Emiratiya Soranê çi bû?
Emiratiya Soranê mîrektiyeke Kurdî bû ku navenda wê bajarê çiyayî yê Rewandizê, di parêzgeha Hewlêrê ya îro ya Kurdistana Iraqê de bû. Ew yek ji emiratiyên kevn ên Kurdî bû û herî zêde bi du desthilatdarên neasayî tê bîranîn: Mîr Xanzad, şahbanûya şervan a destpêka sedsala hivdehan; û Mîr Mihemedê Rewandizê — «Mîr Kor» ê navdar — ku di destpêka sedsala nozdehan de Soran kir yek ji dewletên Kurdî yên herî bi hêz û pir nêzî serbixweyê yên berî serdema nûjen, heta tepisandina wê ji aliyê Osmaniyan ve nêzî 1836.
Xalên sereke
• Soran emiratiyeke Kurdî bû, bi navenda xwe Rewandiz li bakurê rojhilatê Hewlêrê, di Kurdistana Iraqê ya nûjen de.
• Ew di nav xanedanên Kurdî yên Şerefnameyê (1597) de hatibû qeyd kirin.
• Desthilatdara wê ya destpêka sedsala 17an Mîr Xanzad şahbanûyeke şervan a navdar a Kurdî bû.
• Di bin Mîr Mihemed, «Mîr Kor», de di destpêka sedsala 19an, Soran bû dewleteke bi hêz û hema bêje serbixwe, bi artêş, karxaneya rijandina topan û pereyên xwe.
• Berfirehbûna tund a Mîr Mihemed komkujiyên Êzidiyan jî di nav xwe de digirt; Osmaniyan emiratî nêzî 1836 tepisandin.
Agahiyên kurt
Nav: Emiratiya Soranê
Cure: Emiratiyeke Kurdî
Navend: Rewandiz, bakurê rojhilatê Hewlêrê, Kurdistana Iraqê ya nûjen
Serdem: Kokên serdema navîn; lutkeya hêzê di destpêka sedsala 19an de
Şahbanûya navdar: Mîr Xanzad (Khanzad), destpêka sedsala 17an
Desthilatdarê herî mezin: Mîr Mihemedê Rewandizê, «Mîr Kor» (destpêka sedsala 19an)
Hêzên serdest: Bi nav Osmanî; di pratîkê de di bin Mîr Mihemed de hema bêje serbixwe
Dawî: Tepisandina Osmanî, nêzî 1836
Çavkaniya bingehîn: Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî (1597)
Naverok
Mîr Mihemedê Rewandizê: Mîr Kor
Dagirkirin û nîqaş: Komkujiyên Êzidiyan
Tepisandina Osmanî (nêzî 1836)
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Soran û bajarê Rewandizê
Emiratiya Soranê mîrektiyeke Kurdî li welatê çiyayî yê bakurê rojhilatê Hewlêrê, di parêzgeha Hewlêrê ya îro ya Kurdistana Iraqê de bû. Navenda wê bajarê Rewandizê bû, di nav geliyên kûr ên berçav û lûtkeyên bilind de — keleha xwezayî ya herêmekê ku erdnîgariya wê şêwe da serbixweya dijwar a emiratiyê.
Herêma Soranê îro jî navçeyeke naskirî ya Kurdistana Iraqê ye; Rewandiz, ku li jor geliyê xwe yê navdar radiweste, hîn jî sembola dilê asê yê welatê Kurdan e. Mîrên Soranê ji vê kelehê desthilatdarî dikirin û di sedsala nozdehan de yek ji wan dê ji wir yek ji dewletên Kurdî yên herî bi hêz ên serdemê ava bike.
Xanedana Soranê
Soran yek ji emiratiyên kevn ên Kurdî bû; xanedana wê ya desthilatdar ji mêj ve li ser eşîrên herêmê bi cih bûbû û di nav malên Kurdî yên Şerefnameya sedsala şazdehan a Şerefxanê Bedlîsî de hatibû qeyd kirin. Mîna cîranên xwe, ew wek mîrektiyeke mîrasî desthilatdar bû; di navbera împaratoriyên mezin de hevsengî dikir, lê xweseriya xwe ya çiyayî diparast.
Mîna emiratiyên din, kokên destpêkê û rêza tevahî ya desthilatdarên xanedanê tenê bi qismî hatine belgekirin; gelek hûrgilî xwe dispêrin kevneşopî û qeydên dîrokî. Lê bi sedsalan Soran yek ji hêzên sereke yên Kurdî yên herêma ku îro bakurê rojhilatê Kurdistana Iraqê ye ma.
Mîr Xanzad: Şahbanûya Kurd
Yek ji kesayetiyên herî balkêş ên dîroka Soranê Mîr Xanzad (Khanzad) bû, jineke ku di destpêka sedsala hivdehan de emiratî birêve bir — mînakeke kêm û navdar a desthilatdareke jin a Kurdî. Di kevneşopiyê de wek şahbanûyeke şervan a bê tirs tê bîranîn; ew bi keleh û avahiyên li welatê Soranê ku hîn jî navê wê hilgirtine ve tê girêdan.
Desthilatdariya Mîr Xanzad wê kiriye semboleke domdar di dîroka Kurdan de; efsaneya wê — bi qismî dîroka belgekirî, bi qismî bîra gel — behsa navdariya Soranê di nav emiratiyên Kurdî de dike. Çîroka wê yek ji taybettirîn çîrokên di tevahiya qeydên desthilatdariya Kurdî de ye.
Mîr Mihemedê Rewandizê: Mîr Kor
Soran di bin Mîr Mihemedê Rewandizê de gihîşt lutkeya hêza xwe; ew di dîroka Kurdan de bi navê «Mîr Kor» navdar e, ji ber windakirina dîtina çavekî xwe wisa dihat gotin. Di destpêka sedsala nozdehan de hat desthilatdariyê û emiratî ji mîrektiyeke çiyayî veguherand dewleteke êrîşkar û berfirehbûyî.
Mîr Mihemed, desthilatdarekî bi enerjî û dîsîplîneke tirsnak, rêzeke hişk li ser welatê xwe ferz kir û dest bi dirêjkirina hêza Soranê li tevahiya axên Kurdî yên derdorê kir. Di demeke kurt û berçav de wî Rewandiz kir navenda yek ji hêzên Kurdî yên herî bi hêz ku herêmê bi sedsalan dîtibûn.
Avakirina dewleteke Kurdî
Daxwazên Mîr Mihemed ji desthilatdariya eşîrî ya asayî pir dûrtir diçûn. Wî artêşeke daîmî ya bi dîsîplîn ava kir, li Rewandizê karxaneyeke rijandinê damezrand da ku topên xwe çêbike û tê gotin ku pereyên xwe jî dan çêkirin — nîşanên dewleteke serbixwe ya xwestî. Bi van amûran ew bi tundî ber bi her aliyî ve berfireh bû.
Ew ket axên emiratiyên cîran, êrîşî Behdînanê kir û gihîştina Soranê ber bi Mûsilê, navçeyên Êzidiyan û axên gelên derdorê ve dirêj kir. Li lutkeya hêza xwe, Sorana Mîr Mihemed pir nêzî padîşahiyeke Kurdî ya serbixwe bû û dijberiyeke giran ji desthilatdariya Osmanî re li herêmê çêdikir.
Dagirkirin û nîqaş: Komkujiyên Êzidiyan
Berfirehbûna bê rawestan a Mîr Mihemed aliyekî tarî hebû. Kampanyayên wî bi tundiyeke mezin li dijî nifûsên ku wî dixistin bin kontrolê dihatin naskirin; ew berpirsê komkujiyên Êzidiyan — civaka olî ya kevn a Kurdîaxêv — û her wiha rêftara hişk li civakên Xiristiyan û yên din ên li ser rêya wî tê dîtin.
Ev hovîtî beşeke girîng û bi êş a çîroka Soranê ne; divê vegotineke dürüst a Mîr Mihemed li kêleka destkeftiyên wî yên wek avakarê dewletê wan qebûl bike. Ew beşek ji qeydên aloz ên awayê ferzkirina hêza wî ya berfirehbûyî li ser gelên cûrbecûr ên herêmê ne.
Tepisandina Osmanî (nêzî 1836)
Împaratoriya Osmanî nikarîbû dewleta hema bêje serbixwe ya Mîr Mihemed qebûl bike; wê demê ew dest bi kampanyaya mezin a hilweşandina emiratiyên xweser ên Kurdî dikir. Nêzî 1836 Osmanî bi hêz li dijî Soranê gav avêtin.
Berxwedana Mîr Mihemed di dawiyê de hilweşiya; ew teslîmî Osmaniyan bû û li gor kevneşopiyê ber bi Stenbolê ve rê ket, lê qet venegeriya — nêzî 1836–1838 winda bû û tê texmînkirin ku hatibû kuştin. Bi ketina wî re Emiratiya Soranê bi dawî bû û ket nav birêveberiya rasterast a Osmanî; dema wê ya kurt wek hêzeke mezin a Kurdî derbas bû.
Rêza demê
Serdema navîn — Xanedana Soranê li ser herêma Rewandizê bi cih dibe; kokên tam nezelal in. Sedsala 16an — Soran di nav emiratiyên Kurdî yên Şerefnameyê (1597) de tê qeyd kirin. Destpêka sedsala 17an — Mîr Xanzad, şahbanûya şervan, emiratî birêve dibe. Destpêka sedsala 19an — Mîr Mihemed, «Mîr Kor», ji Rewandizê Soran dike dewleteke bi hêz û hema bêje serbixwe. Salên 1820an–1830an — Mîr Mihemed bi tundî berfireh dibe, êrîşî Behdînanê û navçeyên Êzidiyan dike; komkujî kampanyayên wî diyar dikin. Nêzî 1836 — Osmanî li dijî Soranê gav diavêjin. Nêzî 1836–1838 — Mîr Mihemed teslîm dibe û winda dibe; Emiratiya Soranê tê rakirin.
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Du desthilatdar bîra Soranê di dest de digirin: Mîr Xanzad, şahbanûya şervan a navdar a destpêka sedsala hivdehan; û Mîr Mihemedê Rewandizê, «Mîr Kor», ku di destpêka sedsala nozdehan de Soran kir yek ji dewletên Kurdî yên herî bi hêz ên serdemê. Rêza berfirehtir a desthilatdariya xanedana Soranê tenê bi qismî hatiye qeyd kirin; divê mirov bi tarîxên gelek desthilatdarên berê bi hişyarî re rû bi rû bibe — lê bi van her du kesayetiyan emiratiyê du navên herî navdar ên tevahiya dîroka Kurdan derxistin.
Nîqaş û nezelaliyên dîrokî
Çend aliyên dîroka Soranê rastiyên belgekirî û kevneşopiyê têkel dikin. Bi taybetî desthilatdariya Mîr Xanzad rengekî bi hêz ê efsanewî girtiye û hûrgiliyên wê hemû bi awayekî ewle ne hatine qeyd kirin. Jiyana Mîr Mihemed baştir hatiye belgekirin, lê qebareya dagirkirinên wî û komkujiyên bi wî ve tên girêdan di çavkaniyên Kurdî, Êzidî, Xiristiyan û Osmanî de cuda tên nirxandin. Li vir tundî wek rastiya giran a ku bû tê pêşkêşkirin; di heman demê de tê pejirandin ku radeya tam û şertên wê hîn jî tên lêkolîn.
Cihê wê di dîroka Kurdan de
Emiratiya Soranê yek ji mîrektiyên Kurdî yên herî navdar e. Bi Mîr Xanzad ew yek ji wan desthilatdarên kêm ên jin û semboleke neteweyî ya domdar da dîroka Kurdan; bi Mîr Mihemed, «Mîr Kor», yek ji hewlên herî wêrek ên avakirina hêzeke serbixwe ya Kurdî berî serdema nûjen derxist. Ketina wê nêzî 1836 beşek ji heman navendîkirina Osmanî bû ku di demeke nêzî de Behdînan û Botan jî ji holê rakir.
Bi vî awayî Soran hem lutkeyek û hem çîrokeke hişyarkirî ya serdema emiratiyan e: nîşandana wê yekê ku desthilatdarekî Kurd ê bi biryar heta çi radeyê dikarîbû ber bi dewletbûnê ve biçe û wan sînorên ku împaratoriyên mezin amade bûn ferz bikin. Rewandiz û desthilatdarên wê di xeyala dîrokî ya Kurdan de hebûnên zindî dimînin.
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Li Kurdish-History.com dîroka têkildar bixwînin: Mîr Mihemedê Rewandizê, şahbanûya şervan Mîr Xanzad, Emiratiya Behdînanê, Emiratiya Botanê û hilweşîna emiratiyên Kurdî.
Pirsên pir tên pirsîn
Emiratiya Soranê li ku derê bû?
Navenda Soranê bajarê Rewandizê li çiyayên bakurê rojhilatê Hewlêrê, di Kurdistana Iraqê ya îro de bû. Herêma Soranê îro jî li wir navçeyeke naskirî ye.
Mîr Xanzad kî bû?
Mîr Xanzad (Khanzad) desthilatdareke jin a emiratiya Soranê di destpêka sedsala hivdehan de bû; di kevneşopiya Kurdî de wek şahbanûyeke şervan a bê tirs tê bîranîn — mînakeke kêm a desthilatdara jin di dîroka Kurdan de.
Mîr Kor kî bû?
«Mîr Kor» Mîr Mihemedê Rewandizê bû, desthilatdarê destpêka sedsala nozdehan ku Soran kir dewleteke Kurdî ya bi hêz û hema bêje serbixwe, bi artêşa xwe, karxaneya rijandina topan û pereyên xwe.
Mîr Mihemed çawa Soran kir hêzek?
Wî artêşeke bi dîsîplîn ava kir, li karxaneyeke rijandinê ya li Rewandizê topên xwe çêkir, pere dan çêkirin û bi tundî ber bi axên cîran ve berfireh bû — Soran kir yek ji dewletên Kurdî yên herî bi hêz ên dema xwe.
Çi Emiratiya Soranê bi dawî kir?
Osmanî nêzî 1836 li dijî Soranê gav avêtin. Mîr Mihemed teslîm bû û li ser rêya Stenbolê winda bû; emiratî hate rakirin û ket bin desthilatdariya rasterast a Osmanî.
Mîr Mihemed kesayetiyeke nîqaşbar e?
Erê. Herçend wek avakarê dewletê tê pesinandin, ew ji komkujiyên Êzidiyan û tundiya li dijî civakên Xiristiyan û yên din di dagirkirinên xwe de jî berpirs tê dîtin; ev beşeke tarî û girîng a qeydên wî ne.
Çavkanî û xwendina bêtir
Şerefxanê Bedlîsî, Şerefname (1597) — emiratiya Soranê di nav xanedanên Kurdî de qeyd dike.
Lêkolîn li ser Mîr Mihemedê Rewandizê, emiratiya Soranê û tepisandina emiratiyên Kurdî ji aliyê Osmaniyan ve.
Nivîsarên dîrokî li ser Êzidiyan û emiratiyên Kurdî yên sedsala nozdehan.
Kurdish-History.com — xwendina têkildar li ser Mîr Xanzad, Mîr Mihemedê Rewandizê û hilweşîna emiratiyên Kurdî.