میرنشینی موکریان چی بوو؟
میرنشینی موکریان میرنشینێکی کوردیی هۆزی موکری (Mokri) بوو کە لە ناوەندەکەی لە ساوجبوڵاغەوە، ئەو شارۆچکەیەی ئەمڕۆ بە مەهاباد ناسراوە، حوکمی ناوچەی موکریانی لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە باشووری دەریاچەی ورمێ دەکرد. لە سەدەی شانزەهەمەوە یەکێک لە هێزە کوردییە پێشەنگەکانی ئێران بوو، ناوی خۆی بە ناوچەیەک و شێوەزارێکی سەرەکیی کوردی بەخشی و دڵی خاکەکەی دواتر بوو بە بێشکەی نەتەوەخوازیی نوێی کورد و ناوەندی کۆماری مەهابادی 1946.
خاڵە سەرەکییەکان
• موکریان میرنشینێکی کوردیی هۆزی موکری (Mokri) بوو لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە باشووری دەریاچەی ورمێ.
• ناوەندەکەی ساوجبوڵاغ بوو؛ ئەو شارۆچکەیەی لە دەیەی 1930دا ناوەکەی کرا بە مەهاباد.
• موکرییەکان لە نێو بنەماڵە کوردییە حوکمڕانەکانی شەرەفنامە (1597) تۆمار کراون.
• میرنشینەکە لەسەر سنوورە نائارامەکەی عوسمانی و سەفەوی هەڵکەوتبوو و دواتر کەوتە ژێر کۆنترۆڵی قاجار.
• موکریان ناوی خۆی بە شێوەزاری موکریی کوردیی ناوەندی بەخشی و بوو بە بێشکەی کۆماری کوردیی مەهابادی 1946.
زانیارییە کورتەکان
ناو: میرنشینی موکریان (موکری / Mokri)
جۆر: میرنشینێکی هۆزیی کوردی
ناوچە: موکریان، باشووری دەریاچەی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوای ئەمڕۆ، ئێران
ناوەند: ساوجبوڵاغ (مەهابادی ئەمڕۆ)
سەردەم: لە سەدەی 16ەوە تا سەردەمی نوێ دیار بوو (سەرەتاکانی پێشووی نادیارن)
دەسەڵاتە باڵادەستەکان: ئێرانی سەفەوی و پاشان قاجار
کەسایەتییە دیارەکان: عەزیزخانی موکری (فەرماندەی قاجار)؛ قازی محەمەد (1946)
سەرچاوەی ڕاستەوخۆ: شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (1597)
میرات: شێوەزاری موکریی کوردی؛ کۆماری مەهاباد (1946)
ناوەڕۆک
موکریان: خاکی باشووری دەریاچەی ورمێ
موکرییەکان: سەرەتاکانی دەسەڵاتێکی کوردی
موکرییەکان لە ژێر دەسەڵاتی قاجارەکاندا
شێوەزاری موکری و میراتی کەلتووری
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
موکریان: خاکی باشووری دەریاچەی ورمێ
موکریان ناوچەیەکی مێژوویی کوردییە لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە باشووری دەریاچەی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوای ئەمڕۆ. دڵی خاکەکەی شارەکانی مەهاباد، بۆکان، پیرانشار، سەردەشت و نەغەدە دەگرێتەوە؛ خاکێکی بەپیت و شاخاوی کە بۆ چەندین سەدە یەکێک لە خاکە کوردییە سەرەکییەکانی ئێرانی پێک دەهێنا.
ناوچەکە ناوی خۆی لە موکرییەکان (Mokri) وەرگرت؛ ئەو هۆز و بنەماڵە کوردییە حوکمڕانەی میرنشینەکەیان باڵادەست بوو بەسەریدا. تا ئەمڕۆش «موکریان» هەم خاکەکە و هەم خەڵکەکەی دەگەیەنێت و ناوی خۆی بە یەکێک لە شێوەزارە گفتوگۆییە سەرەکییەکانی کوردیی ناوەندی دەبەخشێت.
موکرییەکان: سەرەتاکانی دەسەڵاتێکی کوردی
موکرییەکان وەک یەکێک لە هۆزە کوردییە گەورەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێران سەریان هەڵدا؛ بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان، ناویان لە دامەزرێنەرێکی هەمان‌ناو وەرگرتووە. تا سەدەی شانزەهەم، وەک هێزی باڵادەستی ئەو ناوچەیەی کە ناوی ئەوانی لەسەرە بە تەواوی جێگیر بوون و لە نێو بنەماڵە کوردییە حوکمڕانە لیستکراوەکانی شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (1597) تۆمار کراون.
وەک بنەماڵە گەورە کوردییەکانی دیکە، موکرییەکان سەرۆکایەتیی هۆزی و حوکمڕانی بەسەر خاکدا پێکەوەیان گرێ دەدا و وەک میرنشینێکی میراتی موکریانیان بەڕێوە دەبرد. زانیارییە وردەکانی سەرەتاکان و ڕەچەڵەکیان بە زۆری لە ڕێگەی گێڕانەوە نەریتییەکان و تۆمارە مێژووییە دواترەکانەوە ماونەتەوە و پێویستە بە وریاییەکی گونجاوەوە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت.
ساوجبوڵاغ: ناوەندی میرنشینەکە
ناوەندی دەسەڵاتی موکری شارۆچکەی ساوجبوڵاغ بوو، کە بە شێوەی Sablagh یان Sawjbulaqیش دەنووسرێت؛ پایتەختی میرنشینەکە و بازاڕ و ناوەندە سیاسییە سەرەکییەکەی موکریان بوو. میرە موکرییەکان لێرەوە هۆز و ناوچەکانی دەوروبەریان بەڕێوە دەبرد.
شوێنی ساوجبوڵاغ لە باشووری دەریاچەی ورمێ و نزیک بە سنووری عوسمانی، هەم دەوڵەمەندی دەکرد و هەم دەیخستە بەردەم مەترسی؛ ناوەندێکی بازرگانی و دەستکەوتێک بوو کە هەر کاتێک ئیمپراتۆریەتە گەورەکان لەسەر سنوورەکە ڕووبەڕووی یەکتر دەبوونەوە، شەڕی لەسەر دەکرا. شارۆچکەکە دواتر بە ناوێکی نوێ، مەهاباد، بەناوبانگ دەبوو.
لەسەر سنووری سەفەوی و عوسمانی
لە بەشی زۆری مێژوویدا، میرنشینی موکری لەسەر سنوورە نائارامەکەی نێوان ئیمپراتۆریەتی سەفەویی ئێران و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هەڵکەوتبوو. وەک میرنشینە کوردییەکانی دیکەی ناوچە سنوورییەکە، موکریان لە شەڕە درێژخایەنەکانی عوسمانی و سەفەویدا گیرابوو و حوکمڕانەکانی لە نێوان ئەو دوو هێزەدا مانۆڕیان دەکرد تا خۆبەڕێوەبردنەکەیان بپارێزن.
پەیوەندییەکان لەگەڵ تەختی سەفەوی زۆرجار گرژ بوون. کاتێک ئێرانی شیعە هەوڵی دەدا میرنشینە کوردییە زۆربە سوننەکانی باکووری ڕۆژئاوای خۆی بە تەواوی بخاتە ژێر کۆنترۆڵ، میرە موکرییەکان هەندێک جار ڕووبەڕووی سەرکوت دەبوونەوە؛ لە هەمان کاتدا سوارە هۆزییەکانیان ئەوانی کردبوو بە ملکەچانی بەنرخی سنووری. میرنشینەکە بەرگەی ئەم فشارانەی گرت و تا سەردەمی نوێ وەک هێزی کوردیی پێشەنگ لە باشووری دەریاچەی ورمێ مایەوە.
موکرییەکان لە ژێر دەسەڵاتی قاجارەکاندا
لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی قاجاردا، کە لە کۆتایی سەدەی هەژدەهەمەوە حوکمی ئێرانی دەکرد، موکرییەکانی موکریان وەک کۆمەڵگەیەکی کوردیی گرنگ مانەوە و تاکە موکرییەکان لە خزمەتی دەوڵەتدا گەیشتنە پلەی بەرز. بەناوبانگترینیان عەزیزخانی موکری (Mokri) بوو، کە بوو بە یەکێک لە پێشەنگترین فەرماندە سەربازییەکانی ئێرانی قاجار؛ نموونەیەکی سەرنجڕاکێشی کوڕێکی موکریان کە گەیشتە بەرزترین پلەکانی دامودەزگای دەسەڵاتی ئێران.
بەڵام وەک خاننشینە کوردییەکانی دیکەی ئێران، هەوڵی ناوەندگەرایی دەوڵەتی قاجار بە هێواشی خۆبەڕێوەبردنە کۆنەکەی میرە موکرییەکانی لاواز کرد و موکریانی زیاتر و زیاتر خستە ناو پێکهاتەکانی دەوڵەتی ئێرانەوە. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، میرنشینەکە وەک دەسەڵاتێکی خۆبەڕێوەبەر جێگەی خۆی دا بە بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆ، لە کاتێکدا ناسنامەی موکری هەر بەهێز مایەوە.
لە ساوجبوڵاغەوە بۆ مەهاباد
لە دەیەی 1930دا، لە کاتێکدا ڕەزاشای پەهلەوی بەرنامەیەکی نوێکردنەوە و بەنەتەوەییکردنی لە سەرتاسەری ئێراندا پەیڕەو دەکرد، ناوی شارۆچکە کۆنە کوردییەکەی ساوجبوڵاغ گۆڕدرا بۆ مەهاباد؛ ئەو ناوەی ئەمڕۆ پێی ناسراوە. ئەم گۆڕانە نیشانەی تێپەڕینی شارۆچکەکە بوو لە ناوەندی میرنشینێکی کوردییەوە بۆ ناوەندێکی پارێزگایی دەوڵەتی نوێی ئێران.
بەڵام خەسڵەتە کوردییەکەی مەهاباد بەردەوام بوو و شارۆچکەکە لە بەردەم ئەوەدا بوو ڕۆڵێکی زۆر گەورەتر لە قەبارەی خۆی لە مێژووی کورددا بگێڕێت؛ وەک شوێنی لەدایکبوونی بەناوبانگترین تاقیکردنەوەی خۆبەڕێوەبردنی نوێی کورد.
بێشکەی نەتەوەخوازیی کوردی
لە سەدەی بیستەمدا، موکریان بوو بە بێشکەی نەتەوەخوازیی کوردی لە ئێران. مەهاباد ناوەندی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد بوو و لە 1946دا ناوەندی کۆمارە کوردییە کورت‌تەمەنەکەش بوو. سەرۆکەکەی دادوەر و ڕابەری ئایینیی مەهاباد، قازی محەمەد بوو، کە کوڕی موکریان بوو.
سەرهەڵدان و ڕووخانی ئەو کۆمارە و ڕەوتە فراوانترەکەی ڕاپەڕینە کوردییەکانی نێوان دوو جەنگ و ڕێگای گەیشتن بە مەهاباد، لەسەر پاشخانی مێژووی پێشووی ناوچەکە وەک دڵی خاکی موکری ڕوویان دا. ئەو شاخانەی بۆ چەندین سەدە میرنشینێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەریان پاراستبوو، ئێستا بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی نوێیان پەروەردە دەکرد. کەسایەتییەکانی دیکەی ئەو سەردەمە، وەک سەرکردەی جەنگی سمکۆی شکاک، لە هەمان ناوچە سنوورییەکەی باکووری ڕۆژئاوادا چالاک بوون.
شێوەزاری موکری و میراتی کەلتووری
موکریان ناوی خۆی بە یەکێک لە شێوەزارە سەرەکییەکانی کوردیی ناوەندی (سۆرانی) دەبەخشێت؛ شێوەزاری موکری، کە لە سەرتاسەری مەهاباد، بۆکان و ناوچەکانی دەوروبەردا پێی دەدوێن. ناوچەکە لە مێژە وەک ناوەندێکی ئەدەب و زانستی کوردی ناسراو و بەناوبانگ بووە.
ئەم نەریتە ئەدەبییە لە سەردەمی نوێشدا لە کەسایەتییەکانی وەک شاعیرە خۆشەویستەکە، هێمنی موکریانی، بەردەوام بوو؛ نازناوە ئەدەبییەکەشی ڕەگ و ڕیشەکانی لە ناوچەکەدا دەردەخات. لە ڕێگەی شێوەزار، شاعیر و زاناکانی خۆیەوە، موکریان هەر یەکێک لە ناوەندە گەورە کەلتوورییەکانی جیهانی کوردی دەمێنێتەوە.
هێڵی کات
تا سەدەی 16 — موکرییەکان وەک هێزی کوردیی باڵادەستی ناوچەی باشووری دەریاچەی ورمێ جێگیر دەبن. 1597 — میرنشینی موکری لە شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسیدا تۆمار دەکرێت. سەدەکانی 16–18 — میرنشینەکە، کە ناوەندەکەی ساوجبوڵاغە، لەسەر سنووری عوسمانی و سەفەوی مانۆڕ دەکات. سەدەی 19 — لە ژێر دەسەڵاتی قاجاردا خۆبەڕێوەبردنی موکری لاواز دەکرێت؛ عەزیزخانی موکری وەک فەرماندەیەکی پێشەنگی قاجار سەر دەهەڵدات. دەیەی 1930 — حکومەتی ڕەزاشا ناوی ساوجبوڵاغ دەگۆڕێت بۆ مەهاباد. 1946 — لە مەهاباد، لە دڵی موکریاندا، کۆمارە کوردییەکە بە ڕابەرایەتیی قازی محەمەد ڕادەگەیەنرێت. 1947 — کۆمارەکە دەڕووخێت؛ قازی محەمەد ئیعدام دەکرێت.
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
لە موکرییەکانەوە زنجیرەیەکی درێژ لە میر و خانە میراتییەکان هەڵکەوتن کە لە ساوجبوڵاغەوە حوکمی موکریانیان کرد؛ بەڵام زنجیرەی تەواوی جێنشینی و بەروارە وردەکانی حوکمڕانە سەرەتاییەکان بە تەواوی نەپارێزراون و پێویستە بە وریاییەوە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. لە کەسایەتییە دیارە پەیوەندیدارەکان بە موکرییەکانەوە، عەزیزخانی موکری، فەرماندە سەربازییە ناودارەکەی قاجار بە ڕەچەڵەکی موکری، و لە سەردەمی نوێدا قازی محەمەد، ڕابەری مەهاباد کە بوو بە سەرۆکی کۆمارە کوردییەکەی 1946، هەن. هێزی میرنشینەکە زیاتر لە باڵادەستیی بەردەوامی بنەماڵەی موکری بەسەر ناوچەکەیدا بوو تا لە هەر حوکمڕانێکی تاکدا.
مشتومڕەکان و خاڵە نادیارەکان
وەک میرنشینە هۆزییەکانی دیکە، مێژووی سەرەتایی موکرییەکان تەنها بە شێوەیەکی پچڕپچڕ بە بەڵگە تۆمار کراوە. سەرەتاکانی بنەماڵەی حوکمڕان، ناسنامەی ئەو دامەزرێنەرەی ناوی هۆزەکەی لێ وەرگیراوە، و زنجیرە و بەروارە وردەکانی حوکمڕانەکانی بە زۆری پشت بە گێڕانەوە نەریتییەکان و گێڕانەوە دواترەکەی شەرەفنامە دەبەستن. سنوورەکانی موکریانیش بە تێپەڕبوونی کات گۆڕاون و ئەمڕۆ ئەم زاراوەیە بە ئەندازەی میرنشینە مێژووییەکە بۆ ناوچەیەکی کەلتووری و زمانییش بەکار دەهێنرێت.
جێگەی لە مێژووی کورددا
موکریان وەک یەکێک لە ناوچە ناوەندییەکانی ئەزموونی کورد لە ئێران، جێگەیەکی تایبەتی لە مێژووی کورددا هەیە. لە پاڵ هێزە کوردییە هاوسێکانی ئێران، وەک ئەردەڵانەکان و دونبولییەکانی خۆی، میرنشینی موکری نەریتە ڕەگ‌داکوتاوەکەی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە لایەنی ئێرانیی سنوورەکەدا بەرجەستە دەکرد.
بەڵام گرنگیی موکریان لەوەش گەورەترە؛ چونکە ئەو ناوچەیەی جارێک میرنشینێکی کوردی بوو، لە سەدەی بیستەمدا بوو بە بێشکەی نەتەوەخوازیی نوێی کورد و ناوەندی کۆماری مەهاباد. کەم ناوچەی کوردی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستی میرنشینەکان بە ئەوەندە ڕاستەوخۆیی بە چیرۆکە نەتەوەییە نوێیەکەی کوردەوە دەبەستێتەوە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
لە Kurdish-History.com مێژووی پەیوەندیدار بخوێنەوە: قازی محەمەد، عەزیزخانی موکری، شاعیر هێمنی موکریانی، سمکۆی شکاک، بابەتی ڕاپەڕینە کوردییەکانی نێوان دوو جەنگ و کۆماری مەهاباد، و بنەماڵە هاوسێکەی حوکمڕانی دونبولی لە خۆی.
پرسیارە باوەکان
موکریان چی بوو؟
موکریان میرنشین و ناوچەیەکی مێژوویی کوردی بوو لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە باشووری دەریاچەی ورمێ؛ هۆزی موکری (Mokri) لە ناوەندەکەی لە ساوجبوڵاغەوە (مەهابادی ئەمڕۆ) حوکمی دەکرد. ئەمڕۆش ئەم زاراوەیە ناوچەکە و خەڵکەکەی دەگەیەنێت.
موکریان لە کوێیە؟
لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوای ئەمڕۆ لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە باشووری دەریاچەی ورمێ هەڵکەوتووە و شارەکانی وەک مەهاباد، بۆکان، پیرانشار و سەردەشت دەگرێتەوە.
ئایا موکرییەکان کورد بوون؟
بەڵێ. موکرییەکان هۆز و بنەماڵەیەکی حوکمڕانی کوردی بوون و یەکێکن لە بنەماڵە کوردییە تۆمارکراوەکانی شەرەفنامە. شێوەزاری موکریی کوردیی ناوەندی بە ناوی ناوچەکەوە ناونراوە.
پەیوەندیی نێوان موکریان و مەهاباد چییە؟
مەهاباد ناوی نوێی ساوجبوڵاغە، پایتەختە مێژووییەکەی میرنشینی موکری. لە ژێر دەسەڵاتی ڕەزاشادا، لە دەیەی 1930دا ناوی شارۆچکەکە گۆڕدرا و لە 1946دا بوو بە ناوەندی کۆمارە کوردییەکە بە ڕابەرایەتیی قازی محەمەد.
عەزیزخانی موکری کێ بوو؟
عەزیزخانی موکری (Mokri) فەرماندەیەکی سەربازیی دیاری ئێرانی قاجار بوو کە لە بنەماڵە کوردییەکەی موکریی موکریانەوە هاتبوو؛ نموونەی کەسایەتییەکی موکرییە کە لە سەدەی نۆزدەهەمدا گەیشتە بەرزترین پلەکانی دەوڵەتی ئێران.
بۆچی موکریان لە مێژووی کورددا گرنگە؟
چونکە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستی میرنشینە کوردییەکان بە بزووتنەوەی نەتەوەیی نوێی کوردەوە دەبەستێتەوە؛ ناوچەکە کە لە مێژە ناوەندی میرنشینی موکری بوو، بوو بە بێشکەی نەتەوەخوازیی کوردی لە ئێران و ناوەندی کۆماری مەهابادی 1946.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
شەرەفخانی بەدلیسی، شەرەفنامە (1597) — موکرییەکان لە نێو بنەماڵە کوردییە حوکمڕانەکاندا تۆمار دەکات.
لێکۆڵینەوەکان دەربارەی میرنشینە کوردییەکانی ئێران و سنووری عوسمانی و سەفەوی.
مێژووی مەهاباد، کۆمارە کوردییەکەی 1946 و نەتەوەخوازیی کوردی لە ئێران.
Kurdish-History.com — خوێندنەوەی پەیوەندیدار دەربارەی قازی محەمەد، عەزیزخانی موکری و کۆماری مەهاباد.