Nêrîna giştî
Gelê Kurd xwedî dîrokeke dewlemend a berxwedan û nasnameya çandî ye ku bi sedsalên têkoşîna xweserî û naskirinê li Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê teşe girtiye. Ji şervanên kevnar heta tevgerên siyasî yên nûjen, rêberên Kurd ji bo maf û mafê xwe biryardayînê şer kirine û bi demê re stratejî guherandine, bi taybetî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û di nav pevçûnên îro wekî şerê li dijî DAIŞê de. Tevî zehmetiyên berdewam, çanda Kurdî geş dibe û rêberên îro berdewam li asta navneteweyî gelê xwe diparêzin û giraniyê didin berxwedêrî û lêgerîna paşerojeke ronîtir.
Naverok
Rehên kevnar ên berxwedana Kurd
Sedsala 19an: derketina netewetiya Kurd
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem: soz û bêhêvîtî
Bilindbûna tevgerên siyasî yên nûjen ên Kurd
Kesayetiyên giştî yên bi bandor ên Kurd îro
Ronesansa çandî di nav têkoşînê de
Pejirandina paşerojê: dîtinek ji bo xweseriya Kurd
- Di rewşa tevgerên berxwedanê de girîngiya nasnameya Kurd çi ye?
- Hin kesayetiyên bi bandor ên netewetiya Kurd a sedsala 19an kî bûn?
- Bandora Peymana Sèvresê li hêviyên Kurd çi bû?
- Tevgerên siyasî yên nûjen ên Kurd çawa pêş ketine?
- Çand di berxwedana Kurd de çi rol dilîze?
Gelê Kurd xwedî dîrokeke dewlemend û tevlihev e ku teşe daye nasname û bandora wan li Rojhilata Navîn. Ji şervanên kevnar heta çalakvanên siyasî yên nûjen, tevgerên berxwedana Kurd berxwedêrî û biryardariya çand û mîrata Kurdî derbirîne. Di vê blogê de, em ê tevgerên dîrokî û dîplomasiya cuda yên Kurd ên ku di dirêjahiya dîrokê de têkoşîna wan a maf û naskirinê diyar kirine vedikolin.
Famkirina nasnameya Kurd
Beriya ku em bikevin nav hûrgiliyên tevgerên berxwedana Kurd, bingehîn e ku em fam bikin ka nasnameya Kurd ji çi pêk tê. Kurd komeke etnîkî ne ku bi piranî li herêmeke bi gelemperî Kurdistan tê binavkirin tên dîtin; ew beşên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê digire nav xwe. Dewlemendiya çand û mîrata Kurdistanê ziman, kevneşopî û avahiyên civakî yên taybet dihewîne ku tevî sedsalên têkoşîn û tepeseriyê geş bûne.
Rehên kevnar ên berxwedana Kurd
Dîroka Kurd bi hezaran salan vedigere û behsa eşîrên Kurd heta sedsala 3an berî zayînê di nivîsên dîrokî de tê dîtin. Kurdên destpêkê bi çanda xwe ya xurt a şervaniyê dihatin naskirin ku bingeha tevgerên berxwedanê yên sedsalên paşerojê danî. Kesayetiyên dîrokî wekî Selahedîn (Selahedîn), rêberê misilman ê Kurd ku di Seferên Xaçê de navdar bû, lihevkirina şiyana leşkerî û jîriya dîplomatîk nîşan didin ku kesayetiyên giştî yên Kurd di dirêjahiya dîrokê de pê hatine naskirin.
Bi derbasbûna sedsalan, Kurd bi gelek êrîş û fethan re rû bi rû bûn, di nav wan de serdestiya Împaratoriya Osmanî. Di dirêjahiya vê serdemê de Kurd li hember asîmîlebûna di çandên Tirkî û Erebî de berxwedan kirin, adet û kevneşopiyên xwe yên taybet parastin û di heman demê de nasnameyeke neteweyî ya cuda pêş xistin.
Sedsala 19an: derketina netewetiya Kurd
Sedsala 19an di dîroka Kurd de xala guherînê ya girîng diyar kir, dema bilindbûna neteweperestiyê herêm digirt nav xwe. Di vê demê de yekem kesayetiyên dîrokî yên navdar ên Kurd derketin holê û maf û xweseriya Kurd li dewletên derdorê parastin.
Mîr Bedirxan: kesayetiyeke sereke ya tevgera neteweperest a Kurd bû, di salên 1840î de serhildana li dijî Împaratoriya Osmanî rêve bir û bi hewldanên xwe yên yekkirina eşîrên Kurd tê bîranîn.
Şêx Ubeydullah: di salên 1880î de, wî serhildanek dest pê kir ku armanca wê bi destxistina xweseriyê ji gelê Kurd re di nav Împaratoriya Osmanî de bû û berxwedana Kurd li ser daxwazên mafên siyasî bi reh kir.
Şerîf Paşa: dîplomatekî navdar ê Kurd bû ku di dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem de naskirina navneteweyî ya xweseriya Kurd diparast.
Ev serdema geşbûna neteweperestiyê hişyariya zêdebûyî ya tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurd li asta cîhanê anî bi xwe, ji ber ku nûnerên Kurd hewl didan bi rêya forumên navneteweyî li ser gilî û gazinên xwe rawestin.
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem: soz û bêhêvîtî
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem derfetek taybet ji Kurdan re hat pêşkêşkirin. Peymana Sèvresê ya 1920 hukmên ji bo dewleteke Kurdî dihewandin. Lê ev soz bi avakirina Komara Tirkiyeyê di bin Mistefa Kemal Atatürk de zû hat têkbirin. Hêviyên Kurd ên serxwebûnê bi tedbîrên hişk re rû bi rû bûn û wekî bersiva zordestiya dewletê pêlên nû yên tevgerên berxwedana Kurd derketin holê.
Di vê serdema aloz de, rêberên Kurd wekî Mistefa Barzanî derketin holê û teşe dan vegêrana nûjen a berxwedanê. Barzanî di salên 1960î de bi hezaran kes kom kirin da li dijî hikûmeta Iraqê şer bikin û mafên Kurd li Iraqê parastin. Rêberiya wî ne tenê şiyanên leşkerî yên Kurdan, lê biryardariya wan a lêgerîna xweseriyê bi rêya hem têkoşîna çekdarî hem rêyên dîplomatîk jî nîşan da.
Bilindbûna tevgerên siyasî yên nûjen ên Kurd
Em vegerin dawiya sedsala 20an û dibînin ku tevgerên berxwedana Kurd dibin heyînên siyasî yên başrêxistî. Di salên 1970î û 1980î de, Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK), ku Ebdullah Ocalan damezrandibû, wekî komeke çekdar a li dijî zordestiya li Kurdan li Tirkiyeyê di nûçeyan de derket pêş. Îdeolojiya PKKê ber bi giranîdayîna konfederalîzma demokratîk û xweseriya herêmî ve guherî û pêşketineke stratejîk di awayê danûstandina tevgerên Kurd a bi hêzên dewletan re nîşan da.
Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD): di nav bêaramiya navxweyî de li Sûriyeyê derket holê û bi stratejiyeke serkeftî li Rojava asteke xwerêveberiyê ava kir.
Partiya Demokrata Kurdistanê (KDP): Mistefa Barzanî ev partî damezrand û wê di rêveberiya Kurdistana Iraqê de roleke navendî lîstiye û di nav xweserî û berjewendiyên neteweyî de hevsengî parastiye.
Van heyînên siyasî ne tenê ji bo naskirina leşkerî şer kirine, lê li asta navneteweyî jî beşdariyên berbiçav li dîplomasiya Kurd kirine û mafên gelê Kurd li seranserê Rojhilata Navîn parastine.
Zehmetiyên îro û berxwedêrî
Sedsala 21an zehmetiyên nû ji tevgerên berxwedana Kurd re anîn. Bilindbûna DAIŞê li herêmê demeke taybet ji hêzên Kurd re pêşkêş kir, bi taybetî Yekîneyên Parastina Gel (YPG) û Pêşmerge, da hêza leşkerî û rêberiya xwe di şerê li dijî terorîzmê de derbixin pêş.
Ev têkoşîna hevbeş a li dijî tundrewiyê rê da Kurdan ku piştgirî ji hêzên cîhanî bistînin û bû sedema zêdebûna hişyariya navneteweyî ya têkoşîna wan a xweserî û naskirinê. Ji wê demê û pê de, tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurd bi hevpeymaniyên xwe yên bi hêzên Rojavayî re û giranîdayîna nirxên demokratîk hatine naskirin.
Kesayetiyên giştî yên bi bandor ên Kurd îro
Di nav nifşa nû ya rêberên Kurd de kesayetiyên giştî yên bi bandor hene ku berdewam teşe didin vegêrana xweserî û nasnameya Kurd. Navên wekî Mesrûr Barzanî û Salih Muslim hem ji piştgiriya hundirîn hem ji şiyana danûstandina navneteweyî sûd digirin û di siyaseta nûjen a Kurd de rolên bingehîn dilîzin.
Ev kesayetiyên îro li ser bingehên kesayetiyên dîrokî yên Kurd radiwestin û vegêranên dîrokî bi rastiyên nûjen ên civakî û siyasî re li hev tînin. Hebûna wan lêgerîna bêrawestan a Kurdan a mafê xwe biryardayînê, naskirin û rêzgirtinê di civaka navneteweyî de derdixe pêş.
Ronesansa çandî di nav têkoşînê de
Têkoşîna mafên Kurd her tim bi parastin û pêşxistina çand û mîrata Kurdistanê re li hev ketiye. Edebiyat, muzîk û huner di dirêjahiya dîrokê de derbirînên girîng ên nasnameya neteweyî bûne û berxwedana li hember jêbirina çandî xurt kirine.
Edebiyat: nivîskarên wekî Aka Lêvî û Jîmê Parîz mijarên berxwedêriya neteweyî xistine nav edebiyata Kurdî.
Muzîk: muzîka kevneşopî ya Kurdî hem pîrozbahiya çandê hem hilgira peyamên siyasî ye û di nav gel de bi kûrî deng vedide.
Ev ronesansa çandî rê daye gelê Kurd ku dîroka xwe bi cih bike û di heman demê de li hember zordestiya dîrokî berxwedan bike û mafên xwe li her du astên neteweyî û navneteweyî biparêze.
Pejirandina paşerojê: dîtinek ji bo xweseriya Kurd
Rêya li pêş tevgerên berxwedana Kurd dê bêguman bi zehmetiyan tijî be. Lê wêrekiya ku di sedsalên têkoşînê de hatiye nîşandan bingeha paşerojeke gengaz a bi xweserî, yekîtî û naskirinê dewlemend daniye. Dema dînamîkên herêmî berdewam diguherin, Kurd amade ne ku di teşegirtina vegêrana xwe li gorî şertên xwe de roleke çalak bigirin.
Çi bi danûstandinên dîplomatîk çi bi parastina çandî, berxwedêriya ruhê Kurd dê bêguman berdewam rêya ber bi paşerojeke ronîtir ve rêve bibe. Çîroka berxwedana Kurd ya biryardariyeke bêguherîn û lêgerîneke bêsînor a nasname, maf û rêzgirtinê ye. Heke dîrok tiştek hînî me kiribe, ew e ku gelê Kurd dê di rêwîtiya xwe ya mafê xwe biryardayînê de bi xurtî bimîne û rêyek ava bike ku rêz li boriya wan digire û asoyên nû dipejirîne.
Pirsên pir tên pirsîn
Di rewşa tevgerên berxwedanê de girîngiya nasnameya Kurd çi ye?
Nasnameya Kurd di mîrateke dewlemend a çandî de reh girtiye ku ziman, kevneşopî û avahiyên civakî yên taybet dihewîne; van di dirêjahiya dîrokê de teşe dane berxwedêrî û biryardariya tevgerên berxwedana Kurd.
Hin kesayetiyên bi bandor ên netewetiya Kurd a sedsala 19an kî bûn?
Di nav kesayetiyên sereke de Mîr Bedirxan bû ku serhildanên li dijî Împaratoriya Osmanî rêve birin; Şêx Ubeydullah bû ku li xweseriyê di nav împaratoriyê de geriya; û Şerîf Paşa bû ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem naskirina navneteweyî ya mafên Kurd parast.
Bandora Peymana Sèvresê li hêviyên Kurd çi bû?
Peymana Sèvresê di 1920 de di destpêkê de soz da dewleteke Kurdî, lê ev soz bi avakirina Komara Tirkiyeyê zû hat têkbirin û bû sedema zêdebûna tevgerên berxwedanê di nav Kurdan de.
Tevgerên siyasî yên nûjen ên Kurd çawa pêş ketine?
Tevgerên siyasî yên nûjen ên Kurd bûne heyînên başrêxistî; komên wekî PKKê konfederalîzma demokratîk diparêzin û PYD li Sûriyeyê xwerêveberî ava dike û giraniyê didin her du rêyên leşkerî û dîplomatîk ên mafên Kurd.
Çand di berxwedana Kurd de çi rol dilîze?
Çanda Kurdî, ku bi edebiyat, muzîk û hunerê tê derbirîn, beşeke bingehîn a berxwedanê bûye û ji bo pêşxistina nasnameya neteweyî û xurtkirina hewldanên li hember jêbirina çandî xizmet kiriye.