Destpêk
Di nav hemû baweriyên ola Yarsanî, Ehlê Heq an Gelê Rastiyê, de du doktrînên mezin yek ji yên herî kûr û taybet in; ew di dilê dîtina wê ya Xwedê û ruhê de ne: dunaduni, veguheztina ruhê di nav gelek jiyanên li pey hev de û mezheriyet, derketina Cewhera Xwedayî bi şiklê mirov di dirêjahiya serdemên cîhanê de. Ev doktrîn bi hev re tevahiya têgihiştina Yarsanî ya rêwîtiya ruhê û amadebûna ya xwedayî di cîhanê de şikl didin.
Di hînkirina Yarsanî de ruh tenê carekê najî, lê di rêzeke dirêj a jiyanan re derbas dibe; şiklê laşê xwe diguherîne wek mirov cilên xwe diguherîne, di rêwîtiyeke pakkirinê de ku di dirêjahiya gelek jiyanan de ber bi kamîlbûn û yekbûna bi ya xwedayî ve dibe. Di vê baweriyê de ya xwedayî bi xwe jî ne dûr û nediyar e, lê di dirêjahiya serdemên cîhanê de bi şiklê mirov derketiye û ji nû ve derketiye, bi awayê herî bilind di Sultan Sahak, damezrînerê baweriyê, de. Ev bawerî Yarsaniyan ji olên li derdora wan cuda dikin û taybetiya bêhempa û îrfanî didin ola wan.
Fêmkirina dunaduni û mezheriyet fêmkirina dilê hundir ê baweriya Yarsanî ye: dîtina wê ya ruhekî di hecêyeke dirêj a di nav gelek jiyanan de, hesta wê ya amadebûneke xwedayî ya ku bi şiklê mirov dikeve cîhanê da rêberî û hînkirinê bike û hêviya wê ya kamîlbûneke dawî ku tê de ruh bi Xwedê re dibe yek. Ev yek ji doktrînên herî xweşik û herî taybet ên yek ji baweriyên herî balkêş ên cîhana Kurdî ne.
Naverok
Du stûnên baweriya Yarsanî
Ev baweriya Yarsanî li ser çend doktrînên taybet radiweste; di nav yên herî girîng de baweriya veguheztina ruhê heye, ku bi Kurdî dunaduni jê re tê gotin û baweriya derketinên li pey hev ên Cewhera Xwedayî bi şiklê mirov heye, ku mezheriyet jê re tê gotin, ji peyva zahir, bi wateya tiştê ku xuya dibe an tê diyarkirin. Ev her du bawerî di nav stûnên navendî yên baweriyê de tên hesibandin; bi hev re têgihiştina wê ya têkiliya di navbera ya xwedayî, ruh û cîhanê de diyar dikin. Ew yek ji taybetmendiyên ku ola Yarsanî ji baweriyên li derdora wê herî zelal cuda dikin ne û taybetiya wê ya bi kûrahî îrfanî û batinî didin wê.
Dunaduni: Rêwîtiya ruhê
Doktrîna dunaduni baweriya Yarsanî ya veguheztina ruhê ye, hînkirina ku ruh piştî mirina laş di laşekî din de ji nû ve tê dinê û bi vî awayî di rêzeke dirêj a jiyanan re derbas dibe. Peyva dunaduni wateya guherandina cihê jiyana ruhê hildigire, derbasbûna ji şiklekî laşî bo yê din; wêneyekî hezkirî di kevneşopiyê de laş dişibîne cilekî ku ruh li xwe dike û ji xwe dike, cilên xwe ji jiyanekê bo ya din diguherîne, lê ruh bi xwe dom dike.
Di vê têgihiştinê de jiyana niha tenê qonaxek di rêwîtiyeke gelek dirêjtir de ye. Ruh di gelek hebûnên li pey hev re digere; kalîteya exlaqî ya her jiyanê jiyanên li pey wê şikl dide, di pêvajoyeke wek pakkirineke dirêj tê fêmkirin de. Bi vê rêwîtiya di dirêjahiya gelek jiyanan de ruh gav bi gav safîtir û kamîltir dibe, ber bi ya xwedayî ve bilind dibe. Ji ber vê yekê doktrîna dunaduni dîtineke taybet a jiyana mirovî û çarenûsê dide Yarsaniyan: ne demeke yekane ya di navbera zayîn û mirinê de ku xelateke an cezayeke herheyî li pey wê ye, lê hecêyeke dirêj a ruhê di nav gelek jiyanan de, rêwîtiyeke pakkirinê ku di dawiyê de ber bi yekbûna bi Xwedê ve dibe.
Xalên sereke
Dunaduni baweriya Yarsanî ya veguheztina ruhê di nav gelek jiyanan de ye.
Laş dişibe cilekî ku ruh ji jiyanekê bo ya din diguherîne.
Di kevneşopiyê de divê ruh di hezar û yek jiyanan re derbas bibe da bigihîje kamîlbûnê.
Mezheriyet baweriya derketina Cewhera Xwedayî bi şiklê mirov e.
Ya xwedayî di dirêjahiya serdeman de bi şiklê mirov derketiye, bi awayê herî bilind di Sultan Sahak de.
Ev doktrîn bi hev re taybetiya îrfanî ya taybet didin baweriya Yarsanî.
Agahiyên kurt
Dunaduni: Veguheztina ruhê (Kurdî)
Wêne: Laş wek cilekî ku ruh diguherîne
Armanc: Pakkirin û yekbûna bi Xwedê di dirêjahiya gelek jiyanan de
Hejmar: Di kevneşopiyê de hezar û yek jiyan
Mezheriyet: Derketina Cewhera Xwedayî bi şiklê mirov
Kok: Ji zahir, tiştê ku xuya dibe an diyar e
Derketina herî bilind: Sultan Sahak, damezrînerê baweriyê
Çarçove: Cîhanên hundir (batinî) û derve (zahirî)
Şiklên laşkirinê: Vedan, mêvan û laşkirina herî bilind
Taybetî: Îrfanî, batinî û bi taybetî Yarsanî
Hezar û yek jiyan
Taybetmendiyeke balkêş û navdar a hînkirina Yarsanî ya ruhê kevneşopiya hezar û yek jiyanan e. Di vê hînkirinê de divê ruh di dirêjahiya rêwîtiya xwe ya dirêj a pakkirinê de di hezar û yek hebûnên li pey hev re derbas bibe, hezar û yek caran cilê xwe yê laşî biguherîne. Tenê piştî temamkirina vê çerxa mezin a jiyanan, di dawiyê de kamîl bûye, ruh bi Xwedê re dibe yek; hecêya wî ya dirêj a di nav cîhanê de bi yekbûna bi çavkaniya xwedayî ya ku jê hatiye temam dibe.
Lê kevneşopî dengekî dilovaniyê li vê dîtinê zêde dike. Di têgihiştina Yarsanî de ruhekî ku gihîştiye kamîlbûn û yekbûna bi Xwedê dikare hilbijêre ku careke din vegere cîhanê, ji nû ve bê dinê da yên hê rêwîtiya xwe temam nekirine hîn bike û rêberiya wan bike. Derketin û kesayetên pîroz ên mezin ên baweriyê hinekî di vê ronahiyê de tên fêmkirin, wek heyînên kamîl ên ji bo kesên din tên cîhanê. Bi vî awayî doktrîna hezar û yek jiyanan bi doktrîna derketina xwedayî ve tê girêdan; rêwîtiya dirêj a ruhê di kozmosê de tê danîn ku tê de yên kamîl û ya xwedayî dubare û dubare vedigerin cîhanê ji bo rêberî û rizgariya hemûyan.
Mezheriyet: Derketina xwedayî
Doktrîna mezheriyet baweriya Yarsanî ye ku Cewhera Xwedayî xwe bi şiklê mirov diyar dike, di cîhanê de di kesayeta pîroz a ku ya xwedayî laş dike an vedide de xuya dibe. Di vê têgihiştinê de Xwedê ne tenê çavkaniya dûr û veşartî ya hemû tiştan e, lê di dirêjahiya serdeman de bi şiklê mirov ketiye cîhanê da rastiyê diyar bike û rêberiya mirovahiyê bike. Derketina wiha ya herî bilind di baweriya Yarsanî de Sultan Sahak e, damezrînerê olê, ku bawermend derketina herî tev a ya xwedayî di wî de dibînin.
Di kevneşopiyê de derketina xwedayî dikare ji yek şikl zêdetir bigire, ku di hînkirinê de wek vedan, amadebûna mêvanî an şiklê herî bilind û herî tev, laşkirineke rastîn a ya xwedayî, tên cûdakirin. Derketin herwiha bi heyînên mezin ên pîroz ên baweriyê re ne, Heft Ten, Heft, ku di her serdemê de bi derketina xwedayî re xuya dibin. Ji ber vê yekê doktrîna mezheriyet dîtineke Xwedayekî dide Yarsaniyan ku di cîhanê de bi nêzîkî amade ye, bi şiklê mirov dikeve nav mirovahiyê da hîn bike û rizgar bike û komek heyînên pîroz li dora wî ne; dîtina amadebûna xwedayî ya ku yek ji taybetmendiyên herî taybet ên baweriyê ye.
Serdemên cîhanê
Kevneşopiya Yarsanî derketinên xwedayî wek di rêzeke serdem an demên cîhanê de xuya bûne fêm dike, her yek bi derketina xwe ya ya xwedayî û qonaxa xwe ya wehiyê. Di şemaya klasîk a di kevneşopiyê de parastî de, dîroka cîhanê li serdemên mezin tê parvekirin; di her yekê de Cewhera Xwedayî xwe ji nû ve diyar dike, wehî ji serdemekê bo ya din kûrtir dibe heta ku di serdema Sultan Sahak de digihîje tevahiya xwe; di wî de rastiya herî hundir, heqîqet, tê diyarkirin.
Derketinên ya xwedayî yên di van serdeman de di kevneşopiya pîroz de tên bibîranîn; di her serdemê de ya xwedayî bi komeke hevalên pîroz re xuya dibe, di kevneşopiyê de komeke heftan, yek ji wan heyîneke jin e û yên din mêr in, ku çerxa nû mizgîn dikin û pêşengiya wê dikin. Derketina jin di baweriyê de wek Xatûna Rezbar, dayika pîroz a laşkirina xwedayî, rûmetê dibîne. Ev dîtina serdemên li pey hev, her yek bi derketina xwe û koma xwe ya heyînên pîroz, têgihiştineke mezin û berfireh a dîroka pîroz dide baweriya Yarsanî; dîrokeke daketina dubare ya ya xwedayî nav cîhanê, ku di dirêjahiya serdeman de ber bi tevahiya xwe ve vedibe û di helbesta pîroz a Kelama Serencamê de tê parastin.
Ya hundir û ya derve
Li bin doktrînên dunaduni û mezheriyet dîtineke kûrtir a Yarsanî ya rastiyê heye, ku wê wek ji du cîhanên bi hev ve girêdayî pêk tê dibîne: cîhana hundir an veşartî, batinî û cîhana derve an xuya, zahirî. Di vê têgihiştinê de cîhana ku mirov bi hestên xwe dibînin tenê rûyê derve yê tiştan e; nîzama rastîn a jiyanê bi rê ve dibe ji cîhana veşartî ya hundir e. Ji ber vê yekê bawerî bi kûrahî batinî ye, berî her tiştî bi rastiya hundir a li bin xuyabûna derve ve mijûl e; doktrîna derketinê jî navê xwe ji peyva ya xuya, zahir, digire.
Ev çarçoveya hundir û derve doktrînên mezin ên ruh û ya xwedayî ronî dike. Veguheztina ruhê rêwîtiya xweya hundir a domdar di nav cilên derve yên diguherin ên laşên li pey hev de ye; derketina xwedayî jî xuyabûna rastiya xwedayî ya veşartî di cîhana derve û xuya de ye. Her du doktrîn li dora têkiliya di navbera rastiya hundir û xuyabûna derve, di navbera rastiya domdar û derketinên wê yên diguherin de dizivirin. Di vê yekê de baweriya Yarsanî xwe di dilê xwe de wek oleke îrfanî û batinî nîşan dide, bi kûrahiyên veşartî yên ruh û ya xwedayî û awayên ku ya hundir û herheyî xwe di cîhana derve û derbasdar de dide nasîn ve mijûl e.
Sembolîzm û wate
Doktrînên dunaduni û mezheriyet mijarên herî kûr ên baweriya Yarsanî diyar dikin: rêwîtiya dirêj a ruhê ber bi kamîlbûnê, amadebûna nêzîk a ya xwedayî di cîhanê de û hêviya yekbûna dawî bi Xwedê. Di dîtina ruhê di gelek jiyanan re ber bi pakkirinê derbas dibe de, bawerî têgihiştineke kûr a çarenûsa mirovî wek hecêyeke dirêj a mezinbûn û safîbûnê pêşkêş dike; di dîtina ya xwedayî ya di dirêjahiya serdeman de bi şiklê mirov derdikeve de jî hesta Xwedayekî nêzîk pêşkêş dike, ku dikeve cîhanê da rêberî û rizgariyê bike.
Ev doktrîn herwiha wateyeke kûr a exlaqî û hêvîdar hildigirin. Hînkirina ku ruh di dirêjahiya gelek jiyanan de tê pakkirin û kalîteya her yekê şiklê wî dide, giraniyê dide tevgera exlaqî ya jiyana niha di asoyeke berfireh a mezinbûna ruhî de; hînkirina ku yên kamîl dikarin vegerin da rêberiya yên din bikin û ya xwedayî bi xwe dikeve nav mirovahiyê, hêviyeke kûr û hesta nêzîkbûna ya pîroz dide baweriyê. Di yekbûna van dîtinan de, bilindbûna dirêj a ruhê û daketina dubare ya ya xwedayî, baweriya Yarsanî wêneyeke mezin û dilrehetker a kozmosê pêşkêş dike: cîhanek ku tê de ruh her tim ber bi Xwedê ve digere û Xwedê her tim ber bi ruhê ve tê, heta ku her du dibin yek. Ev dîtineke pir xweşik e û yek ji yên herî taybet di tevahiya mîrata olî ya herêmê de ye.
Doktrîn û Kurd
Doktrînên dunaduni û mezheriyet beşeke hêja ya mîrata ruhî ya cîhana Kurdî ne, ji ber ku Yarsanî bi piraniya xwe gelekî Kurd in û baweriya wan yek ji kevneşopiyên olî yên herî taybet e ku di nav Kurdan de rabûne. Ev bawerî, ku di helbesta pîroz a Kelama Serencamê ya bi zaravayê Kurdî yê Goranî hatiye nivîsandin de tên parastin, derbirînên dîtineke olî ya kûr û resen in ku di axa Kurdî de reh girtiye.
Baweriya veguheztina ruhê di nav Êzidiyan de jî tê dîtin, baweriya din a mezin a xwemalî ya cîhana Kurdî; ji ber vê yekê ev doktrîna taybet bi şiklên xwe yên cuda ji aliyê ji yek ola xwemalî ya Kurdan zêdetir ve tê parvekirin. Ev taybetmendiya hevpar herikînên kûr ên ramana îrfanî û batinî yên di nav kevneşopiyên olî yên cîhana Kurdî de herikîne vedide. Ji ber vê yekê lêgerîna doktrînên Yarsanî yên ruh û ya xwedayî ne tenê lêgerîna dilê hundir ê baweriyeke balkêş, lê lêgerîna hin ji behremendiya ruhî ya taybet a cîhana Kurdî jî ye; ev cîhan dîtinên olî yên xwedî kûrahî, resenî û xweşikbûna mezin anîne holê, xezîneyên hêja yên mîrata Kurdan.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Baweriya Yarsanî tenê şaxek ji Îslamê an oleke din e? Têkiliya baweriya Yarsanî ya bi olên din mijara nîqaşa zanyarî û dîtinên cuda di nav Yarsaniyan bi xwe de ye. Zanyar pir caran baweriyê wek kevneşopiyeke sentezkirî û batinî diyar dikin ku ji gelek herikînan sûd girtiye, di nav de tesewufa îrfanî û ramanên olî yên kevntir ên Îranî û Kurdî; xizmayetiya wê bi baweriyên din ên herêmê jî diyar dikin. Hin Yarsanî xwe bi Îslamê ve girêdayî dibînin; gelek jî baweriya xwe wek oleke kevnar û serbixwe bi xwe, ji Îslamê kevntir, dibînin. Ya zelal ew e ku doktrînên taybet ên dunaduni û mezheriyet baweriya Yarsanî cuda dikin û çêtir e li gor têgihiştina xwe bê fêmkirin, wek kevneşopiyeke olî ya cuda ya xwedî dîtina xwe ya kûr.
Doktrîna derketina xwedayî heman perestiya mêrekî wek Xwedê ye? Ev xal bi hêsanî dikare şaş bê fêmkirin. Di hînkirina Yarsanî de derketin xuyabûna Cewhera Xwedayî di an bi şiklekî mirovî ye, ramaneke kûr a îrfanî derbarê amadebûna ya xwedayî di cîhanê de, ne tenê xwedakirina mêrekî asayî. Kevneşopî bi baldarî di navbera şikl û dereceyên cuda yên derketinê de cûdahiyê dike; doktrîn ji têgihiştineke batinî ya dewlemend a têkiliya di navbera rastiya xwedayî ya veşartî û xuyabûna wê ya derve ye. Divê di çarçoveya îrfanî ya baweriyê bi xwe de bê fêmkirin, ne ji wê derbasî danasîneke şaş û xam bê daxistin.
Ev doktrîn çawa tên naskirin, ger bawerî bi wateya asayî xwedî nivîseke pîroz a yekane ya giştî nîne? Doktrînên Yarsanî berî her tiştî di helbesta pîroz a baweriyê de tên parastin, Kelama Serencamê û berhevoka berfirehtir a helbesta pîroz, ku bi zaravayê Kurdî yê Goranî hatine nivîsandin û di kevneşopiyê de bi baldariyeke mezin tên veguhastin; di merasîma pîroz a cemê de bi muzîka tembûra pîroz tên gotin. Bi vê helbesta pîroz û kevneşopiya zindî ya civakê hînkirinên ruh û ya xwedayî hatine parastin û di dirêjahiya nifşan de hatine veguhastin, mîrateke hêja ya Gelê Rastiyê.
Mijarên têkildar
Yarsanîtî: baweriya Gelê Rastiyê, ku ev doktrînên wê ne
Sultan Sahak: damezrîner, derketina xwedayî ya herî bilind
Heft Ten: Heft heyînên pîroz ên ku bi derketinê re ne
Kelama Serencamê: helbesta pîroz a van hînkirinan diparêze
Şah Xoşîn: di kevneşopiyê de derketineke berêtir a ya xwedayî
Xatûna Rezbar: dayika pîroz a laşkirina xwedayî
Cem: merasîma pîroz a ku hînkirin tê de tên gotin
Êzidîtî: baweriya xizm a ku veguheztina ruhê jî qebûl dike
Pirsên pir tên kirin
Di baweriya Yarsanî de dunaduni çi ye?
Dunaduni doktrîna Yarsanî ya veguheztina ruhê ye, baweriya ku piştî mirina laş ruh di laşekî din de ji nû ve tê dinê û di rêzeke dirêj a jiyanan re derbas dibe. Peyv wateya guherandina cihê jiyana ruhê hildigire; kevneşopî laş dişibîne cilekî ku ruh ji jiyanekê bo ya din diguherîne. Bi vê rêwîtiya di gelek jiyanan de ruh gav bi gav pak û kamîl dibe û ber bi yekbûna bi Xwedê ve bilind dibe.
Wateya hezar û yek jiyanan çi ye?
Di hînkirina Yarsanî de divê ruh di hezar û yek jiyanên li pey hev re derbas bibe, hezar û yek caran cilê xwe yê laşî biguherîne, di dirêjahiya rêwîtiya xwe ya dirêj a pakkirinê de. Tenê piştî temamkirina vê çerxa mezin, di dawiyê de kamîl bûye, ruh bi Xwedê re dibe yek. Di kevneşopiyê de ruhekî gihîştiye kamîlbûnê dikare hilbijêre ku vegere cîhanê da yên hê rêwîtiya xwe temam nekirine hîn bike û rêberiya wan bike.
Mezheriyet çi ye?
Mezheriyet doktrîna Yarsanî ya derketina Cewhera Xwedayî bi şiklê mirov e, baweriya ku Xwedê di cîhanê de di kesayeta pîroz a ya xwedayî laş dike an vedide de xuya dibe. Peyv ji zahir tê, tiştê ku xuya dibe an tê diyarkirin. Derketina herî bilind di baweriyê de Sultan Sahak, damezrînerê wê, ye. Kevneşopî şiklên cuda yên derketinê ji hev cuda dike, ji vedan an amadebûna mêvanî heta ya herî bilind, laşkirineke rastîn a ya xwedayî.
Ev doktrîn çawa bi hev ve girêdayî ne?
Her du doktrîn di dîtina Yarsanî ya kozmosê de bi nêzîkî bi hev ve girêdayî ne. Dunaduni derbarê rêwîtiya ruhê ya ber bi jor ve di gelek jiyanan re ber bi kamîlbûn û yekbûna bi Xwedê ve ye; mezheriyet derbarê daketina ya xwedayî nav cîhanê bi şiklê mirov e. Ew di ramana ku ruhên kamîl û ya xwedayî bi xwe vedigerin cîhanê da rêberî û rizgariya yên din bikin de bi hev re tên; bi vî awayî bilindbûna dirêj a ruhê û daketina dubare ya ya xwedayî bi hev re têgihiştina Yarsanî ya ruh, Xwedê û cîhanê şikl didin.
Yarsanî wek olên Rojhilatî bi ji nû ve zayîna ruhê bawer dikin?
Baweriya Yarsanî ya veguheztina ruhê, dunaduni, baweriya ji nû ve zayîna ruhê di laşên li pey hev de ye; bi ramanên ji nû ve zayîna ruhê yên di hin kevneşopiyên din ên olî de tên dîtin re bi berfirehî dişibe hev, di nav de baweriyeke têkildar a di nav Êzidiyan de. Lê doktrîna Yarsanî di çarçoveya taybet a baweriyê ya cîhanên hundir û derve û derketina ya xwedayî de xwedî taybetî û wateya xwe ye; çêtir e di wê dîtina taybet a Yarsanî de bê fêmkirin, ne tenê bi baweriyên kevneşopiyên din re wekhev bê danîn.
Ev hînkirin li ku tên parastin?
Doktrînên Yarsanî yên ruh û ya xwedayî berî her tiştî di helbesta pîroz a baweriyê de tên parastin, Kelama Serencamê û berhevoka berfirehtir a helbesta pîroz, ku bi zimanê Kurdî yê Goranî hatine nivîsandin û di kevneşopiyê de bi baldariyeke mezin tên veguhastin. Ev helbesta pîroz di merasîma navendî ya baweriyê, cemê, de bi muzîka tembûra pîroz tê gotin; bi vê kevneşopiya zindî hînkirin di dirêjahiya nifşan de di nav Gelê Rastiyê de hatine veguhastin.
Çavkanî û xwendina bêtir
Ola Yarsanî: Bawerî û pêkanîn - Servant Group
Ehlê Heq (Yarsanîtî, Kakaî) - Alevi Ansiklopedisi
Yezdanîtî û pergala baweriyê ya Yarsanî - The Spiritual Life
Yarsanîtî - History of Kurdistan
Ehlê Heq - Encyclopaedia Iranica