Emiratiya Mukriyanê çi bû?
Emiratiya Mukriyanê mîrektiyeke Kurdî ya eşîra Mukrî (Mokrî) bû ku herêma Mukriyanê li bakurê rojavayê Îranê, li başûrê Gola Ûrmiyeyê, ji navenda xwe ya li Sablaxê birêve dibir — bajarê îro bi navê Mehabadê tê nasîn. Ji sedsala şazdehan û şûn ve yek ji hêzên Kurdî yên pêşeng ên Îranê bû; navê xwe hem da herêmekê û hem zaravayeke sereke ya Kurdî. Dilê wê herêmê dê piştre bibe dergûşa neteweperweriya nûjen a Kurdî û navenda Komara Mehabadê ya 1946.
Xalên sereke
• Mukriyan emiratiyeke Kurdî ya eşîra Mukrî (Mokrî) li bakurê rojavayê Îranê, li başûrê Gola Ûrmiyeyê bû.
• Navenda wê Sablax bû — bajarê ku di salên 1930an de navê wî bû Mehabad.
• Mukrî di nav xanedanên Kurdî yên Şerefnameyê (1597) de hatine qeyd kirin.
• Emiratî li ser sînorê guherbar ê Osmanî–Sefewî bû û piştre ket bin kontrola Qacaran.
• Mukriyan navê xwe da zaravaya Mukrî ya Kurdiya Navendî û bû dergûşa Komara Kurdî ya Mehabadê ya 1946.
Agahiyên kurt
Nav: Emiratiya Mukriyanê (Mukrî / Mokrî)
Cure: Emiratiyeke eşîrî ya Kurdî
Herêm: Mukriyan, başûrê Gola Ûrmiyeyê, parêzgeha Azerbaycana Rojavayî ya îro, Îran
Navend: Sablax (Mehabada îro)
Serdem: Ji sedsala 16an heta serdema nûjen berçav bû (kokên kevintir nezelal in)
Hêzên serdest: Îrana Sefewî û piştre Qacar
Kesayetiyên navdar: Ezîz Xan Mukrî (fermandarê Qacar); Qazî Mihemed (1946)
Çavkaniya bingehîn: Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî (1597)
Mîras: Zaravaya Mukrî ya Kurdî; Komara Mehabadê (1946)
Naverok
Mukriyan: Welatê li başûrê Gola Ûrmiyeyê
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Mukriyan: Welatê li başûrê Gola Ûrmiyeyê
Mukriyan herêmeke dîrokî ya Kurdî li bakurê rojavayê Îranê ye, li başûrê Gola Ûrmiyeyê di parêzgeha nûjen a Azerbaycana Rojavayî de. Dilê wê bajarên Mehabad, Bokan, Pîranşar, Serdeşt û Nexede di nav xwe de digire — welatekî bi bereket û çiyayî ku bi sedsalan yek ji axên sereke yên Kurdî li Îranê bû.
Herêmê navê xwe ji Mukriyan (Mokriyan) girt, eşîr û xanedana Kurdî ya desthilatdar ku emiratiya wê li ser herêmê serdest bû. Heta îro «Mukriyan» hem axê û hem gelê wê diyar dike; navê xwe jî dide yek ji cureyên sereke yên axaftina Kurdiya Navendî.
Mukrî: Kokên hêzeke Kurdî
Mukrî wek yek ji eşîrên sereke yên Kurdî li bakurê rojavayê Îranê derketin; li gor kevneşopiyê navê xwe ji damezrînerê ku navê wî li wan hatiye kirin digirin. Di sedsala şazdehan de ew jixwe bi awayekî xurt hêza serdest a wê herêma navê wan hilgirtiye bûn; di nav xanedanên Kurdî yên di Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî (1597) de hatine lîstekirin de jî hatine qeyd kirin.
Mîna malên din ên mezin ên Kurdî, Mukriyan serokatiya eşîrî û desthilatdariya li ser axeke diyar bi hev re dikirin; wan Mukriyan wek emiratiyeke mîrasî birêve dibir. Hûrgiliyên tam ên kok û nesebnameya wan a destpêkê bi piranî di kevneşopî û qeydên dîroknivîsî yên paşîn de mane; divê mirov bi wan re bi hişyariyeke guncaw rû bi rû bibe.
Sablax: Navenda emiratiyê
Navenda hêza Mukrî bajarê Sablaxê bû — bi nivîsînên Savojbolagh, Sablagh an Sawjbulaq jî — ku wek paytexta emiratiyê û navenda sereke ya bazar û siyasetê ya Mukriyanê dixebitî. Mîrên Mukrî ji vir eşîr û navçeyên derdorê birêve dibirin.
Cihê Sablaxê li başûrê Gola Ûrmiyeyê û nêzî sînorê Osmanî hem wî dewlemend dikir û hem xiste ber xeterê: navendeke bazirganiyê û xezîneyek ku her dema împaratoriyên mezin li ser sînorê bi hev re şer dikirin, li ser wê şer dibû. Bajar dê piştre bi navekî nû navdar bibe — Mehabad.
Li ser sînorê Sefewî–Osmanî
Di beşeke mezin ji dîroka xwe de emiratiya Mukrî li ser sînorê guherbar ê di navbera Împaratoriya Sefewî ya Îranê û Împaratoriya Osmanî de bû. Mîna mîrektiyên din ên Kurdî yên herêma sînorî, Mukriyan jî ket nav şerên dirêj ên Osmanî–Sefewî; desthilatdarên wê di navbera her du hêzan de manevra dikirin da ku xweseriya xwe biparêzin.
Têkiliyên bi taca Sefewî re pir caran bi tengezarî bûn. Dema Îrana Şîe dixwest emiratiyên Kurdî yên bi piranî Sunî yên bakurê rojavayê xwe bi temamî bixe bin kontrolê, mîrên Mukrî carinan bi tepisandinê re rû bi rû man, herçend siwariya wan a eşîrî ew dikir vasalên sînorî yên bi nirx. Emiratiyê li ber van zextan li xwe girt û heta serdema nûjen hêza Kurdî ya pêşeng a başûrê Gola Ûrmiyeyê ma.
Mukrî di bin Qacaran de
Di bin xanedana Qacar de, ku ji dawiya sedsala hejdehan Îran birêve dibir, Mukriyên Mukriyanê civakeke girîng a Kurdî man û hin kesên Mukrî di xizmeta dewletê de bilind bûn. Yê herî navdar Ezîz Xan Mukrî (Mokrî) bû; ew bû yek ji fermandarên leşkerî yên herî pêşeng ên Îrana Qacar — mînakeke balkêş a kurê Mukriyanê ku digihêje lutkeyên saziyên desthilatdariya Îranê.
Lê mîna xanîtiyên din ên Kurdî yên Îranê, hewla navendîkirinê ya dewleta Qacar hêdî hêdî xweseriya kevn a mîrên Mukrî lawaz kir û Mukriyan her ku çû bêtir xiste nav saziyên dewleta Îranî. Di destpêka sedsala bîstan de emiratiyê wek hêzeke xweser cihê xwe dabû birêveberiya rasterast, herçend nasnameya Mukrî bi hêz ma.
Ji Sablaxê heta Mehabadê
Di salên 1930an de, dema Riza Şah Pehlewî li tevahiya Îranê bernameyeke nûjenkirin û neteweyîkirinê dimeşand, navê bajarê kevn ê Kurdî Sablaxê bû Mehabad — navê ku îro pê tê nasîn. Ev guherîn derbasbûna bajarê ji navenda emiratiyeke Kurdî ber bi navendeke parêzgehî ya dewleta nûjen a Îranê ve diyar kir.
Lê taybetiya Kurdî ya Mehabadê domand; bajar li ber wê bû ku di dîroka Kurdan de roleke ji qebareya xwe pir mezintir bilîze — wek cihê zayîna ezmûna herî navdar a xwebirêvebirina nûjen a Kurdî.
Dergûşa neteweperweriya Kurdî
Di sedsala bîstan de Mukriyan bû dergûşa neteweperweriya Kurdî li Îranê. Mehabad navenda Komela Vejîna Kurdan (Komeley Jiyanewey Kurd) û di 1946 de ya Komara Kurdî ya kurttemen ku navenda wê bajar bû. Serokê wê dadger û rêberê olî yê Mehabadê Qazî Mihemed bû, kurê Mukriyanê.
Rabûn û ketina wê komarê — û pêvajoya berfirehtir a serhildanên Kurdî yên di navbera her du şerên cîhanî de û rêya ber bi Mehabadê — li ser paşxaneya dîroka kevintir a herêmê wek dilê Mukriyan pêk hat. Heman çiyayên ku bi sedsalan emiratiyeke xweser a Kurdî parastibûn niha tevgera neteweyî ya nûjen mezin dikirin. Kesayetiyên din ên wê serdemê, wek serokê leşkerî Simko Şikak, li heman herêma sînorî ya bakurê rojava çalak bûn.
Zaravaya Mukrî û mîrasa çandî
Mukriyan navê xwe dide yek ji cureyên sereke yên Kurdiya Navendî (Soranî): zaravaya Mukrî, ku li Mehabad, Bokan û navçeyên derdorê tê axaftin. Herêm ji mêj ve wek navenda edebiyat û zanyariya Kurdî navdar e.
Ev kevneşopiya edebî di demên nûjen de bi kesayetiyên wek helbestvanê hezkirî Hêmin Mukriyanî domand; mexlesê wî bixwe kokên wî yên di herêmê de radigihîne. Bi zarava, helbestvan û zanyarên xwe, Mukriyan yek ji navendên mezin ên çandî yên cîhana Kurdî dimîne.
Rêza demê
Heta sedsala 16an — Mukrî wek hêza Kurdî ya serdest a herêma başûrê Gola Ûrmiyeyê bi cih dibin. 1597 — Emiratiya Mukrî di Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî de tê qeyd kirin. Sedsalên 16–18an — Emiratî, bi navenda xwe ya li Sablaxê, li ser sînorê Osmanî–Sefewî manevra dike. Sedsala 19an — Di bin Qacaran de xweseriya Mukrî lawaz dibe; Ezîz Xan Mukrî wek fermandarekî pêşeng ê Qacar bilind dibe. Salên 1930an — Hikûmeta Riza Şah navê Sablaxê dike Mehabad. 1946 — Komara Kurdî bi rêberiya Qazî Mihemed li Mehabadê, di dilê Mukriyanê de, tê ragihandin. 1947 — Komar hilweşiya; Qazî Mihemed tê îdamkirin.
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Mukriyan rêzeke dirêj a mîr û xanên mîrasî derxistin ku ji Sablaxê Mukriyan birêve dibirin, herçend rêza tevahî û tarîxên tam ên desthilatdarên berê bi awayekî kêm parastî ne û hewceyê hişyariyê ne. Di nav kesayetiyên navdar ên bi Mukriyan ve girêdayî de Ezîz Xan Mukrî, fermandarê leşkerî yê navdar ê Qacar bi koka Mukrî; û di serdema nûjen de Qazî Mihemed, rêberê Mehabadê ku bû serokê Komara Kurdî ya 1946, hene. Hêza emiratiyê ji desthilatdarekî tenê bêtir di serdestiya domdar a mala Mukrî li ser herêma xwe de bû.
Nîqaş û nezelaliyên dîrokî
Mîna emiratiyên din ên eşîrî, dîroka destpêkê ya Mukriyan tenê li hin cihan hatiye belgekirin. Kokên xanedanê, nasnameya damezrînerê ku navê wî lê hatiye kirin û rêza û tarîxên tam ên desthilatdarên wê bi piranî xwe dispêrin kevneşopiyê û şahidiya paşîn a Şerefnameyê. Sînorên Mukriyanê jî di demê de guherîne; îro ev peyv bi qasî ku ji bo emiratiya dîrokî tê bikaranîn, ji bo herêmeke çandî û zimanî jî tê bikaranîn.
Cihê wê di dîroka Kurdan de
Mukriyan wek yek ji dilên ezmûna Kurdan li Îranê di dîroka Kurdan de xwedî cihekî taybet e. Li kêleka hêzên cîran ên Îranî–Kurdî yên wek Erdelanan û Donboliyên Xoyê, emiratiya Mukrî kevneşopiya bi kok a xwebirêvebirina Kurdî li aliyê Îranî yê sînorê temsîl dikir.
Lê girîngiya Mukriyanê hîn mezintir e; herêma ku carekê emiratiyeke Kurdî bû di sedsala bîstan de bû dergûşa neteweperweriya nûjen a Kurdî û navenda Komara Mehabadê. Kêm herêmên Kurdî cîhana emiratiyên serdema navîn bi çîroka neteweyî ya nûjen a Kurdî ewqas rasterast ve girê didin.
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Li Kurdish-History.com dîroka têkildar bixwînin: Qazî Mihemed, Ezîz Xan Mukrî, helbestvan Hêmin Mukriyanî, Simko Şikak, serhildanên Kurdî yên di navbera her du şerên cîhanî de û Komara Mehabadê û xanedana cîran a Donbolî ya Xoyê.
Pirsên pir tên pirsîn
Mukriyan çi bû?
Mukriyan emiratî û herêmeke dîrokî ya Kurdî li bakurê rojavayê Îranê, li başûrê Gola Ûrmiyeyê bû; eşîra Mukrî (Mokrî) ji navenda xwe ya li Sablaxê (Mehabada îro) wê birêve dibir. Ev peyv îro jî herêm û gelê wê diyar dike.
Mukriyan li ku derê ye?
Ew li parêzgeha nûjen a Azerbaycana Rojavayî ya bakurê rojavayê Îranê ye, li başûrê Gola Ûrmiyeyê; bajarên wek Mehabad, Bokan, Pîranşar û Serdeşt di nav xwe de digire.
Mukrî Kurd bûn?
Erê. Mukrî eşîr û xanedaneke Kurdî bûn, di nav malên Kurdî yên di Şerefnameyê de qeyd kirî de tên jimartin. Zaravaya Mukrî ya Kurdiya Navendî navê xwe ji herêmê digire.
Têkiliya di navbera Mukriyan û Mehabadê de çi ye?
Mehabad navê nûjen ê Sablaxê ye, paytexta dîrokî ya emiratiya Mukrî. Di serdema Riza Şah de di salên 1930an de navê bajar hate guherandin; di 1946 de ew bû navenda Komara Kurdî ya bi rêberiya Qazî Mihemed.
Ezîz Xan Mukrî kî bû?
Ezîz Xan Mukrî (Mokrî) fermandarekî leşkerî yê navdar ê Îrana Qacar bû, ji mala Kurdî ya Mukrî ya Mukriyanê — mînakeke kesayetiyeke Mukrî ku di sedsala nozdehan de digihêje lutkeya dewleta Îranê.
Çima Mukriyan di dîroka Kurdan de girîng e?
Ji ber ku cîhana emiratiyên Kurdî ya serdema navîn bi tevgera neteweyî ya nûjen a Kurdî ve girê dide: herêm ku demeke dirêj navenda emiratiya Mukrî bû, bû dergûşa neteweperweriya Kurdî li Îranê û mala Komara Mehabadê ya 1946.
Çavkanî û xwendina bêtir
Şerefxanê Bedlîsî, Şerefname (1597) — Mukriyan di nav xanedanên Kurdî de qeyd dike.
Lêkolîn li ser emiratiyên Kurdî yên Îranê û sînorê Osmanî–Sefewî.
Dîrokên Mehabadê, Komara Kurdî ya 1946 û neteweperweriya Kurdî li Îranê.
Kurdish-History.com — xwendina têkildar li ser Qazî Mihemed, Ezîz Xan Mukrî û Komara Mehabadê.