Ziyareta Êzidî ya Lalişê

Destpêk

Ziyareta Lalişê yek ji kiryarên herî pîroz ên baweriya Êzidî ye: rêwîtiya ku her Êzidî hêvî dike di jiyana xwe de bi kêmanî carekê bike bo cihê herî pîroz ê ola xwe. Geliyê pîroz ê Lalişê di geliyekî çiyayî yê bakurê Iraqê de cih girtiye û dilê ruhî yê cîhana Êzidî ye. Gora Şêx Adî yê hêja û gelek ziyaretgeh û kaniyên pîroz li wir in. Kirina ziyareta wir yek ji derbirînên herî kûr ên dilsoziya baweriya Êzidî ye.

Ziyaret bi ayînên xwedî bedewî û wateyên mezin ve girêdayî ye: meşîna bi pêxwasî li ser axa pîroz, derbasbûna pira pîroz a ku qada dunyewî ji ya xwedayî cuda dike, ziyareta gora Şêx Adî û ziyaretgehên kesên pîroz, û rêzgirtina kaniyên pîroz ku avên wan di baweriyê de navendî ne. Şopandina rêya ziyaretkar di Lalişê de ketina dilê zindî yê ola Êzidî û dîtina dilsoziya yek ji baweriyên herî kevnar û herî berxwedêr ên cîhana Kurdî ye.

Ev rêwîtiya pîroz ji serdana cihekî pîroz zêdetir e; ew kiryara nûbûnê, hesta ji civakê bûnê û vegera bo çavkaniya baweriyê ye. Ji bo gelê ku ewqas pir bi çewisandin û sirgûnê re rûbirû bûye, ziyareta Lalişê herwiha piştrastkirina nasname û manê ye, civandina civaka belavbûyî li cihê wê yê herî pîroz û nûkirina girêdanên ku di nav sedsalên zehmetiyê de Êzidî bi hev re hiştine. Fêmkirina ziyareta Lalişê fêmkirina tiştekî bingehîn ê li ser ruhê Êzidî ye.

Naverok

Ziyareta Lalişê Çi Ye?

Cihê Herî Pîroz ê Êzidiyan

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Mijarên Têkildar

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Ziyareta Lalişê Çi Ye?

Ziyareta Lalişê rêwîtiya pîroz a ku Êzidî bo geliyê pîroz ê Lalişê li bakurê Iraqê dikin ye: cihê herî pîroz ê baweriya wan û cihê gora Şêx Adî. Kirina vê ziyareta bi kêmanî carekê di jiyanê de erka û xwesteka kûr a her Êzidî ye. Kesên ku gelî li ber destê wan e hewl didin her sal ji bo civîna mezin a payîzê, Cejna Civînê, vegerin. Ziyaret rêzeke ayînên pîroz ên li rawestgehên pîroz ên gelî dihewîne: meşîna bi pêxwasî li ser axa pîrozkirî, derbasbûna pira pîroz, ziyareta gor û ziyaretgehan û rêzgirtina kaniyên pîroz. Ew yek ji kiryarên herî girîng ên dilsoziya bawer di ola Êzidî de ye; ji aliyê girîngiyê ve pir caran bi ziyaretên ku olên din hêja dibînin re tê şibandin.

Cihê Herî Pîroz ê Êzidiyan

Laliş navenda ruhî ya baweriya Êzidî ye, cihê xwedî pîroziyeke yekta û herî bilind. Di kevneşopiyê de Tawûsê Melek li vir daket da ku bereketê bide erdê. Kesê pîroz ê mezin Şêx Adî jî li vir jiya, hîn kir û hate definkirin; gora wî navenda geliyê pîroz çêdike. Li derdora wê ziyaretgehên kesên pîroz û Heft Melekan hene, ku qubeyên wan ên konî û bi xêzên dirêj di nav darên gelî de bilind dibin; her yek cihekî rêzgirtinê ye.

Di têgihiştina Êzidî de Laliş ewqas pîroz e ku kevneşopî hin taybetmendiyên wê bi cihên herî pîroz ên herêma firehtir ve girêdayî dibîne. Gelî wek cihekî hêza ruhî ya herî bilind, navenda tam a cîhana pîroz, tê dîtin. Ji bo Êzidiyan Laliş ne tenê ziyaretgeh e, lê xala hevdîtina ezman û erdê ye, cihê ku heyîna xwedayî dest li cîhanê kiriye û kesên pîroz lê dimînin. Ew herwiha penageh e: di nav sedsalên dirêj ên çewisandinê de Êzidiyan hem teselliya ruhî û hem parastina laşî li geliyê pîroz lêgerîne. Ew navenda berdewam a bawerî û nasnameya wan maye. Kirina ziyareta Lalişê hatina tam bo dilê cîhana Êzidî ye.

Xalên Sereke

Ziyareta Lalişê yek ji kiryarên herî pîroz ên baweriya Êzidî ye.
Her Êzidî hêvî dike di jiyana xwe de bi kêmanî carekê vê ziyaretê bike.
Laliş cihê herî pîroz ê Êzidiyan û cihê gora Şêx Adî ye.
Ziyaretkar li ser axa pîroz bi pêxwasî dimeşin û ji pira pîroz a Silatê derbas dibin.
Kaniyên pîroz, Kaniya Spî û Zimzim, di ayînan de navendî ne.
Civîna mezin a ziyaretê Cejna Civînê ya payîzê ye.

Agahiyên Kurt

Cih: Geliyê pîroz ê Lalişê, bakurê Iraqê
Bawerî: Êzidîtî, baweriyeke kevnar a Kurdî
Ziyaretgeha navendî: Gora Şêx Adî ibn Musafir
Erk: Bi kêmanî carekê di jiyanê de, heke mimkun be
Civîna mezin: Cejna Civînê ya payîzê
Pira pîroz: Pira Silatê, ku bi pêxwasî tê derbaskirin
Kaniyên pîroz: Kaniya Spî û Zimzim
Ayîna sereke: Meşîna bi pêxwasî li ser axa pîroz
Morkirin: Ayîna morkirinê li Kaniya Spî
Wate: Nûbûn, dilsoziya bawer û vegera bo çavkaniyê

Pira Pîroz a Silatê

Yek ji rawestgehên ziyareta xwedî wateya herî mezin derbasbûna pira Silatê ye, pireke biçûk li geliyê Lalişê ku girîngiyeke kûr a sembolîk dihewîne. Pir xeta veqetandinê ya di navbera qada dunyewî û nepîroz û cihê pîroz ê gelî de nîşan dide. Derbasbûna wê derbasbûna ji cîhana asayî ber bi amadebûna heyîna xwedayî ve ye. Di têgihiştina Êzidî de pir herwiha wateyekê dihewîne ku heta dawiya demê diçe, dema ku dê di derbasbûna ruhan de rolek hebe. Ev bawerî bi pira pîroz a kevneşopiya kevnar a Îranî ya têkildar re paraleliyeke balkêş heye.

Derbasbûna pira Silatê bi rêzgirtineke mezin tê kirin. Ziyaretkar pêlavên xwe derdixin, ji ber ku axa piştî pirê pîroz e û divê bi pêxwasî li ser wê bê meşîn. Ew destên xwe di çemê ku pir li ser e de dişon, xwe paqij dikin berî ketina cihê pîroz. Di civîna mezin a payîzê de hezaran kes ji pirê derbas dibin; di kevneşopiyê de, berî ku ber bi gora Şêx Adî ve biçin, çend caran bi meşaleyên pêxistî û strandina stranên pîroz wê derbas dikin. Ji ber vê yekê derbasbûn ayîna derbasbûn û paqijkirinê ye, hiştina qada dunyewî li paş û ketina qada pîroz. Ew yek ji kêliyên herî bandorker ên tevahiya ziyaretê ye, gava ziyaretkar ji cîhana rojane dikeve qada herî pîroz a baweriyê.

Gora Şêx Adî

Navenda ziyaretê û tevahiya gelî perestgeha Şêx Adî ye, reformkerê mezin ê sedsala duwazdehem ku şekil da baweriya Êzidî û gora wî li dilê Lalişê ye. Ziyareta vê gorê û rêzgirtina wê armanca navendî ya ziyaretê ye, armanca ku rêwîtiya ziyaretkar ber bi wê ve diçe. Perestgeh, bi odeyên xwe yên pîroz û birca xwe ya konî û bi xêzên dirêj, avahiya herî pîroz a cîhana Êzidî ye. Di hundirê wê û li derdora wê gor û ziyaretgehên kesên pîroz ên din hene, di nav wan de gelek ji Heft Melekan ên ku di baweriyê de tên rêzgirtin.

Li gorê û ziyaretgehên derdorê, ziyaretkar kiryarên dilsoziya bawer dikin ku rêzgirtina wan derdibirînin û bereketê dixwazin. Ew berderiyên pîroz ên deriyan maç dikin û baldar in ku tu caran pê li ser wan neynin. Ew fitîlên çirayên rûnê li odeyên kêmronahî û pîroz pê dixin; agir sembola ronahiya xwedayî ye. Ew girêkan li qumaşên rengîn ên ziyaretgehan girê didin; her girêk dua an xwestekek e. Ew girêkên ku kesên din girê dane vedikin, wek kiryara azadkirina dua û bereketan. Ev kiryar, ku li dilê pîroz ê Lalişê tên kirin, ziyaretkar bi kesê pîroz, bi kesên pîroz ên din û kevneşopiya kûr a baweriyê ve girê didin; ew di nav kiryarên herî hêja yên dilsoziya ziyareta pîroz de ne.

Kaniyên Pîroz

Av di baweriya Êzidî de xwedî cihekî pir pîroz e û du kaniyên pîroz ên li Lalişê di ayînên ziyaretê de navendî ne. Ya yekem Kaniya Spî ye, kaniyeke paqij ku avahiyeke qubeyî wê dipêçe. Di kevneşopiyê de tê bawerkirin ku avên wê çavkaniya tam a afirandina cîhanê temsîl dikin. Ayîna Êzidî ya morkirinê, vaftîzeke pîroz, di van avên pîroz de tê kirin, bi taybetî ji bo zarokên civakê. Li vir di cejna mezin a payîzê de tiştên pîroz ên baweriyê jî tên morkirin. Ev kanî ewqas navendî ye ku Êzidiyên ku dûrî Lalişê dijîn avên wê ji wan re tên anîn da ku morkirina pîroz bê kirin.

Ya duyem Zimzim e, çemekî biçûk ê pîroz ku ji zinarê di şikeftekê de derdikeve, nêzî odeya bi Şêx Hesen ve girêdayî, di kûrahiya perestgehê de. Avên wê jî pîroz tên dîtin û ziyaretkar rêzê li wan digirin. Kaniyên pîroz ên Lalişê, bi avên paqij ên ku ji axa pîroz derdikevin, yek ji taybetmendiyên herî hêja yên gelî ne. Ew rêzgirtina kûr a Êzidiyan ji avê re wek çavkaniya jiyan û pakiyê û navgîna heyîna pîroz derdibirînin. Vexwarina van avan, morkirina di nav wan de an birina wan bi xwe re wek bereket, yek ji kiryarên hêja yên ziyaretê ne. Ew ziyaretkar bi kaniyên pîroz ên li çavkaniya baweriyê ve girê didin.

Ayînên Ziyaretkar

Ji bilî rawestgehên mezin, ziyareta Lalişê bi ayînên ku dilsoziya bawer û kêfxweşiya civakî ya Êzidiyan derdibirînin dagirtî ye. Li seranserê geliyê pîroz ziyaretkar bi pêxwasî dimeşin, ji ber ku hemû axa Lalişê pîroz e û nayê ku mirov bi pêlavan li ser wê bimeşe. Ev bîranîneke laşî ya berdewam a pîroziya cihê ye. Di civîna mezin a payîzê, Cejna Civînê, de ayîn digihîjin derbirîna xwe ya herî tam: rêzeçûnên pîroz di gelî de digerin, qurbanî tên pêşkêşkirin — di kevneşopiyê de qurbankirina gayekî li ziyaretgeha Şêx Şems jî di nav wan de ye — û muzîka pîroz a qewalan axa pîroz dagire.

Ziyaretkar gelek çirayên rûnê û meşaleyên bêhejmar pê dixin, heta ku gelî di şevên payîzê de bi agirê pîroz dibiriqe. Ew tevlî xwarina bi civatê dibin, nanê cejnê dipêjin, qurbanî pêşkêş dikin û sedeqeyê didin. Gelek kes herwiha serdana gorên endamên malbatê dikin û şerîtên rengîn li darên mirazan ên girên derdorê girê didin. Bi hemû van ayînan, ziyaret hem kiryareke dilsoziya cidî ya bawer û hem civîneke kêfxweş a tevahiya civakê ye: hatina bi hev re ya gelê Êzidî yê belavbûyî li cihê xwe yê herî pîroz di yekîtî û cejnê de. Ziyaretkar Lalişê terk dike dema ku bawerî û hesta wî ya ji civakê bûnê nû bûne; ew vegeriyaye tam çavkaniya jiyana olî ya Êzidî û demekê li dilê cîhana wan ji nû ve tevlî tevahiya civaka bawermendan bûye.

Sembol û Wate

Ziyareta Lalişê mijarên herî kûr ên baweriya Êzidî temsîl dike: pakî, dilsoziya bawer û vegera bo çavkaniya pîroz. Ayînên paqijkirinê, meşîna bi pêxwasî li ser axa pîroz, şûştina di çemê pîroz de û morkirina di kaniyên pîroz de rêzgirtina Êzidiyan ji pakiyê re û derbasbûna ji qada dunyewî ber bi ya pîroz ve derdibirînin. Derbasbûna pira Silatê şiklê sembolîk ê herî zelal dide vê derbasbûnê: hiştina cîhana nepîroz li paş û ketina amadebûna heyîna xwedayî, li cihê herî pîroz ê baweriyê ku li dora kesê pîroz Şêx Adî dicive.

Ziyaret herwiha yekîtî û berdewamiya gelê Êzidî temsîl dike. Di civîna li Lalişê de, bi taybetî ji bo cejna mezin a payîzê, civaka belavbûyî vedigere cihê xwe yê herî pîroz û girêdanên baweriyê û hesta ji civakê bûnê nû dike, ku di nav sedsalên zehmetî û çewisandinê de ew bi hev re hiştine. Bi vî awayî ziyaret bi qasî ku kiryara dilsoziya bawer e piştrastkirina nasname û manê jî ye: vegera tevahiya gel bo mala xwe, bo çavkaniya baweriya xwe. Ji bo oleke ku pir caran bi sirgûn û êrîşan re rûbirû bûye, ev vegera bo geliyê pîroz, ev nûkirina civakê li navenda wê ya pîroz, wateyeke kûr a berdewamî û berxwedêrî dihewîne. Di ziyareta Lalişê de Êzidî nifş li pey nifş dilsoziya xwe ya bi kesên pîroz re û girêdana xwe ya neşikestî ya bi cihê herî pîroz ê baweriya xwe ya kevnar re ji nû ve piştrast dikin.

Ziyaret û Kurd

Ziyareta Lalişê yek ji kevneşopiyên mezin ên olî yên cîhana Kurdî ye, ji ber ku Êzidî gelekî Kurd in û Êzidîtî yek ji baweriyên resen e ku di nav Kurdan de derketine. Geliyê pîroz ê Lalişê li axên Kurdî yên bakurê Iraqê ye û ziyaret hem bi kûrahî kiryareke Kurdî û hem Êzidî ye, ku di erdnîgariya olî ya Kurdistanê de cih girtiye.

Wek yek ji baweriyên taybet ên cîhana Kurdî, li kêleka piraniya Misilman û hindikahiyên olî yên din, Êzidîtî û ziyareta wê ya mezin beşek ji cihêrengiya olî ya dewlemend a ku mîrata Kurdî pê derdikeve ne. Geliyê pîroz ê Lalişê, bi ziyaretgehên xwe yên kevnar û kaniyên xwe yên pîroz, yek ji xezîneyên ruhî yên Kurdistanê ye. Ziyareta wir yek ji kevneşopiyên olî yên gelê Kurd ên herî bedew û herî berdewam e. Rêzgirtina ziyareta Lalişê rêzgirtina dewlemendiya olî ya cîhana Kurdî û baweriya kevnar û berxwedêr a Êzidiyan e, ku di nav hemû ceribandinên dîroka xwe de dilsoziya xwe ya bi geliyê xwe yê pîroz re zindî hiştine. Ew yek ji xezîneyên zindî yên mîrata Kurdî û mîrata firehtir a mirovahiyê ye.

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Ziyareta Lalişê wek heca baweriyên din e? Paraleliyeke rast heye û Êzidî bi xwe jî pir caran wê dikişînin: ziyareta Lalişê, erka kirina wê ya bi kêmanî carekê di jiyanê de û girîngiya wê ya herî bilind di jiyana olî de, wê ji aliyê girîngiyê ve bi giştî bi ziyaretên mezin ên baweriyên din re berhevkirbar dikin. Lê ayînên ziyareta Êzidî bi tevahî cuda ne, kokên wan di kevneşopiyên taybet ên ola Êzidî de ne, bi pira wê ya pîroz, kaniyên wê yên pîroz û rêzgirtina Şêx Adî û kesên pîroz. Paralelî alîkariya ragihandina girîngiya ziyaretê dike, lê ziyaret herî baş li gor têgihiştina xwe tê fêmkirin, wek derbirîneke yekta ya baweriya Êzidî.

Rêzgirtina li ziyaretgeh û kaniyan tê nîşandan wateya vê yekê ye ku Êzidî pût an gelek xwedayan diperestin? Na; ev têgihiştineke şaş e ku bi neheqî li dijî Êzidiyan hatiye bikaranîn. Êzidîtî baweriyeke yekxwedaperest e, bi Xwedayê yekane, afirînerê hemû tiştan, bawer e. Rêzgirtina gora Şêx Adî, ziyaretgehên kesên pîroz û kaniyên pîroz rêzgirtina heyîna pîroz û lêgerîna bereketê bi rêya wan e, ne perestina pût an gelek xwedayan e. Wek ku rêzgirtina kesên pîroz û cihên pîroz di gelek baweriyan de heye. Rêzgirtina Tawûsê Melek, serokê melekên pîroz, herwiha rêzgirtina heyîneke xwedayî ya xêrxwaz e ku îradeya Xwedê bi cih tîne. Ew ne perestina ti hêzeke xirab e, wek buxtankeran bi şaşî îdîa kirine. Kiryarên dilsoziya ziyaretê derbirînên baweriyeke yekxwedaperest in ku bi rêya kesên pîroz û cihên pîroz rêzê li Xwedê digire.

Hemû Êzidî dikarin ziyaretê bikin? Di prensîpê de her Êzidî hêvî dike bi kêmanî carekê di jiyanê de ziyareta Lalişê bike; kesên ku gelî li ber destê wan e her sal ji bo cejna mezin a payîzê vedigerin. Di pratîkê de dûrahiya gelek civakên Êzidî ji geliyê pîroz û alozîyên sirgûn û çewisandinê bûne sedem ku ne hemû bikarin vê xwestekê bi cih bînin. Ji ber vê yekê hin ayîn, wek morkirina pîroz, dikarin li cihên din bi ava ji kaniyên pîroz hatî anîn bên kirin. Lê ziyareta Lalişê hîn hêviya herî kûr a dilsoziya baweriya Êzidî ye û civîna li geliyê pîroz derbirîna herî bilind a yekîtî û baweriya civakê ye.

Laliş: geliyê pîroz, armanca ziyaretê
Şêx Adî: kesê pîroz ê mezin ku gora wî li Lalişê ye
Cejna Civînê: civîna mezin a ziyareta payîzê
Tawûsê Melek: Melekê Tawûsê ku bereket da Lalişê
Heft Melek: kesên pîroz ku ziyaretgehên wan li gelî ne
Şêx Şems: kesê pîroz ku li ziyaretgeha wî ga tê qurbankirin
Şêx Hesen: kesê pîroz ku Zimzim li nêzî odeya wî derdikeve
Êzidîtî: baweriya kevnar a Kurdî ya ziyaretkaran

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Ziyareta Êzidî ya Lalişê çi ye?

Ziyareta Lalişê rêwîtiya pîroz a ku Êzidî bo geliyê pîroz ê Lalişê li bakurê Iraqê dikin ye, cihê herî pîroz ê baweriya wan û cihê gora Şêx Adî. Her Êzidî hêvî dike bi kêmanî carekê di jiyanê de vê ziyaretê bike. Kesên ku li nêzî gelî dijîn her sal ji bo Cejna Civînê ya mezin a payîzê vedigerin. Ziyaret ayînên pîroz ên li rawestgehên pîroz ên gelî dihewîne, di nav wan de meşîna bi pêxwasî, derbasbûna pira pîroz, ziyareta gorê û rêzgirtina kaniyên pîroz.

Çima Laliş ji bo Êzidiyan ewqas pîroz e?

Laliş navenda ruhî ya baweriya Êzidî ye. Di kevneşopiyê de ew cihê ku Tawûsê Melek daket da ku bereketê bide erdê ye; ew cihê ku reformkerê mezin Şêx Adî lê jiya, hîn kir û hate definkirin jî ye. Gora wî û ziyaretgehên kesên pîroz û Heft Melekan, bi qubeyên wan ên taybet ên konî, li gelî ne. Laliş wek cihekî hêza ruhî ya herî bilind û penageha demên çewisandinê tê dîtin; ew tam dilê cîhana olî ya Êzidî ye.

Pira Silatê çi ye?

Pira Silatê pireke biçûk li geliyê Lalişê ye ku xeta veqetandinê ya di navbera qada dunyewî û nepîroz û cihê pîroz ê geliyê pîroz de nîşan dide. Derbasbûna wê derbasbûna ji cîhana asayî ber bi amadebûna heyîna xwedayî ve ye; di baweriya Êzidî de ew herwiha rolek di dawiya demê de heye. Ziyaretkar berî derbasbûna wê pêlavên xwe derdixin û destên xwe dişon. Di cejna mezin de berî çûna bo gora Şêx Adî bi meşaleyan û strandina stranên pîroz wê derbas dikin.

Kaniyên pîroz ên Lalişê çi ne?

Du kaniyên pîroz ên li Lalişê di ziyaretê de navendî ne. Kaniya Spî kaniyeke paqij e ku tê bawerkirin avên wê çavkaniya afirandina cîhanê temsîl dikin. Vaftîza Êzidî, morkirin, li vir tê kirin û avên wê bo Êzidiyên li dûr dijîn tên birin. Zimzim çemekî biçûk ê pîroz e ku ji zinarê di şikeftekê de, li nêzî odeya Şêx Hesen, derdikeve. Her du bi kûrahî tên rêzgirtin û rêzgirtina Êzidiyan ji avê re wek çavkaniya jiyan û pakiyê derdibirînin.

Ziyaretkar li Lalişê çi dikin?

Ziyaretkar li ser axa pîroz bi pêxwasî dimeşin, ji pira pîroz a Silatê derbas dibin û serdana gora Şêx Adî û ziyaretgehên kesên pîroz dikin. Li wir berderiyên pîroz maç dikin, çirayên rûnê pê dixin û wek duayê girêkan li qumaşên rengîn girê didin. Ew rêzê li kaniyên pîroz digirin û di cejna payîzê de tevlî rêzeçûnên pîroz dibin, qurbanî pêşkêş dikin, xwarina bi civatê parve dikin, çira û meşaleyên bêhejmar pê dixin û şerîtan li darên mirazan girê didin. Ziyaret hem dilsoziya cidî ya bawer û hem civîneke kêfxweş a civakê ye.

Êzidî neçar in vê ziyaretê bikin?

Ji her Êzidî tê çaverêkirin ku heke mimkun be bi kêmanî carekê di jiyana xwe de ziyareta Lalişê bike. Kesên ku gelî li ber destê wan e hewl didin her sal ji bo Cejna Civînê ya payîzê vegerin. Di pratîkê de dûrahiya gelek civakan ji Lalişê û alozîyên sirgûn û çewisandinê bûne sedem ku ne hemû bikarin vê bikin; hin ayîn dikarin li cihên din bi ava ji kaniyên pîroz hatî anîn bên kirin. Lê ziyaret hîn hêviya herî kûr a dilsoziya baweriya Êzidî ye.