xwediyê peymanê û dadweriyê, ku serokatiya dîwanê dike; Reşnu, dadbarê dadwer, ku terazûya ku kiryarên jiyanê pê tên pîvandin digire; û Sraoşa, parêzvanê ruhê, ku li kêleka wan radiweste; ruhê dadweriyê jî alîkariyê dike.

Pîvana ku ruh pê tê dadbarkirin ew a li tam dilê baweriya Zerdeştî ye: tevahiya raman, gotin û kiryarên wî. Li ber vê dîwanê tiştek nikare veşartî bimîne, ji ber ku dadbarî bi rastî hesabdayîna durust a ruhê bi xwe re ye, eşkerekirina hemû tiştên ku di jiyanê de fikirî, got û kir. Terazûya Reşnu başî li hember xirabiyê dipîve û hevsengî qedera ruhê diyar dike. Ev dadbariya bi raman, gotin û kiryaran taybetmendiya kûr a exlaqî ya baweriyê derdibirîne: kalîteya exlaqî ya jiyanê, û ne tenê zayîn an ayîn, biryara qedera ruhê dide. Ji ber vê yekê dîwana li pirê dadgeha mezin a exlaqî ya gerdûna Zerdeştî ye, ku her jiyan tê de di terazûya rastiyê de tê pîvandin.

Hevdîtina Bi Daena Re

Yek ji beşên herî bedew û herî kûr ên derbasbûnê hevdîtina ruhê bi wijdana xwe, Daena, re li Pira Çînvatê ye. Daena şiklê kesayetiya bawerî û wijdana ruhê ye, wêneya zindî ya kesayetiya exlaqî ku mirov bi hilbijartinên tevahiya jiyanekê şekil daye. Li pirê ew di şiklekî ku jiyana ruhê jiyaye nîşan dide de tê pêşwaziya ruhê.

Ji ruhê durust ê exlaqî re Daena wek keçeke ciwan a ronak û bedew derdikeve, ji her tiştê li ser erdê hatî dîtin bedewtir. Ew wek wijdana baş a ruhê bi xwe ya xuya bûyî pêşwaziya wî dike û wî ji pirê derbasî bihuştê dike. Ji ruhê xirab re ew wek pîrejineke pir kirêt û tirsnak derdikeve, temsîla jiyaneke bi raman û kiryarên xirab. Bi vî awayî her ruh li ber deriyê jiyana piştî mirinê bi heman kesayetiya xwe ya ku bi reftara xwe ya di jiyanê de çêkiriye re dicive; li gor kiryarên wî bedew an kirêt e. Ev hevdîtina bi Daena re yek ji wêneyên herî balkêş ên hemû derbasbûnê ye. Ew hîn dike ku dadbariya ruhê, di wateya herî kûr de, hevdîtineke bi xwe re ye, rûbirûbûna wijdan û kesayetiya ku çêkiriye, ku niha berî wî ber bi hetahetayê ve diçe.

Firehbûn û Tengbûn

Wêneya herî navdar a Pira Çînvatê firehiya wê ya diguhere ye, ku pir bi wê dadbariya ruhê bi cih tîne. Ji ruhê durust ê exlaqî re, ku raman, gotin û kiryarên wî yên baş ji yên xirab girantir in, pir fireh û hêsan dibe: rêyeke fireh û xweş ku ruh bi ewlehî derbas dike, bi rêberiya Daena ya wî ya ronak, bo Mala Stranê. Ew bihuştê ronahî û kêfxweşiyê ye ku ruh tê de bi Ahûra Mezda re yek dibe.

Ji ruhê xirab re, berevajî vê yekê, pir teng dibe heta ku bi qasî devê kêrê an ustûrayê zirav e û derbasbûn ne mimkun e. Ruh nikare xwe li ser piyan bigire, ji pirê dikeve valahiya kûr a li jêr, dikeve Mala Derewan, cihê tarî û êşê, ku di kevneşopiyê de dêwek li benda girtina mehkûman e. Di navbera van her du qederan de, hin kevneşopî cihekî navberî ji bo ruhên ku kiryarên wan ên baş û xirab tam wek hev in vedibêjin: qada bendê di navbera bihuşt û cehennemê de. Firehbûn û tengbûna pirê wêneya tam a dadweriyeke ku cureyekî xwedadbarkirinê jî ye temsîl dike. Heman pir, ku bi giraniya exlaqî ya ruhê ku nêzî wê dibe diguhere, li gor jiyana jiyandî dibe rêya bihuştê an ketina valahiya kûr.

Sembol û Wate

Pira Çînvatê dilê exlaqî yê baweriya Zerdeştî temsîl dike: baweriya ku qedera ruhê bi kalîteya exlaqî ya jiyana ku jiyaye tê diyarkirin. Di firehbûn û tengbûna pirê, pîvandina raman, gotin û kiryaran û hevdîtina bi Daena re de, kevneşopî bi zelaliyeke nayê jibîrkirin hînkirina xwe derdibirîne: her mirov bi reftara xwe qedera xwe ya hetahetayî şekil dide, û her yek ji baş û xiraban di dawiyê de bi qedera ku kiryarên wan çêkirine re dicive. Ev dîtina dadweriya kozmîk e ku kokên wê di berpirsiyariya kesane de ne.

Pir herwiha ramana kûr a ku dadbarî di wateya herî kûr de hevdîtina bi xwe re ye temsîl dike. Ruh li Pira Çînvatê ne tenê ji aliyê hêzeke keyfî an derveyî ve tê dadbarkirin; ew bi wijdana xwe, raman û gotin û kiryarên xwe yên civiyayî re rûbirû dibe, ku di şiklê Daena û di firehiya pirê ya li bin pêyên wî bi xwe de xuya dibin. Ji ber vê yekê dadbarî hesabdayîna durust a ruhê bi tiştê bûye re ye: rastiya jiyana wî eşkere dibe û dibe qedera wî. Di vê yekê de Pira Çînvatê yek ji wêneyên jiyana piştî mirinê yên herî cidî ên exlaqî û herî kûr ên derûnî di hemû kevneşopiyên olî yên cîhanê de pêşkêş dike. Di vê dîtinê de bihuşt û cehennem di dawiyê de rastiya mirov bi xwe ne ku eşkere bûye. Ew yek ji wêneyên herî bi hêz ên xeyala olî ya kevnar a Îranî maye.

Pira Çînvatê û Kurd

Pira Çînvatê ji mîrata olî ya hevpar a gelên Îranî ye: baweriya kevnar a Zerdeşt ku Kurd bi Farisan û gelên din ên Îranî re parve dikin. Kurd wek gelekî Îranî ku bav û kalên wî di vê ola kevnar de parve kirine, mîratgirên dîtina wê ya kûr a rêwîtî û dadbariya ruhê ne. Derbasbûna Pira Çînvatê yek ji wêneyên wê yên herî navendî ye.

Herwiha balkêş e ku wêneya pira dadbariyê di baweriyên zindî yên cîhana Kurdî de deng vedide. Di kevneşopiya Êzidî de pireke pîroz li geliyê pîroz ê Lalişê derbasbûna ji qada nepîroz ber bi ya pîroz ve nîşan dide. Tê bawerkirin ku di qedera ruhê ya dawiya demê de rolek heye; ev bawerî bi Pira Çînvatê ya kevnar re paraleliyeke zelal heye. Wêneya pira ku divê ruh derbas bike herwiha kete cîhana olî ya firehtir a herêmê. Bi durustî dikare bê gotin ku Pira Çînvatê beşek ji mîrata hevpar a kevnar a Îranî ye û ne baweriyeke bi taybetî Kurdî ye. Lê wek yek ji wêneyên herî kûr ên wê mîratê û yek ku dengvedana wê di baweriyên cîhana Kurdî de zindî ye, ew bi gelên din ên Îranî re ji mîrata olî ya Kurdan e.

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Pira Çînvatê ramaneke dereng an destpêkî û ne pêşketî ye? Ti yek ji wan nîne. Ew yek ji hêmanên herî kevnar ên baweriya Zerdeştî ye, jixwe di Gatan de, stranên pîroz ên herî kevn ên ku bi Zerdeşt bi xwe ve tên girêdan, û herwiha di kevneşopiya paşîn de tê behskirin. Ew ji ramana nepêşketî gelek dûr e û dîtineke exlaqî ya pir pêşketî ya jiyana piştî mirinê temsîl dike, ku tê de qedera ruhê girêdayî kalîteya exlaqî ya jiyana wî ye. Ew yek ji wêneyên baweriyê yên herî kevn û herî mayînde ye, ji derbirîna wê ya herî destpêkî ve heye û di nivîsên paşîn de bi hûrgulî hatiye berfirehkirin.

Pira Çînvatê bandor li olên paşîn kir? Gelek lêkolîner paraleliyên balkêş di navbera Pira Çînvatê û pira dadbariyê ya di baweriyên paşîn ên herêmê de dibînin, bi taybetî pira kevneşopiya Îslamî. Li gor wê jî tê gotin ku pir ji bo yên ne durust ên exlaqî teng dibe û hemû ruh ber bi bihuşt an cehennemê ve wê derbas dikin. Pira pîroz a Êzidî paraleliyeke din di cîhana Kurdî de pêşkêş dike. Herçend lêkolîner li ser rêyên tam ên bandorê nîqaş dikin, wekhevî bi berfirehî tên destnîşankirin û Pira Çînvatê pir caran wek yek ji baweriyên kevnar ên jiyana piştî mirinê yên herî bibandor tê dîtin. Bi durustî divê ev wek paralelî û bandorên muhtemel ên ku lêkolîner nas dikin bên pêşkêşkirin, û ne wek mijarên derveyî hemû nakokiyan.

Pir cihekî laşî an sembolek e? Di kevneşopiyê de Pira Çînvatê wek taybetmendiyeke rast a rêwîtiya ruhê piştî mirinê tê fêmkirin, derbasbûna rast a ku divê her ruh bike. Di heman demê de wateya wê bi kûrahî sembolîk û exlaqî ye: firehbûn û tengbûna pirê û hevdîtina bi wijdanê re rastiya ku qedera ruhê bi kiryarên wî bi xwe şekil digire û bi wateyekê hevdîtina bi xwe re ye derdibirînin. Di kevneşopiyê de ev her du têgihiştin li dijî hev nînin; pir hem deriyê rast ê jiyana piştî mirinê û hem wêneya tam a hesabdayîna exlaqî ye. Ew herî baş hem di kûrahiya xwe ya rastîn û hem di ya sembolîk de tê hêjadîtin.

Daena: wijdana ruhê, ku li pirê wek keça ciwan an pîrejina kirêt tê dîtin
Sraoşa: parêzvanê ku ruh bo pirê rêberî dike
Reşnu: dadbarê dadwer ku terazûyê li pirê digire
Mîtra: Xwediyê peymanê ku serokatiya dadbariyê dike
Ahûra Mezda: Xwedayê herî bilind, ku ruhê durust ê exlaqî bi wî re yek dibe
Fraşokeretî: nûkirina dawî ya cîhanê di dawiya demê de
Zerdeşt: pêxemberê ku stranên wî yên pîroz cara pêşîn pirê bi nav dikin
Ziyareta Êzidî û pira Silatê: pireke pîroz a kevneşopiya Êzidî ya Kurdî

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Pira Çînvatê çi ye?

Pira Çînvatê, ku navê wê wateya Pira Veqetîner dide, di baweriya Zerdeştî de pira ku valahiya di navbera cîhana zindiyan û cîhana miriyan de derbas dike ye. Divê her ruh piştî mirinê wê derbas bike û awayê derbasbûna wî girêdayî jiyana jiyandî ye. Li pirê ruh ji aliyê dîwaneke heyînên xwedayî ve tê dadbarkirin û bi wijdana xwe re dicive. Ji bo durustên exlaqî pir fireh dibe û ber bi bihuştê ve dibe; ji bo xiraban ew heta devê kêrê teng dibe û ew dikevin valahiya kûr.

Ruh kengî Pira Çînvatê derbas dike?

Di baweriya Zerdeştî de gava mirov dimire ruh sê şevan li nêzî laş dimîne û jiyana bi dawî bûyî ji nû ve li ber çavan derbas dike. Piştre li berbangê roja çarem ruh dest bi rêwîtiya xwe ya bo Pira Çînvatê dike da ku derbasbûna xwe bike. Ev dema sê rojî û çûna di roja çarem de xwedî cihekî girîng di kevneşopiyê û duayên li dora mirinê de ne, dema ku zindî ji bo ruhê ku dê bi dadbariya xwe re rûbirû bibe dua dikin.

Li pirê kî ruh dadbar dike?

Li Pira Çînvatê ruh tê li ber dîwaneke dadbarên xwedayî. Mîtra, Xwediyê peymanê û dadweriyê, serokatî dike; Reşnu, dadbarê dadwer, terazûya ku kiryarên jiyanê pê tên pîvandin digire; û Sraoşa, parêzvanê ruhê, li kêleka wan radiweste, dema ku ruhê dadweriyê alîkariyê dike. Ruh bi tevahiya raman, gotin û kiryarên xwe tê dadbarkirin, pîvana ku li dilê baweriya Zerdeştî ye. Ti tişt nikare ji vê hesabdayînê veşartî bimîne.

Daena li Pira Çînvatê çi ye?

Daena şiklê kesayetiya bawerî û wijdana ruhê ye, ku li Pira Çînvatê di şiklekî ku jiyana ruhê jiyaye nîşan dide de tê dîtin. Ji durustên exlaqî re ew wek keçeke ciwan a ronak û bedew derdikeve, ku pêşwaziya ruhê dike û wî ji pirê derbasî bihuştê dike. Ji xiraban re ew wek pîrejineke pir kirêt derdikeve, wêneya jiyaneke xirab. Bi vî awayî her ruh li ber deriyê jiyana piştî mirinê bi heman kesayetiya xwe ya ku bi kiryarên xwe çêkiriye re dicive.

Çima pir fireh û teng dibe?

Firehiya diguhere ya Pira Çînvatê dadbariya ruhê bi cih tîne. Ji bo durustên exlaqî, ku kiryarên wan ên baş ji yên xirab girantir in, pir fireh û hêsan dibe, rêyeke fireh bo Mala Stranê, bihuştê ronahiyê. Ji bo xiraban pir teng dibe heta bi qasî devê kêrê zirav e û derbasbûn ne mimkun e. Ruh dikeve valahiya kûr, Mala Derewan. Heman pir bi giraniya exlaqî ya ruhê diguhere û dibe rêya bihuştê an ketina cehennemê.

Pira Çînvatê bandor li olên din kir?

Gelek lêkolîner paraleliyên balkêş di navbera Pira Çînvatê û pira dadbariyê ya baweriyên paşîn ên herêmê de destnîşan dikin, bi taybetî pira kevneşopiya Îslamî, ku ew jî ji bo yên ne durust ên exlaqî teng dibe û hemû ruh wê derbas dikin. Pira pîroz a Êzidî paraleliyeke din di cîhana Kurdî de pêşkêş dike. Herçend li ser rêyên tam ên bandorê nîqaş heye, wekhevî bi berfirehî tên nasîn û Pira Çînvatê pir caran wek yek ji baweriyên kevnar ên jiyana piştî mirinê yên herî bibandor tê dîtin.