Kakaî: Gelê Rastiyê li Iraqê

Destpêk

Kakaî civaka Iraqî ya baweriya Yarsanî, Gelê Rastiyê, ne: yek ji kevneşopiyên olî yên herî kevnar û herî razparêz ên cîhana Kurdî. Ev civak li Iraqê wek Kakaî tê zanîn û heman bawerî li Îranê Yarsan an Ehlê Heq tê gotin. Civakê bi sedsalan baweriyên xwe di bêdengî û veşartinê de parastine; bêdengiyek ku ji çewisandina dirêj û hesta manê zayî ye, dema ku yek ji baweriyên herî kevn ên herêmê zindî dihêle.

Kakaî li herêmên Kerkûkê, deştên Neynewayê, Diyalayê û axên Kurdî yên bakurê Iraqê dicivin. Ew gelekî Kurd in ku navê wan bi xwe li ser biratî û piştewaniya li dilê exlaqa wan diaxive. Ew doktrîn û kevneşopiya pîroz a baweriya Yarsanî ya firehtir, hînkirinên Sultan Sahak û helbestên pîroz ên Kelama Serencamê parve dikin. Lê di nav cîhana Iraqî û Kurdî de nasname û dîroka wan a taybet jî heye.

Fêmkirina Kakaiyan hem fêmkirina berdewamiya baweriyeke kevnar û hem bedela parastina wê ya di bin çewisandinê de ye. Çîroka wan çîroka dilsoziya bawer a di veşartinê de zindî mayî, civaka bi biratî û baweriyê ve girêdayî, û gelê ku ji ber baweriyên xwe û nasnameya xwe ya Kurdî êşên giran kişandine lê dîsa berdewam e. Ew di nav xezîneyên zindî yên mîrata olî ya cîhana Kurdî de ne û yek ji civakên wê yên herî bêdeng lê balkêş in.

Naverok

Baweriyên Gelê Rastiyê

Baweriya Di Bêdengiyê De Parastî

Kakaî Li Ku Dijîn?

Çewisandin û Berdewamî

Sembol û Wate

Kakaî û Kurd

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Mijarên Têkildar

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Kakaî Kî Ne?

Kakaî şopînerên baweriya Yarsanî ne ku li Iraqê dijîn, bi giranî li herêmên Kurdî û herêmên bi nakokî yên bakurê Iraqê. Ew ji heman kevneşopiya olî ne ku li Îranê wek Yarsan an Ehlê Heq, Gelê Rastiyê, tê zanîn. Ev bawerî di şiklê xwe yê klasîk de ji aliyê Sultan Sahak ve hate damezirandin. Ew doktrîn, helbestên pîroz û awayê jiyana wê parve dikin. Li Iraqê ev civak wek Kakaî tê zanîn; piraniya wan a pir mezin Kurd in û hejmara wan bi sedhezaran e. Wan baweriya xwe ya kevnar di nav sedsalên jiyanê wek hindikahiyeke biçûk û pir caran çewisandî de parastiye. Ji bo manê baweriyên xwe bi veşartî hiştine û ew hîn yek ji civakên olî yên herî taybet ên Iraqê û cîhana Kurdî ne.

Wateya Nav

Tê fêmkirin ku navê Kakaî ji peyva Kurdî kaka, bi wateya birayê mezin, hatiye. Ew exlaqa kûr a biratî, piştewanî û alîkariya hevdu ya ku civak pê derdikeve nîşan dide. Li gor têgihiştinekê, ev nav ji rêzgirtinê li civakê hatiye kirin û girêdana biratiyê ya ku endamên wê yek dike derdibirîne. Li gor yekeke din, ew hînkirina baweriyê bi xwe nîşan dide, ku biratiya di nav hemû mirovan de ragihîne. Bi vî awayî navê civakê bi xwe nirxa wê ya navendî hildigire: berpirsiyariya hezkirina birayane, piştgiriya hevdu û erka pehlewanane di nav Gelê Rastiyê de.

Civak li welatên ku lê heye bi gelek navan tê zanîn; ev belavbûna wê ya li ser sînoran nîşan dide. Li Iraqê ew Kakaî ne; li Îranê heman bawerî Yarsan an Ehlê Heq, Gelê Rastiyê, tê gotin. Kevneşopî bi xizmayetî û ramanên hevpar bi civakên têkildar ên li herêmê ve girêdayî ye. Navê Yarsan bi xwe wek heval an evîndarên heyîna xwedayî, hevalên Sultan, tê fêmkirin. Hemû navên cuda yên civak pê tê zanîn heman baweriya kevnar nîşan didin: gelê yek kevneşopiyê, ku li welatên cuda yên belavbûna xwe bi navên cuda tê zanîn.

Xalên Sereke

Kakaî civaka Iraqî ya baweriya Yarsanî, Gelê Rastiyê, ne.
Navê wan ji peyva Kurdî kaka, birayê mezin, tê û biratiyê nîşan dide.
Ew doktrîn û helbestên pîroz ên kevneşopiya Yarsanî ya firehtir parve dikin.
Ew bi giranî li Kerkûk, Neynewa, Diyala û bakurê Iraqê dijîn.
Wan di nav sedsalên çewisandinê de baweriya xwe veşartî hiştiye.
Piraniya wan a pir mezin Kurd in û hejmara wan bi sedhezaran e.

Agahiyên Kurt

Nav: Kakaî (ji peyva Kurdî kaka, birayê mezin)
Bawerî: Yarsanîtî (Ehlê Heq, Gelê Rastiyê)
Herêm: Kerkûk, Neynewa, Diyala, bakurê Iraqê
Nasnameya etnîkî: Piraniya pir mezin Kurd
Hejmar: Li Iraqê bi texmîn 200,000 heta 500,000
Damezrînerê baweriyê: Sultan Sahak (sedsala 14em)
Nivîsa pîroz: Kelama Serencamê
Çar stûn: Pakî, rastgoî, dilnizmî û lêborîn
Perestin: Duaya kesane û meditasyon li berbang û rojavabûnê
Taybetmendî: Razparêz, bi biratiyê ve girêdayî, ji demeke dirêj ve çewisandî

Baweriyên Gelê Rastiyê

Kakaî baweriyên baweriya Yarsanî ya firehtir parve dikin, kevneşopiyeke bi kûrahî îrfanî û batinî. Li dilê baweriya wan doktrîna xuyabûna xwedayî heye: baweriya ku cewhera xwedayî di nav serdeman de di şiklê mirov de derketiye. Xuyabûna mezin a dawî Sultan Sahak, reformkerê baweriyê di sedsala çardehem de, ye. Ew herwiha bi veguheztina ruhê bawer in: rêwîtiya ruhê di nav gelek jiyanan de ber bi kamilbûnê ve. Hînkirinên wan ên pîroz di helbestên pîroz ên Kelama Serencamê de tên parastin, ku rêzikên wan ên exlaqî û ayînên wan diyar dike.

Exlaqa Kakaiyan pir caran di çar stûnan de tê kurtkirin: pakî, rastgoî, dilnizmî û lêborîn. Ev fazîletên sereke ne ku divê bawermend li gor wan bijîn; pakî wek paqijiya hem laş û hem ruh tê fêmkirin. Perestina wan li dora duaya kesane û meditasyonê dicive, bi taybetî li berbang û rojavabûnê, li şûna şiklên perestina bi civatê yên olên din. Civak rojiyan digire û disîplîneke exlaqî ya hişk diparêze. Wek di kevneşopiya firehtir de, muzîka pîroz a tembûrê û merasîma civakî ya cemê di jiyana olî ya civakê de xwedî cihekî birûmet in. Baweriya wan baweriya dilsoziya hundirîn, disîplîna exlaqî û biratiya ku navê civakê dide ye.

Baweriya Di Bêdengiyê De Parastî

Yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên Kakaiyan veşartina ku wan ji demeke dirêj ve baweriya xwe pê parastiye ye. Di nav sedsalan de, wek hindikahiyeke biçûk di nav gelên mezintir û carinan dijminane de dijiyan û bi çewisandina dubare re rûbirû dibûn. Kakaiyan hîn bûn ku baweriyên xwe bi veşartî bihêlin, hînkirinên kûrtir tenê di nav civakê de parve bikin û ji kesên derveyî veşêrin. Ev veşartin ji şerma baweriya wan nezayî, lê ji hesta manê zayî: bêdengiyeke parêzvan ku kevneşopiyeke kevnar a ku dikarî bi hêsanî ziyanê bibîne ji kesên ku dikaribûn ziyanê bidin wê diparast.

Vê veşartinê encamên mayînde anîne. Wê di nav serdemên xeterê de alîkariya parastina baweriyê kiriye û rê daye civak berdewam bibe li cihê ku ragihandina eşkeretir dikaribû wêrankirinê vexwîne. Lê ew herwiha wateya vê yekê bûye ku Kakaî û baweriyên wan hîn kêm tên zanîn û pir caran şaş tên fêmkirin, heta li welatên wan bi xwe. Gelek ji zanîna wan a pîroz di nav civakê de hatiye hiştin û bi baldarî hatiye veguhastin; kesên derveyî nikarin bi hêsanî bigihîjin tevahiya kûrahiyên kevneşopiya wan. Ji ber vê yekê bêdengiya Kakaiyan mifteya fêmkirina wan e: baweriya di bêdengiyê de zindî parastî û di nav nifşan de parastî, ku tenê niha, di demên xwedî lêborîna zêdetir de û bi karê civakê bi xwe, dest pê dike ku eşkeretir bê zanîn û nasîn.

Kakaî Li Ku Dijîn?

Kakaiyên Iraqê bi giranî li bakurê welat, li herêmên Kurdî û herêmên bi nakokî yên li sînorên dîrokî yên Kurdistanê dijîn. Navendên sereke yên wan herêma Kerkûkê dihewînin, ku navçeya Daquqê navendeke girîng e; herwiha deştên Neynewayê li nêzî Mûsilê, parêzgeha Diyalayê û deverên li dora Xaneqîn û Helebceyê. Civak li Hewlêr û Silêmaniyê jî hene. Li aliyê din ê sînor, heman bawerî bi hejmareke mezin li herêmên Kurdî yên rojavayê Îranê heye, bi taybetî li dora Kirmanşahê; bi vî awayî civak li her du aliyên sînorê navbera her du welatan heye.

Vê erdnîgariyê Kakaî xistine hin ji herêmên herî bi nakokî û aloz ên herêmê: axên ku şer li ser hatine kirin û bûne armanca kampanyayên koçandinê û destwerdana demografîk. Di sedsala derbasbûyî de gelek gundên Kakaî hatine wêrankirin an vala kirin; gelê wan ji axên bav û kalan hatine derxistin û ev alozî civakê belav kiriye. Lê Kakaî bi navendên xwe yên sereke ve girêdayî mane. Piştî guherînên dehsalên dawî, wan kar kiriye ku xwe li gundên xwe yên dîrokî ji nû ve bicih bikin û hebûna xwe li axên ku bi sedsalan lê dijiyan biparêzin. Heta di nav zehmetiyên mezin de jî bi cihê xwe yê di cîhana Kurdî de bi hêz girêdayî mane.

Çewisandin û Berdewamî

Dîroka Kakaiyan bi çewisandineke giran derketiye, bedela baweriya wan a cuda û nasnameya wan a Kurdî. Wek hindikahiyeke olî ku baweriyên wê derveyî kevneşopiyên serdest bûn, Kakaî bi guman û dijminatiyê, û carinan bi tundûtûjiya eşkere û zexta helandinê re rûbirû bûn. Di serdema rejîma Be'esê de, siyasetên erebkirinê yên li dijî Kurdan bi giranî li Kakaiyan ketin: gelek ji axên xwe bi zor hatin derxistin û koçandin, gundên wan hatin wêrankirin, hin hatin sirgûnkirin û hemwelatîbûna wan jê hate standin. Wan bi gelê Kurd ê firehtir re êşên kampanyayên li dijî wan kişandin.

Di dema me bi xwe de, derketina rêxistina bi navê Dewleta Îslamî tirs û wehşeteke nû anî. Wek Êzidî û hindikahiyên din ên herêmê, Kakaî wek kafir hatin binavkirin û bûn armanca çekdaran. Gundên wan ên li herêmên Neynewa û Şengalê hatin êrîşkirin, ziyaretgehên wan hatin wêrankirin û gelê wan neçar bû ku bireve an ola xwe biguherîne. Di nav hemû van êşan de Kakaî berdewam mane û bi bedelên tirsnak baweriya xwe û nasnameya xwe parastine. Mana wan, wek ya hindikahiyên din ên kevnar ên cîhana Kurdî, şahidiya hêza dilsoziya baweriya wan û girêdanên civaka wan e. Rêzgirtina Kakaiyan rêzgirtina gelê ku baweriya xwe ya kevnar di nav sedsalên çewisandinê de zindî hiştiye û hîn jî berdewam e ye.

Sembol û Wate

Kakaî berdewamiya baweriyên kevnar ên cîhana Kurdî û bedela parastina wan temsîl dikin. Wek civaka Iraqî ya kevneşopiya Yarsanî, ew yek ji mîratên olî yên herêmê yên herî kevn û herî taybet pêş dixin, bi doktrînên wê yên îrfanî, helbestên wê yên pîroz û exlaqa wê ya biratiyê. Di navê xwe bi xwe de, navê birayê mezin, ew îdeala piştewanî û hezkirina hevdu hildigirin, ku civak yek kiriye û alîkariya mana wê kiriye.

Çîroka wan wateyeke kûrtir a li ser bawerî û manê di xwe de dihewîne. Veşartina Kakaiyan, parastina wan a bêdeng a kevneşopiyeke ku dikarî bi hêsanî ziyanê bibîne di nav serdemên xeterê de, li ser berxwedana baweriyê di bin çewisandinê de û hewlên mezin ên ku civak ji bo zindîhiştina baweriya xwe dide diaxive. Berdewamiya wan di nav koçandin, tundûtûjî û zexta helandinê de şahidiyeke bi hêz a hêza dilsoziya bawer û girêdanên civakê ye. Cîhana Kurdî di Kakaiyan de xwedî yek ji civakên xwe yên herî bêdeng lê lehengane ye: gelê ku baweriyeke kevnar di bêdengî û bi bedelên mezin parastiye û mana wî dewlemendiya olî ya herêmê zêde dike. Li ser wan fikirîn hem li ser bedewiya kevneşopiya wan û hem li ser cesareta parastina wê fikirîn e.

Kakaî û Kurd

Kakaî bi awayekî xurt beşek ji cîhana Kurdî ne, civakeke ku piraniya wê ya pir mezin Kurd e û baweriya wê yek ji olên resen ên axên Kurdî ye. Ziman, navendên sereke û nasnameya wan Kurdî ne. Wan di dîroka firehtir û êşên gelê Kurd de parve kiriye, di nav wan de kampanyayên koçandinê û tundûtûjiyê yên li dijî Kurdan. Baweriya Yarsanî ya ku ew pê bawer in, wek ya Êzidiyan, yek ji kevneşopiyên olî yên taybet e ku di nav Kurdan de derketine.

Wek hindikahiyeke olî ya Kurdî, Kakaî beşek ji cihêrengiya dewlemend a cîhana Kurdî ne. Ev cîhan li kêleka piraniya Misilman gelek baweriyan dihewîne, di nav wan de Êzidî, Yarsanî û yên din. Ev cihêrengiya olî yek ji taybetmendiyên mîrata Kurdî ye; Kakaî yek ji derbirînên wê yên zindî ne, civakeke ku hem Kurd e û hem hilgirê baweriyeke kevnar û taybet e. Rêzgirtina Kakaiyan rêzgirtina dewlemendiya olî ya cîhana Kurdî û berdewamiya hindikahiyên wê yên kevnar e; herwiha nasîna vê civaka bêdeng û dilsoz ê bawer wek yek ji beşên hêja yên mîrata Kurdî û mîrata firehtir a mirovahiyê ye.

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Kakaî ji Yarsaniyan oleke cuda ne? Na; Kakaî ne oleke cuda, lê civaka Iraqî ya heman baweriya Yarsanî ne ku li Îranê Yarsan an Ehlê Heq tê gotin. Wan heman damezrîner, Sultan Sahak, heman helbestên pîroz, Kelama Serencamê, û heman doktrînên sereke hene. Navên cuda welatên cuda yên ku civaka yekane lê dijî nîşan didin û ne olên cuda. Kakaî herî baş wek şaxê Iraqî yê kevneşopiya Yarsanî ya firehtir tên fêmkirin, bi nasname û dîroka wan a herêmî ya taybet di nav wê baweriya yekane de.

Kakaî «Elîperest» in, wek hin kes ji wan re dibêjin? Na; ev etîketek e ku civak red dike. Wek Yarsaniyên firehtir, Kakaî carinan bi kêmhêjadîtin bi navên ku dibêjin ew Elî, kesayeta hêja ya Îslama destpêkê, diperestin tên binavkirin. Lê bawermend vê danasînê bi xurtî red dikin. Baweriya wan kevneşopiyeke xwe ya cuda ye, bi doktrînên xwe yên kûr ên li ser heyîna xwedayî. Divê ew li gor şert û têgihiştina xwe bê fêmkirin û ne bi etîketên ku kesên derveyî ferz kirine. Navên weha têgihiştina şaş û perspektîfa piraniya li derdora wan nîşan didin, ne têgihiştina Kakaiyan bi xwe ya li ser xwe.

Çima li ser Kakaiyan ewqas kêm tê zanîn? Veşartina civakê, ku ji sedsalên çewisandinê zayî, bûye sedem ku bawerî û kiryarên wan hîn kêm bên zanîn û pir caran şaş bên fêmkirin, heta li welatên wan bi xwe. Gelek ji zanîna wan a pîroz di nav civakê de bi baldarî hatiye parastin û hînkirinên kûrtir tenê di nav bawermendan de hatine parvekirin. Ji bilî vê yekê, wergera tam û bi desthilat a helbestên wan ên pîroz ji kesên derveyî re berdest nîne û lêkolîna zanistî ya kevneşopiyê hîn kêm e. Ev têkelbûna veşartina parêzvan û lêkolîna kêm Kakaî di nav civakên olî yên herêmê yên herî kêm fêmkirî de hiştine. Herçend di demên xwedî lêborîna zêdetir de dest pê kirine ku xwe û baweriya xwe baştir bidin nasîn, û wek yek ji baweriyên hindikahiyên kevnar ên cîhana Kurdî bi Êzidiyan re nêzîkayetiya xwe parve dikin.

Yarsanîtî: baweriya firehtir ku Kakaî civaka wê ya Iraqî ne
Sultan Sahak: damezrînerê baweriya Yarsanî
Kelama Serencamê: helbestên pîroz ên kevneşopiyê
Jinûvezayîna ruhê û xuyabûna xwedayî: doktrînên sereke yên baweriyê
Tembûr: lûta pîroz a kevneşopiya Yarsanî
Merasîma cemê: merasîma navendî ya civakî ya baweriyê
Nûr Elî Îlahî: mamosteyê navdar ê Yarsanî û muzîkjen
Êzidîtî: baweriya nêzîk a hindikahiyeke kevnar a cîhana Kurdî

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Kakaî kî ne?

Kakaî civaka Iraqî ya baweriya Yarsanî, Gelê Rastiyê, ne; heman kevneşopî li Îranê wek Yarsan an Ehlê Heq tê zanîn. Ew civakeke ku piraniya wê ya pir mezin Kurd e ne, bi giranî li bakurê Iraqê, li herêmên Kerkûk, Neynewa û Diyala, dijîn û doktrîn û kevneşopiya pîroz a baweriya Yarsanî ya firehtir parve dikin. Wan baweriya xwe ya kevnar û razparêz di nav sedsalên jiyanê wek hindikahiyeke çewisandî de parastiye û hejmara wan bi sedhezaran e.

Navê Kakaî çi wateyê dide?

Tê fêmkirin ku navê Kakaî ji peyva Kurdî kaka, bi wateya birayê mezin, tê. Ew exlaqa biratî, piştewanî û alîkariya hevdu ya li dilê civakê nîşan dide. Li gor têgihiştinekê ev nav ji rêzgirtinê hatiye kirin; li gor yekeke din ew hînkirina baweriyê bi xwe ya biratiya di nav hemû mirovan de nîşan dide. Bi vî awayî nav nirxa navendî ya civakê ya hezkirina birayane û piştgiriya hevdu derdibirîne.

Kakaî bi çi bawer in?

Kakaî baweriyên baweriya Yarsanî ya firehtir parve dikin: doktrîna xuyabûna xwedayî, ku cewhera xwedayî di nav serdeman de di şiklê mirov de derketiye, cara dawî di Sultan Sahak de; û baweriya veguheztina ruhê di nav gelek jiyanan de ber bi kamilbûnê ve. Hînkirinên wan di helbestên pîroz ên Kelama Serencamê de tên parastin. Exlaqa wan di çar stûnan de tê kurtkirin: pakî, rastgoî, dilnizmî û lêborîn. Perestina wan li dora duaya kesane û meditasyonê li berbang û rojavabûnê dicive.

Kakaî li ku dijîn?

Kakaiyên Iraqê bi giranî li bakurê welat, li herêmên Kurdî û herêmên bi nakokî dijîn. Navendên sereke yên wan herêma Kerkûkê, bi taybetî navçeya Daquqê, herwiha deştên Neynewayê, Diyalayê û deverên li dora Xaneqîn û Helebceyê dihewînin. Civak li Hewlêr û Silêmaniyê jî hene. Heman bawerî bi hejmareke mezin li aliyê din ê sînor, li herêmên Kurdî yên rojavayê Îranê, bi taybetî li dora Kirmanşahê, heye.

Çima Kakaî baweriya xwe veşartî dihêlin?

Kakaiyan ji demeke dirêj ve ji ber sedsalên çewisandinê baweriyên xwe bi veşartî hiştine. Wek hindikahiyeke biçûk di nav gelên mezintir û carinan dijminane de dijiyan, û hîn bûn ku baweriya xwe biparêzin û hînkirinên wê yên kûrtir tenê di nav civakê de parve bikin. Ev bêdengiyeke parêzvan a ji hesta manê zayî bû. Vê veşartinê di nav serdemên xeterê de alîkariya parastina baweriyê kir, herçend herwiha bû sedem ku Kakaî û baweriyên wan hîn kêm bên zanîn û pir caran şaş bên fêmkirin.

Kakaî hatine çewisandin?

Erê, bi giranî. Wek hindikahiyeke olî û gelekî Kurd, Kakaî bi guman, tundûtûjî û zexta helandinê re rûbirû bûne. Di bin siyasetên erebkirinê yên rejîma Be'esê de, gelek hatin koçandin, gundên wan hatin wêrankirin û hin hatin sirgûnkirin û hemwelatîbûna wan jê hate standin. Bi derketina rêxistina bi navê Dewleta Îslamî, Kakaî wek Êzidiyan kafir hatin binavkirin û bûn armanc; gundên wan hatin êrîşkirin û ziyaretgehên wan hatin wêrankirin. Di nav hemû vê yekê de ew berdewam mane û bi bedelên mezin baweriya xwe û nasnameya xwe parastine.