Emiratiya Botanê çi bû?
Emiratiya Botanê (Bohtan) yek ji mîrektiyên Kurdî yên herî mezin û navdar bû; navenda wê bajarê kevn ê Cizîrê li ser Dîcleyê, di parêzgeha Şirnexê ya îro ya başûrê rojhilatê Tirkiyeyê de bû. Xanedana Ezîzan bi sedsalan wê birêve bir. Ew di nav emiratiyên Kurdî de hêzeke pêşeng, hawîrdora çandî ya destana mezin a Kurdî Mem û Zîn û — di bin mîrê xwe yê mezin ê dawîn Bedirxan Beg de — qada yek ji berxwedanên dawîn û herî berçav ên xweseriya Kurdî li dijî Împaratoriya Osmanî di salên 1840an de bû.
Xalên sereke
• Botan emiratiyeke mezin a Kurdî bû; navenda wê Cizîr li ser Dîcleyê, di parêzgeha Şirnexê ya îro ya başûrê rojhilatê Tirkiyeyê de bû.
• Xanedana Ezîzan wê birêve dibir; wan îdiaya nesebê ji fermandarê destpêka Îslamê Xalid ibn el-Welîd dikir.
• Cizîr navendeke navdar a çanda Kurdî û cihê pêkhatina bûyerên destana Ehmedê Xanî Mem û Zîn (1692) bû.
• Desthilatdarê wê yê mezin ê dawîn Bedirxan Beg dewleteke hema bêje serbixwe ava kir û serhildaneke mezin bi rê ve bir ku Osmaniyan di 1847 de tepisandin.
• Malbata Bedirxan piştre bû yek ji kesayetiyên pêşeng ên neteweperweriya nûjen a Kurdî.
Agahiyên kurt
Nav: Emiratiya Botanê (Bohtan)
Cure: Emiratiyeke Kurdî
Paytext: Cizîr (Cizre / Cezîret ibn Umer), li ser Dîcleyê, parêzgeha Şirnexê ya îro, Tirkiye
Xanedana desthilatdar: Ezîzan (Ezîzî)
Nesebê îdiakirî: Xalid ibn el-Welîd
Serdem: Kokên serdema navîn; heta nav sedsala 19an berçav bû
Mîrê mezin ê dawîn: Bedirxan Beg (serhildan di 1847 de hate tepisandin)
Mîrasa çandî: Cihê bûyerên destana Mem û Zîn; malbata neteweperwer a Bedirxan
Çavkaniya bingehîn: Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî (1597)
Naverok
Yek ji emiratiyên mezin ên Kurdî
Bedirxan Beg û serhildana mezin (salên 1840an)
Beşeke tarî: Komkujiyên Aşûriyan
Malbata Bedirxan û neteweperweriya Kurdî
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Cizîr: Bajarê li ser Dîcleyê
Dilê emiratiya Botanê Cizîr bû — di Kurdî de bi navê Cizîr û di Erebî ya serdema navîn de Cezîret ibn Umer, «girava Ibn Umer», ji ber zivirîna Dîcleyê ku hema bêje li derdora wê digere. Cizîr li ser çem, di parêzgeha Şirnexê ya îro ya başûrê rojhilatê Tirkiyeyê de, bajarekî kevn û dewlemend bû; cihê derbasbûnê û navenda bazirganiyê li ser Dîcleyê di navbera çiyayên Anatoliyayê û deştên Mezopotamyayê de bû.
Cizîr bi abîdeyên xwe navdar bû — pira wê ya serdema navîn a li ser Dîcleyê, bi neqşên kevirî yên hilketî xemilandî; û Medreseya Sor, navenda navdar a zanyariyê. Wek navenda mîrên Botanê, bajar bi sedsalan yek ji navendên mezin ên bajarî yên Kurdî bû, bi bazirganî, zanyarî û hêza mîran bi heman awayî navdar bû.
Xanedana Ezîzan
Xanedana Ezîzan (Ezîzî), yek ji malên desthilatdar ên Kurdî yên herî birûmet, Botan birêve dibir. Mîna çend xanedanên pêşeng ên Misilman, Ezîzanan îdiaya nesebeke Erebî ya bilind dikir — di rewşa wan de ji Xalid ibn el-Welîd, sehabe û fermandarê navdar ê destpêka Îslamê. Ev nesebname rûmeteke pir mezin dida mîran, herçend mîna gelek îdiayên wisa rastiya wê ya peyv bi peyv nikare were piştrastkirin.
Desthilatdariya dirêj a xanedanê li Cizîrê û welatê Botanê di Şerefnameyê de bi hûrgilî hatiye qeyd kirin, wê dîroka mezin a sedsala şazdehan a xanedanên Kurdî ku Şerefxanê Bedlîsî — bixwe jî mîrekî Kurd — nivîsî. Di dema wî de Ezîzanên Botanê jixwe di nav emiratiyên Kurdî yên herî kevn û bi şan de dihatin jimartin.
Yek ji emiratiyên mezin ên Kurdî
Botan di nav mîrektiyên Kurdî yên herî pêşeng de bû, li kêleka cîranên xwe Behdînan û Hekariyê û emiratiya mezin a Bedlîsê. Mîrên Ezîzan ji Cizîrê axeke berfireh a çiya û geliyên çeman birêve dibirin û dilsoziya eşîrên Kurd ên bi hêz ên herêma Botanê di dest de digirtin.
Mîna emiratiyên din, Botan di nav pêşbaziya împaratoriyên Osmanî û Sefewî de rêya xwe didît; bi gelemperî piştî sedsala şazdehan axên xwe wek mîrektiyeke xweser di bin serdestiya Osmanî de di dest de digirt. Sêsed salan Ezîzanan welatê xwe bi destwerdaneke kêm birêve bir. Ew beşek ji tora dewletên Kurdî yên xwebirêveber bû ku Osmaniyan di dema şerên dirêj bi Îrana Sefewî re li sînorê xwe yê rojhilatî hebûna wan qebûl dikir.
Cizîr û destana Mem û Zîn
Botan di çanda Kurdî de xwedî cihekî bêhempa ye, wek hawîrdora Mem û Zîn, destana mezin a evînî ku helbestvan û zanyar Ehmedê Xanî di 1692 de nivîsî — pir caran wek destana neteweyî ya Kurdan tê dîtin. Çîroka xemgîn a evîna Mem û Zîn li dîwana mîran a Cizîrê, navenda mîrên Botanê, pêk tê.
Bi Mem û Zîn, emiratî ket nav bingehê nasnameya edebî ya Kurdî. Helbest ne tenê çîrokeke evînê ye, lê ramaneke li ser Kurdan û hesreta wan a yekîtiyê jî ye; pêkhatina bûyerên wê li dîwana Botanê cihekî domdar da Cizîrê di dilê bîra çandî ya Kurdî de.
Bedirxan Beg û serhildana mezin (salên 1840an)
Yê herî navdar ê hemû mîrên Botanê Bedirxan Beg bû, ku di nîveka yekem a sedsala nozdehan de ji Cizîrê desthilatdarî dikir. Bi sûdgirtina ji tevliheviya eyaletên dawiya Osmanî û lawazbûna demkî ya desthilatdariya navendî, wî Botan kir dewleteke bi hêz û pir nêzî serbixweyê; bandora xwe li beşeke berfireh a axên Kurdî dirêj kir û heta pereyên xwe jî dan çêkirin.
Ji bo demekê Bedirxan desthilatdarê Kurd ê herî bi hêz ê serdema xwe bû û dîwana wî ya li Cizîrê navenda hêzeke Kurdî ya xwe radigihand bû. Lê hêza wî ya zêdebûyî û dijberiya wî ya eşkere ya Stenbolê rûbirûbûna bi dewleta Osmanî ya navendîkar re kir neçar.
Beşeke tarî: Komkujiyên Aşûriyan
Desthilatdariya Bedirxan bi bûyereke giran û xemgîn jî tê bîranîn. Di 1843 û careke din di 1846 de hêzên wî — di hevalbendiyê bi serokên din ên Kurd re, di nav de Nûrullayê Hekariyê — êrîşên wêranker li civakên Xiristiyan ên Aşûrî (Nestorî) yên çiyayên Hekariyê kirin. Di wan de hejmareke pir mezin ji sivîlên Aşûrî hatin kuştin û gelek kesên din hatin kolekirin an ji cih û warên xwe dûrxistin.
Van komkujiyan li Ewropayê tirs û dehşet çêkir û baleke tund a navneteweyî kişand ser herêmê. Ew beşeke girîng û bi êş a dîroka Botanê ne û divê her vegotineke dürüst a emiratiyê wan qebûl bike. Di heman demê de wan alîkariya peydakirina hem hincetê û hem zexta ji derve ji dewleta Osmanî re kir da ku bi awayekî diyarker li dijî Bedirxan gav bavêje.
Ketina Botanê (1847)
Di 1847 de Împaratoriya Osmanî kampanyayeke mezin a leşkerî li dijî Bedirxan Beg dest pê kir. Piştî berxwedaneke dijwar, mîr têk çû û neçar ma teslîm bibe; Emiratiya xweser a Botanê hate rakirin û ket bin birêveberiya rasterast a Osmanî. Bedirxan bixwe hate sirgûnkirin û salan piştre dûr ji Cizîrê mir.
Ketina Botanê di 1847 de yek ji bûyerên dawîn û herî berçav ên hilweşandina emiratiyên Kurdî ji aliyê Osmaniyan ve bû; demeke kurt piştî tepisandina Soran û Behdînanê hat. Bi wê re rêza sedsalan a mîrektiyên xweser ên Kurdî di pratîkê de bi dawî bû.
Malbata Bedirxan û neteweperweriya Kurdî
Çîroka Botanê bi emiratiyê re bi dawî nebû. Dûndana Bedirxan Beg — malbata Bedirxan — li sirgûnê belav bûn, lê wek pêşengên neteweperwerî, rojnamegerî û çanda nûjen a Kurdî bi awayekî neasayî navdar bûn. Di nav wan de Miqdad Midhat Bedirxan, yek ji damezrînerên çapemeniya destpêkê ya Kurdî, û Sureya Bedirxan, pêşengekî din ê rojnamegeriya Kurdî, hebûn.
Malbatê rêzeke balkêş a rewşenbîr û çalakvanên Kurd derxist, ji Emîn Elî Bedirxan heta elçiya çandî Leyla Bedirxan. Bi wan re mala mîrên Botanê wek xanedana şiyarbûna neteweyî ya Kurdî ji nû ve hat dinyayê — dibe ku ji emiratiyê bixwe jî mîraseke mezintir be.
Rêza demê
Serdema navîn — Xanedana Ezîzan wek desthilatdarên Cizîrê û herêma Botanê bi cih dibe. Sedsala 16an — Botan, emiratiyeke xweser a Kurdî di bin serdestiya Osmanî de, di Şerefnameyê (1597) de tê qeyd kirin. 1692 — Ehmedê Xanî Mem û Zîn dinivîse; bûyerên wê li dîwana Cizîrê pêk tên. Destpêka sedsala 19an — Bedirxan Beg Botan dike dewleteke bi hêz û hema bêje serbixwe. 1843 û 1846 — Hêzên Bedirxan li çiyayên Hekariyê li Xiristiyanên Aşûrî komkujiyan dikin. 1847 — Osmanî Bedirxan têk dibin; Emiratiya Botanê tê rakirin û ew tê sirgûnkirin. Dawiya sedsala 19an–sedsala 20an — Malbata Bedirxan dibe yek ji kesayetiyên pêşeng ên neteweperweriya nûjen a Kurdî.
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Xanedana Ezîzan bi gelek nifşan Botan birêve bir, ji kokên wê yên serdema navîn heta sedsala nozdehan. Rêza tevahî ya destpêkê tenê bi qismî hatiye qeyd kirin, herçend Şerefname beşeke mezin ji dîroka xanedanê diparêze. Desthilatdarê ku ji hemûyan navdartir bû Bedirxan Beg bû, mîrê mezin ê dawîn, ku serhildan û ketina wî di 1847 de emiratî bi dawî kirin. Dûndana wî, malbata Bedirxan, piştre şêwe da tevgera neteweyî ya nûjen a Kurdî. Mîna emiratiyên din, divê mirov bi nav û tarîxên desthilatdarên berê yên Ezîzan bi hin hişyariyê re rû bi rû bibe.
Nîqaş û nezelaliyên dîrokî
Çend aliyên dîroka Botanê nîqaşbar in. Îdiaya xanedana Ezîzan a nesebê ji Xalid ibn el-Welîd nesebnameyeke rûmetê ye ku rastiya wê ya peyv bi peyv nikare were piştrastkirin. Dîroka destpêkê û rêza desthilatdariya xanedanê berî Şerefnameyê tenê bi qismî hatine belgekirin. Komkujiyên 1843–1846 jî mijareke dijwar û nîqaşbar dimînin, ku di çavkaniyên Kurdî, Aşûrî û Rojavayî de bi awayên cuda tên nirxandin. Li vir ew wek bûyerên giran ên ku bûn tên pêşkêşkirin; di heman demê de tê pejirandin ku lêkolînên zanistî berdewam qebare, sedem û berpirsiyariya wan lêdikolin.
Cihê wê di dîroka Kurdan de
Emiratiya Botanê di nav mîrektiyên Kurdî yên herî girîng û bi deng de ye. Ji aliyê siyasî ve ew yek ji emiratiyên mezin ên xweser bû û ketina wê di 1847 de dawiya pratîkî ya serdema xwebirêvebirina Kurdî di bin Osmaniyan de diyar kir. Ji aliyê çandî ve, wek cihê bûyerên Mem û Zîn, ew tam di dilê kevneşopiya edebî ya Kurdî de ye.
Û bi malbata Bedirxan, Botan girêdaneke rasterast di navbera cîhana kevn a emiratiyên mîran û tevgera neteweyî ya nûjen a Kurdî de ava kir. Kêm dewletên Kurdî ewqas bi kûrahî dikevin hem bîra siyasî û hem ya çandî ya Kurdan — ji xanedaneke serdema navîn li ser Dîcleyê, heta destaneke neteweyî, heta damezrînerên neteweperweriya Kurdî.
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Li Kurdish-History.com dîroka têkildar bixwînin: Bedirxan Beg, mîrê dawîn ê Botanê, Emiratiya Behdînanê, hilweşîna emiratiyên Kurdî û malbata Bedirxan — di nav de Miqdad Midhat, Sureya û Emîn Elî Bedirxan.
Pirsên pir tên pirsîn
Emiratiya Botanê li ku derê bû?
Navenda Botanê (Bohtan) bajarê Cizîrê li ser Dîcleyê, di parêzgeha Şirnexê ya îro ya başûrê rojhilatê Tirkiyeyê de bû. Axa wê herêma Botanê ya derdorê ya çiya û geliyên çeman di nav xwe de digirt.
Kî Emiratiya Botanê birêve dibir?
Xanedana Ezîzan (Ezîzî) wê birêve dibir; wan îdiaya nesebê ji fermandarê destpêka Îslamê Xalid ibn el-Welîd dikir. Desthilatdarê wê yê herî navdar di sedsala nozdehan de Bedirxan Beg bû.
Têkiliya di navbera Botan û Mem û Zîn de çi ye?
Mem û Zîn, destana mezin a Kurdî ku Ehmedê Xanî di 1692 de nivîsî, li dîwana mîran a Cizîrê, paytexta Botanê, pêk tê — ev yek emiratiyê dixe navenda nasnameya edebî ya Kurdî.
Bedirxan Beg kî bû?
Bedirxan Beg mîrê mezin ê dawîn ê Botanê bû; di salên 1840an de dewleteke Kurdî ya bi hêz û hema bêje serbixwe ava kir, berî ku di 1847 de Osmanî wî têk bibin û sirgûn bikin.
Çi Emiratiya Botanê bi dawî kir?
Kampanyayeke leşkerî ya Osmanî di 1847 de Bedirxan Beg têk bir û emiratî rakir; ew ket bin desthilatdariya rasterast a Osmanî. Ew yek ji emiratiyên Kurdî yên dawîn bû ku ket.
Çi bi ser malbata Bedirxan de hat?
Dûndana Bedirxan Beg bûn kesayetiyên pêşeng ên neteweperwerî û rojnamegeriya nûjen a Kurdî; wan alîkariya damezrandina çapemeniya Kurdî kir û rêzeke balkêş a rewşenbîr û çalakvanên Kurd derxistin.
Çavkanî û xwendina bêtir
Şerefxanê Bedlîsî, Şerefname (1597) — dîroka bingehîn a emiratiya Botanê û xanedana Ezîzan.
Ehmedê Xanî, Mem û Zîn (1692) — destana Kurdî ya li dîwana Cizîrê pêk tê.
Lêkolîn li ser Bedirxan Beg, kampanyaya Osmanî ya 1847 û bûyerên 1843–1846.
Kurdish-History.com — xwendina têkildar li ser Bedirxan Beg, malbata Bedirxan û hilweşîna emiratiyên Kurdî.