پێشەکی
کاکەییەکان کۆمەڵگەی عێراقیی ئایینی یارسانین، خەڵکی حەق، یەکێک لە دێرینترین و نهێنیپارێزترین نەریتە ئایینییەکانی جیهانی کوردی. ئەم کۆمەڵگەیە کە لە عێراق بە کاکەیی دەناسرێت و هەمان ئایینە لە ئێران بە یارسان یان ئەهلی حەق ناو دەبرێت، چەندین سەدەیە بە ئارامی و نهێنی باوەڕەکانی پاراستووە، بێدەنگییەک کە لە چەوساندنەوەی درێژخایەن و غەریزەی مانەوەوە هاتووە، لە هەمان کاتدا یەکێک لە کۆنترین ئایینەکانی ناوچەکەی زیندوو ڕاگرتووە.
کاکەییەکان کە لە ناوچەکانی کەرکووک و دەشتی نەینەوا و دیالە و خاکە کوردییەکانی باکووری عێراق چڕ بوونەتەوە، گەلێکی کوردن کە خودی ناوەکەیان لە برایەتی و هاوپشتی دەدوێت کە لە ناوەندی ئەخلاقەکەیان دایە. لە بیروباوەڕ و نەریتە پیرۆزەکەی ئایینی فراوانتری یارسانیدا هاوبەشن، فێرکارییەکانی سوڵتان سەهاک و شیعرە پیرۆزەکانی کەلامی سەرەنجام، بەڵام لە ناو جیهانی عێراقی و کوردیدا ناسنامە و مێژووی تایبەتی خۆیان هەیە.
تێگەیشتن لە کاکەییەکان واتە تێگەیشتن هەم لە بەردەوامیی ئایینێکی دێرین و هەم لە تێچووی پاراستنی لە ژێر چەوساندنەوەدا. چیرۆکەکەیان چیرۆکی خواپەرستییەکە کە بە نهێنی زیندوو ڕاگیراوە، کۆمەڵگەیەک کە برایەتی و باوەڕ بە یەکترییەوە بەستوویەتی و گەلێک کە لەبەر باوەڕ و ناسنامە کوردییەکەی ئازارێکی زۆری بینیوە و هێشتا بەردەوامە. لە گەنجینە زیندووەکانی میراتە ئایینییەکەی جیهانی کوردین و یەکێکن لە کۆمەڵگە هەرە بەرچاوەکانی کە بە بێدەنگی دەژین.
ناوەڕۆک
ئایینێک کە بە بێدەنگی پارێزراوە
کاکەییەکان کێن؟
کاکەییەکان شوێنکەوتووانی ئایینی یارسانین کە لە عێراق دەژین، بە تایبەتی لە ناوچە کوردییەکان و خاکە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق. سەر بە هەمان نەریتە ئایینییەکەن کە لە ئێران بە یارسان یان ئەهلی حەق، خەڵکی حەق، دەناسرێت و سوڵتان سەهاک بە شێوە کلاسیکییەکەی دایمەزراندووە و لە بیروباوەڕ و شیعرە پیرۆزەکان و شێوازی ژیانییدا هاوبەشن. لە عێراق ئەم کۆمەڵگەیە بە کاکەیی دەناسرێت و بە زۆرینەیەکی زۆر گەورە کوردن و ژمارەیان سەدان هەزارە. لە ماوەی چەندین سەدە ژیان وەک کەمینەیەکی بچووک و زۆرجار چەوساوەدا ئایینە دێرینەکەیان پاراستووە و بۆ مانەوە باوەڕەکانیان بە نهێنی هێشتووەتەوە؛ هێشتا یەکێکن لە تایبەتترین کۆمەڵگە ئایینییەکانی عێراق و جیهانی کوردی.
مانای ناوەکە
وا تێدەگەیەنرێت کە ناوی کاکەیی لە وشەی کوردیی کاکەوە هاتووە، بە مانای برای گەورە، و ئەخلاقە قووڵەکەی برایەتی و هاوپشتی و یارمەتیی یەکتر ڕەنگ دەداتەوە کە کۆمەڵگەکە پێی دەناسرێتەوە. لە تێگەیشتنێکدا ئەم ناوە لە ڕێزەوە بە کۆمەڵگەکە دراوە و پەیوەندیی برایەتی دەردەبڕێت کە ئەندامەکانی یەک دەخات؛ لە یەکێکی دیکەدا فێرکاریی خودی ئایینەکە ڕەنگ دەداتەوە کە بانگەواز بۆ برایەتی لە نێوان هەموو مرۆڤەکاندا دەکات. بەمەش خودی ناوی کۆمەڵگەکە بەها ناوەندییەکەی هەڵدەگرێت: ئەرکی خۆشەویستیی برایانە و پاڵپشتیی یەکتر و ئەرکی جوانمێری لە نێوان خەڵکی حەقدا.
کۆمەڵگەکە لە سەرانسەری ئەو خاکانەی تێیاندا هەیە بە چەند ناوێک دەناسرێت، ڕەنگدانەوەی بڵاوبوونەوەی بەسەر سنوورەکاندا. لە عێراق کاکەییین؛ لە ئێران هەمان ئایین بە یارسان یان ئەهلی حەق، خەڵکی حەق، ناو دەبرێت؛ نەریتەکەش بە خزمایەتی و بیرۆکە هاوبەشەکان بە کۆمەڵگە پەیوەندیدارەکانی ناوچەکەوە بەستراوە. خودی ناوی یارسان وا تێدەگەیەنرێت کە مانای دۆستان یان خۆشەویستانی خودا، یارانی سوڵتان، دەدات و هەموو ناوە جیاوازەکانی کۆمەڵگەکە ئاماژە بە هەمان ئایینە دێرینە دەکەن، یەک گەلی یەک نەریت کە لە خاکە جیاوازەکانی بڵاوبوونەوەیدا بە ناوی جیاواز دەناسرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
کاکەییەکان کۆمەڵگەی عێراقیی ئایینی یارسانین، خەڵکی حەق.
ناوەکەیان لە کاکەی کوردییەوە دێت، برای گەورە، و برایەتی ڕەنگ دەداتەوە.
لە بیروباوەڕ و شیعرە پیرۆزەکانی نەریتە فراوانترەکەی یارسانیدا هاوبەشن.
بە تایبەتی لە کەرکووک و نەینەوا و دیالە و باکووری عێراق دەژین.
لە ماوەی چەندین سەدە چەوساندنەوەدا ئایینەکەیان بە نهێنی هێشتووەتەوە.
بە زۆرینەیەکی زۆر گەورە کوردن و ژمارەیان سەدان هەزارە.
زانیارییە خێراکان
ناو: کاکەیی (لە کاکەی کوردییەوە، برای گەورە)
ئایین: یارسانی (ئەهلی حەق، خەڵکی حەق)
ناوچە: کەرکووک و نەینەوا و دیالە و باکووری عێراق
نەتەوە: بە زۆرینەیەکی زۆر گەورە کورد
ژمارە: بە مەزەندە 200,000 بۆ 500,000 لە عێراق
دامەزرێنەری ئایینەکە: سوڵتان سەهاک (سەدەی 14ەم)
دەقی پیرۆز: کەلامی سەرەنجام
چوار پایە: پاکی و ڕاستگۆیی و خاکساری و لێبوردەیی
خواپەرستی: نوێژ و ڕامانی کەسی لە بەیانی و خۆرئاوا
خەسڵەت: نهێنیپارێز و بە برایەتی بەستراو و ماوەیەکی درێژ چەوساوە
باوەڕەکانی خەڵکی حەق
کاکەییەکان لە باوەڕەکانی ئایینە فراوانترەکەی یارسانیدا هاوبەشن، نەریتێکی بە قووڵی عیرفانی و باطنی. لە ناوەندی ئایینەکەیاندا بیروباوەڕی دەرکەوتنی خودایی هەیە، ئەو باوەڕەی جەوهەری خودایی لە ماوەی سەردەمەکاندا بە شێوەی مرۆڤ دەرکەوتووە و کۆتا دەرکەوتنە مەزنەکە سوڵتان سەهاک بوو، چاکسازەکەی ئایینەکە لە سەدەی چواردەیەم. هەروەها باوەڕیان بە گواستنەوەی ڕۆح هەیە، گەشتی ڕۆح لە ڕێگەی ژیانە زۆرەکانەوە بەرەو کامڵبوون. فێرکارییە پیرۆزەکانیان لە شیعرە پیرۆزەکانی کەلامی سەرەنجامدا پارێزراون کە یاسا ئەخلاقییەکەیان و ڕێوڕەسمەکانیان دەخاتە ڕوو.
ئەخلاقی کاکەییەکان زۆرجار لە چوار پایەدا کورت دەکرێتەوە: پاکی و ڕاستگۆیی و خاکساری و لێبوردەیی، چاکە سەرەکییەکانی ئەو شێوە ژیانەی کە باوەڕداران دەبێت بەکاری بهێنن و پاکی بە پاکبوونی هەم جەستە و هەم ڕۆح تێدەگەیەنرێت. خواپەرستییان لە دەوری نوێژ و ڕامانی کەسی دەسووڕێتەوە، بە تایبەتی لە بەیانی و خۆرئاوا، لەبری شێوە کۆمەڵییەکانی ئایینەکانی دیکە؛ کۆمەڵگەکە ڕۆژوو دەگرێت و پابەندی دیسیپلینێکی توندی ئەخلاقییە. وەک نەریتە فراوانترەکە، مۆسیقای پیرۆزی تەنبور و ڕێوڕەسمە کۆمەڵییەکەی جەم پێگەیەکی جێڕێزیان لە ژیانی ئایینیی کۆمەڵگەکەدا هەیە. ئایینەکەیان ئایینی خواپەرستیی ناوەکی و دیسیپلینی ئەخلاقی و ئەو برایەتییەیە کە ناوی بە کۆمەڵگەکە بەخشیوە.
ئایینێک کە بە بێدەنگی پارێزراوە
یەکێک لە بەرچاوترین تایبەتمەندییەکانی کاکەییەکان ئەو نهێنیپارێزییەیە کە ماوەیەکی درێژە ئایینەکەیان پێ پاراستووە. لە ماوەی سەدەکاندا کە وەک کەمینەیەکی بچووک لە نێو دانیشتووانی زۆرتر و هەندێک جار دوژمنکاردا ژیاون و ڕووبەڕووی چەوساندنەوەی دووبارە بوونەتەوە، کاکەییەکان فێر بوون باوەڕەکانیان بە نهێنی بهێڵنەوە و فێرکارییە قووڵترەکان تەنها لە ناو کۆمەڵگەکەدا هاوبەش بکەن و لە دەرەوەی کۆمەڵگە بیانشارنەوە. ئەم نهێنیپارێزییە لە هیچ شەرمێک لە ئایینەکەیانەوە نەهاتبوو، بەڵکو لە غەریزەی مانەوەوە هاتبوو، بێدەنگییەکی پارێزەر کە نەریتێکی دێرین کە بە ئاسانی زیانی پێ دەگەیشت، لەوانە پاراست کە ڕەنگە زیانی پێ بگەیەنن.
ئەم خۆپاراستنە کاریگەریی بەردەوامی هەبووە. لە سەردەمە مەترسیدارەکاندا یارمەتیی پاراستنی ئایینەکەی داوە و ڕێگای بە کۆمەڵگەکە داوە بەردەوام بێت لەو شوێنانەی ڕەنگە دەربڕینی ئاشکراتری باوەڕەکان ببایە هۆی وێرانبوونی؛ بەڵام هەروەها وای کردووە کاکەییەکان و باوەڕەکانیان هێشتا کەم ناسراو بن و زۆرجار بە هەڵە لێیان تێبگەن، تەنانەت لە خاکەکانی خۆیاندا. زۆرێک لە زانیارییە پیرۆزەکانیان لە ناو کۆمەڵگەکەدا هێشتراوەتەوە و بە وردی گوازراوەتەوە و قووڵاییی تەواوی نەریتەکەیان بۆ کەسانی دەرەوە بە ئاسانی بەردەست نییە. بەمەش بێدەنگیی کاکەییەکان کلیلێکە بۆ تێگەیشتن لێیان: ئایینێک کە بە ئارامی زیندوو ڕاگیراوە و لە ماوەی نەوەکاندا پارێزراوە و تەنها ئێستا لە سەردەمی لێبوردەتر و بە کاری خودی کۆمەڵگەکە دەست دەکات بە ئاشکراتر ناسران و دانپێدانان.
کاکەییەکان لە کوێ دەژین؟
کاکەییەکانی عێراق لە باکووری وڵات چڕ بوونەتەوە، لە ناوچە کوردییەکان و خاکە جێناکۆکەکان بە درێژایی سنوورە مێژووییەکانی کوردستان. ناوچە سەرەکییەکانیان ناوچەی کەرکووک دەگرێتەوە کە قەزای داقوق ناوەندێکی گرنگە، هەروەها دەشتی نەینەوا نزیک مووسڵ و پارێزگای دیالە و ناوچەکانی دەوروبەری خانەقین و هەڵەبجە؛ کۆمەڵگەکانیش لە هەولێر و سلێمانی هەن. لە دیوی ئەوبەری سنووردا هەمان ئایین بە ژمارەیەکی زۆر لە ناوچە کوردییەکانی ڕۆژئاوای ئێراندا هەیە، بە تایبەتی لە دەوروبەری کرماشان، بەمەش کۆمەڵگەکە لە هەردوو دیوی سنووری نێوان ئەم دوو خاکەدایە.
ئەم جوگرافیایە کاکەییەکانی لە هەندێک لە جێناکۆکترین و ناسەقامگیرترین خاکەکانی ناوچەکەدا داناوە، خاکگەلێک کە جەنگیان لەسەر کراوە و تووشی هەڵمەتەکانی ئاوارەکردن و دەستکاریی پێکهاتەی دانیشتووان بوون. لە سەدەی ڕابردوودا زۆر گوندی کاکەیی وێران یان چۆڵ کراون و خەڵکەکەیان لە خاکی باوباپیران ڕاونراون و ئەم تێکچوونانە کۆمەڵگەکەیان پەرشوبڵاو کردووە. بەڵام کاکەییەکان بە ناوچە سەرەکییەکانیانەوە بەستراو ماونەتەوە و لە دوای گۆڕانکارییەکانی دەیەکانی دواییدا کاریان کردووە خۆیان لە گوندە مێژووییەکانیاندا دابمەزرێننەوە و بوونیان لەو خاکانەدا بپارێزن کە چەندین سەدەیە نیشتەجێی بوون، تەنانەت لە ناو سەختیی زۆریشدا شوێنی خۆیان لە جیهانی کوردیدا بە توندی گرتووە.
چەوساندنەوە و خۆڕاگری
مێژووی کاکەییەکان بە چەوساندنەوەیەکی ئازاربەخش نیشانە کراوە، نرخی ئایینە تایبەتەکەیان و ناسنامە کوردییەکەیان. وەک کەمینەیەکی ئایینی کە باوەڕەکانی لە دەرەوەی نەریتە زاڵەکان بوون، کاکەییەکان ڕووبەڕووی گومان و دوژمنایەتی و هەندێک جار توندوتیژیی ئاشکرا و فشار بۆ تواندنەوە بوونەتەوە. لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا، سیاسەتەکانی بەعەرەبکردن کە ئاراستەی کورد کرابوون بە قورسایی بەسەر کاکەییەکاندا کەوتن: زۆریان لە خاکەکانیان ڕاونران و ئاوارە کران و گوندەکانیان وێران کران و هەندێکیان دوور خرانەوە و ڕەگەزنامەیان لێ سەندرایەوە و لەگەڵ گەلی فراوانتری کورددا ئازاری ئەو هەڵمەتانەیان چەشت کە بەرامبەریان بەرپا کرابوون.
لە سەردەمی خۆماندا، سەرهەڵدانی بەناو دەوڵەتی ئیسلامی ترسێکی نوێی هێنا. وەک ئێزدییەکان و کەمینەکانی دیکەی ناوچەکە، چەکدارەکان کاکەییەکانیان بە کافر ناوبرد و کردیانە ئامانج و هێرشیان کردە سەر گوندەکانیان لە ناوچەکانی نەینەوا و شنگال و زیارەتگاکانیان وێران کرد و خەڵکەکەیان ناچار کران هەڵبێن یان ئایین بگۆڕن. لە میانەی هەموو ئەم ئازارانەدا کاکەییەکان خۆیان ڕاگرتووە و بە تێچوویەکی ترسناکەوە بە ئایین و ناسنامەکەیانەوە پابەند ماونەتەوە. مانەوەیان، وەک مانەوەی کەمینە دێرینەکانی دیکەی جیهانی کوردی، بەڵگەی هێزی دڵسۆزی و پەیوەندییەکانی کۆمەڵگەکەیانە. ڕێزگرتن لە کاکەییەکان واتە ڕێزگرتن لە گەلێک کە لە ماوەی چەندین سەدە چەوساندنەوەدا ئایینە دێرینەکەی زیندوو ڕاگرتووە و هێشتا بەردەوامە.
هێما و مانا
کاکەییەکان بەردەوامیی ئایینە دێرینەکانی جیهانی کوردی و تێچووی پاراستنیان بەرجەستە دەکەن. وەک کۆمەڵگەی عێراقیی نەریتە یارسانییەکە، یەکێک لە کۆنترین و تایبەتترین میراتە ئایینییەکانی ناوچەکە بەرەو پێش دەبەن، لەگەڵ بیروباوەڕە عیرفانییەکان و شیعرە پیرۆزەکان و ئەخلاقەکەی برایەتی. لە خودی ناوەکەیاندا، ناوی برای گەورە، نموونەی هاوپشتی و خۆشەویستیی یەکتر هەڵدەگرن کە کۆمەڵگەکەی بەیەکەوە بەستووە و یارمەتیی مانەوەی داوە.
چیرۆکەکەیان مانایەکی قووڵتر سەبارەت بە باوەڕ و مانەوە لەخۆ دەگرێت. نهێنیپارێزیی کاکەییەکان و پاراستنی بێدەنگانەیان بۆ نەریتێک کە بە ئاسانی زیانی پێ دەگەیشت لە سەردەمە مەترسیدارەکاندا لە خۆڕاگریی باوەڕ لە ژێر چەوساندنەوەدا دەدوێت و لەو هەوڵە دوورودرێژەی کۆمەڵگەیەک بۆ زیندووڕاگرتنی ئایینەکەی دەیدات. خۆڕاگرییان لە بەرامبەر ئاوارەبوون و توندوتیژی و فشاری تواندنەوەدا شایەتییەکی بەهێزە بۆ هێزی دڵسۆزی و پەیوەندییەکانی کۆمەڵگە. جیهانی کوردی لە کاکەییەکاندا یەکێک لە کۆمەڵگە هەرە پاڵەوانانەکانی خۆی هەیە کە بە بێدەنگی ژیاوە، گەلێک کە ئایینێکی دێرینی بە بێدەنگی و بە تێچوویەکی زۆر پاراستووە و مانەوەی دەوڵەمەندیی زیاتر بە پێکهاتەی ئایینیی ناوچەکە دەبەخشێت. بیرکردنەوە لێیان واتە بیرکردنەوە هەم لە جوانیی نەریتەکەیان و هەم لە ئازایەتیی پاراستنی.
کاکەییەکان و کوردەکان
کاکەییەکان بە تەواوی بەشێکن لە جیهانی کوردی، کۆمەڵگەیەکی بە زۆرینەیەکی زۆر گەورە کورد کە ئایینەکەی یەکێکە لە ئایینە ڕەسەنەکانی خاکە کوردییەکان. زمان و ناوچە سەرەکییەکان و ناسنامەیان کوردین و لە مێژوو و ئازارەکانی گەلی فراوانتری کورددا بەشدار بوون، لەوانە هەڵمەتەکانی ئاوارەکردن و توندوتیژی کە ئاراستەی کورد کراون. ئەو ئایینە یارسانییەی پەیڕەوی دەکەن، وەک ئایینی ئێزدییەکان، یەکێکە لە نەریتە تایبەتە ئایینییەکان کە لە نێو کورددا سەریان هەڵداوە.
وەک کەمینەیەکی ئایینیی کورد، کاکەییەکان بەشێکن لە فرەچەشنیی دەوڵەمەندی جیهانی کوردی کە لە تەنیشت زۆرینەی موسڵماندا چەند ئایینێک لەخۆ دەگرێت، لەوانە ئێزدی و یارسانی و ئایینەکانی دیکە. ئەم فرەچەشنییە ئایینییە یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی میراتی کوردی و کاکەییەکان لە دەربڕینە زیندووەکانی ئەون، کۆمەڵگەیەک کە لە هەمان کاتدا هەم کوردە و هەم هەڵگری ئایینێکی دێرین و تایبەتە. ڕێزگرتن لە کاکەییەکان واتە ڕێزگرتن لە دەوڵەمەندیی ئایینیی جیهانی کوردی و خۆڕاگریی کەمینە دێرینەکانی و ناسینی ئەم کۆمەڵگە ئارام و دڵسۆزە وەک یەکێک لە بەشە بە نرخەکانی میراتی کوردی و میراتە فراوانترەکەی مرۆڤایەتی.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا کاکەیی ئایینێکی جیاوازە لە یارسانی؟ نەخێر؛ کاکەییەکان ئایینێکی جیاواز نین، بەڵکو کۆمەڵگەی عێراقیی هەمان ئایینی یارسانین کە لە ئێران بە یارسان یان ئەهلی حەق ناو دەبرێت. هەمان دامەزرێنەر، سوڵتان سەهاک، و هەمان شیعرە پیرۆزەکان لە کەلامی سەرەنجام و هەمان بیروباوەڕە بنەڕەتییەکانیان هەیە. ناوە جیاوازەکان خاکە جیاوازەکانی ژیانی یەک کۆمەڵگە ڕەنگ دەدەنەوە، نەک ئایینی جیاواز. باشترە کاکەییەکان وەک لقە عێراقییەکەی نەریتە فراوانترەکەی یارسانی تێبگەیەنرێن، لەگەڵ ناسنامە و مێژووی خۆجێیی خۆیان لە ناو ئەو ئایینە تاکەدا.
ئایا کاکەییەکان «عەلیپەرست»ن وەک هەندێک ناویان دەبەن؟ نەخێر؛ ئەمە ناونانێکە کە کۆمەڵگەکە ڕەتی دەکاتەوە. وەک یارسانییەکانی دیکە، کاکەییەکان هەندێک جار بە سووکایەتی بە ناوگەلێک ناو دەبرێن کە ئاماژە بە پەرستنی عەلی دەکەن، کەسایەتییە جێڕێزەکەی سەرەتای ئیسلام، بەڵام باوەڕداران بە توندی ئەم وەسفە ڕەت دەکەنەوە. ئایینەکەیان نەریتێکی تایبەتی خۆیە و بیروباوەڕە قووڵەکانی خۆی سەبارەت بە خودایی هەیە و دەبێت بە پێی خودی خۆی تێبگەیەنرێت، نەک بەو ناونانانەی کەسانی دەرەوە بەسەریدا دەسەپێنن. ئەم ناوانە تێگەیشتنی هەڵە و ڕوانگەی زۆرینەی دەوروبەر ڕەنگ دەدەنەوە، نەک تێگەیشتنی خودی کاکەییەکان لە خۆیان.
بۆچی ئەوەندە کەم سەبارەت بە کاکەییەکان دەزانرێت؟ نهێنیپارێزیی کۆمەڵگەکە کە لە چەندین سەدە چەوساندنەوەوە هاتووە، وای کردووە باوەڕ و کردەکانیان کەم ناسراو بن و زۆرجار بە هەڵە لێیان تێبگەن، تەنانەت لە خاکی خۆیاندا. زۆرێک لە زانیارییە پیرۆزەکانیان بە وردی لە ناو کۆمەڵگەکەدا پارێزراون و فێرکارییە قووڵترەکان تەنها لە نێو باوەڕداراندا هاوبەش کراون. سەرباری ئەوە، هیچ وەرگێڕانێکی تەواو و باوەڕپێکراوی شیعرە پیرۆزەکانیان بۆ کەسانی دەرەوە بەردەست نییە و لێکۆڵینەوەی زانستی لە نەریتەکە هێشتا سنووردارە. ئەم تێکەڵەی نهێنیپارێزیی پارێزەر و لێکۆڵینەوەی سنووردار کاکەییەکانی لە نێو کەمتر تێگەیشتراوەکانی کۆمەڵگە ئایینییەکانی ناوچەکەدا هێشتووەتەوە، هەرچەند لە سەردەمە لێبوردەترەکاندا دەستیان کردووە خۆیان و ئایینەکەیان زیاتر بناسێنن و وەک یەکێک لە ئایینە دێرینەکانی کەمینەی جیهانی کوردی لەگەڵ ئێزدییەکان خزمایەتی هاوبەش بکەن.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
یارسانی: ئایینە فراوانترەکە کە کاکەییەکان کۆمەڵگە عێراقییەکەی پێک دەهێنن
سوڵتان سەهاک: دامەزرێنەری ئایینی یارسانی
کەلامی سەرەنجام: شیعرە پیرۆزەکانی نەریتەکە
تناسخ و دەرکەوتنی خودایی: بیروباوەڕە بنەڕەتییەکانی ئایینەکە
تەنبور: ئامێرە ژێدارە پیرۆزەکەی نەریتی یارسانی
ڕێوڕەسمی جەم: ڕێوڕەسمە کۆمەڵییە ناوەندییەکەی ئایینەکە
نوور عەلی ئیلاهی: مامۆستا و مۆسیقاژەنە بەناوبانگە یارسانییەکە
ئێزدی: ئایینە دێرینە پەیوەندیدارەکەی کەمینەی جیهانی کوردی
پرسیارە باوەکان
کاکەییەکان کێن؟
کاکەییەکان کۆمەڵگەی عێراقیی ئایینی یارسانین، خەڵکی حەق، هەمان نەریت کە لە ئێران بە یارسان یان ئەهلی حەق دەناسرێت. کۆمەڵگەیەکن کە بە زۆرینەیەکی زۆر گەورە کوردن و بە تایبەتی لە باکووری عێراق، لە ناوچەکانی کەرکووک و نەینەوا و دیالە، دەژین و لە بیروباوەڕ و نەریتە پیرۆزەکەی ئایینە فراوانترەکەی یارسانیدا هاوبەشن. لە ماوەی چەندین سەدە ژیان وەک کەمینەیەکی چەوساوەدا ئایینە دێرین و نهێنیپارێزەکەیان پاراستووە و ژمارەیان سەدان هەزارە.
ناوی کاکەیی مانای چییە؟
وا تێدەگەیەنرێت کە ناوی کاکەیی لە وشەی کوردیی کاکەوە دێت، بە مانای برای گەورە، و ئەخلاقەکەی برایەتی و هاوپشتی و یارمەتیی یەکتر ڕەنگ دەداتەوە کە لە ناوەندی کۆمەڵگەکەدایە. لە تێگەیشتنێکدا ناوەکە لە ڕێزەوە دراوە؛ لە یەکێکی دیکەدا فێرکاریی خودی ئایینەکە لەبارەی برایەتیی نێوان هەموو مرۆڤەکان ڕەنگ دەداتەوە. بەمەش ناوەکە بەها ناوەندییەکەی کۆمەڵگەکە دەردەبڕێت کە خۆشەویستیی برایانە و پاڵپشتیی یەکترە.
کاکەییەکان باوەڕیان بە چییە؟
کاکەییەکان لە باوەڕەکانی ئایینە فراوانترەکەی یارسانیدا هاوبەشن: بیروباوەڕی دەرکەوتنی خودایی، کە جەوهەری خودایی لە ماوەی سەردەمەکاندا بە شێوەی مرۆڤ دەرکەوتووە و کۆتا جار لە سوڵتان سەهاکدا؛ هەروەها باوەڕ بە گواستنەوەی ڕۆح لە ڕێگەی ژیانە زۆرەکانەوە بەرەو کامڵبوون. فێرکارییەکانیان لە شیعرە پیرۆزەکانی کەلامی سەرەنجامدا پارێزراون. ئەخلاقەکەیان لە چوار پایەدا کورت دەکرێتەوە: پاکی و ڕاستگۆیی و خاکساری و لێبوردەیی؛ خواپەرستییان لە دەوری نوێژ و ڕامانی کەسی لە بەیانی و خۆرئاوا دەسووڕێتەوە.
کاکەییەکان لە کوێ دەژین؟
کاکەییەکانی عێراق بە تایبەتی لە باکووری وڵات، لە ناوچە کوردییەکان و خاکە جێناکۆکەکان، دەژین. ناوچە سەرەکییەکانیان ناوچەی کەرکووک، بە تایبەتی قەزای داقوق، هەروەها دەشتی نەینەوا و دیالە و ناوچەکانی دەوروبەری خانەقین و هەڵەبجە دەگرێتەوە و کۆمەڵگەکان لە هەولێر و سلێمانی هەن. لە دیوی ئەوبەری سنووردا هەمان ئایین بە ژمارەیەکی زۆر لە ناوچە کوردییەکانی ڕۆژئاوای ئێراندا هەیە، بە تایبەتی لە دەوروبەری کرماشان.
بۆچی کاکەییەکان ئایینەکەیان بە نهێنی دەهێڵنەوە؟
کاکەییەکان لەبەر چەندین سەدە چەوساندنەوە ماوەیەکی درێژە باوەڕەکانیان بە نهێنی هێشتووەتەوە. کاتێک وەک کەمینەیەکی بچووک لە نێو دانیشتووانی زۆرتر و هەندێک جار دوژمنکاردا ژیاون، فێر بوون ئایینەکەیان بپارێزن و فێرکارییە قووڵترەکانی تەنها لە ناو کۆمەڵگەکەدا هاوبەش بکەن، بێدەنگییەکی پارێزەر کە لە غەریزەی مانەوەوە هاتووە. ئەم نهێنیپارێزییە لە سەردەمە مەترسیدارەکاندا یارمەتیی پاراستنی ئایینەکەی داوە، هەرچەند هەروەها وای کردووە کاکەییەکان و باوەڕەکانیان کەم ناسراو بن و زۆرجار بە هەڵە لێیان تێبگەن.
ئایا کاکەییەکان چەوسێنراونەتەوە؟
بەڵێ، بە شێوەیەکی ئازاربەخش. وەک کەمینەیەکی ئایینی و گەلێکی کورد، کاکەییەکان ڕووبەڕووی گومان و توندوتیژی و فشاری تواندنەوە بوونەتەوە. لە ژێر سیاسەتەکانی بەعەرەبکردنی ڕژێمی بەعسدا زۆریان ئاوارە کران و گوندەکانیان وێران کران و هەندێکیان دوور خرانەوە و ڕەگەزنامەیان لێ سەندرایەوە. لەگەڵ سەرهەڵدانی بەناو دەوڵەتی ئیسلامی، کاکەییەکان وەک ئێزدییەکان بە کافر ناوبراون و کراونەتە ئامانج و گوندەکانیان هێرشیان کرایە سەر و زیارەتگاکانیان وێران کران. لە میانەی هەموو ئەمانەدا خۆیان ڕاگرتووە و بە تێچوویەکی زۆرەوە بە ئایین و ناسنامەکەیانەوە پابەند ماونەتەوە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Kaka'i in Iraq - Minority Rights Group
Kept in Silence, Kept Alive: The Untold Story of Iraq's Kakai Faith - Shafaq News
Kakaism in Iraq: Long History and Ongoing Persecution - Fanack
Yarsanism (Ahl-e Haqq, Kaka'i) - Alevi Ansiklopedisi
Yarsanism and the Kaka'i - Tianmu