Perî: Heyînên Perî yên Folklora Kurdî

Destpêk

Perî yek ji heyînên herî bedew û dilkiş ên folklora Kurdî û îranî ne: ruhên bedew ên bi bask ên çiyayan û avan, ku bedewiya wan ji pîvana mirovên fanî wêdetir e. Ew di cîhana çîrokên gelêrî û efsaneyan de wek wêneya bedewî û nazikiyê bi xwe digerin. Bi Kurdî ew perî ne, di kevneşopiya firehtir a îranî de parî; eslê wan ji yek ji komên herî kevn ên heyînên ji xwezayê wêdetir ên tevahiya xeyala îranî tê.

Lê Perî di xwe de dîrokeke balkêş hildigirin, ji ber ku xwezaya wan di nav serdeman de guherî. Di tebeqeyên herî kevn ên kevneşopiyê de mirov ji wan wek heyînên xeternak û bedniyet ditirsiyan, celebek ji dêwên bedew lê zirardar. Lê di nav sedsalan de di xeyala gelêrî de ew veguherîn periyên bedew û gelek caran xêrxwaz ên çîrok û helbestê, heyînên bedew ên ku dikarin alîkariya mirovên fanî yên rastî wan tên bikin an wan bi efsûnê bigirin. Ev veguherîn ji dêwê ku mirov jê ditirsin ber bi periya hezkirî ve yek ji çîrokên herî balkêş ên tevahiya folklora îranî ye. Perî digel dêwên tarî wek heyînên bedew ên li hember wan radiwestin, ruhên bedew ên li hember dêwên kirêt hatine danîn.

Perî beşek ji mîrata folklorî ya hevpar a gelên îranî ne, kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris û yên din ên cîhana îranî re parve dikin. Ew taybetmendiyeke hezkirî ya çîrokên gelêrî û stranên Kurdî ne. Nasîna wan rûbirûbûna bi yek ji kesayetên herî dilkiş ên xeyala Kurdî û îranî re ye, ruhê bedew ê çiyayan û avan ku bedewiya wî di nav sedsalan de dilê çîrokbêj û helbestvanan girtiye. Rêwîtiya dirêj a wî ji dêw ber bi periyê ve xwezaya zindî û guherbar a folklorê bi xwe eşkere dike.

Naverok

Perî Çi Ne?

Ji Dêw ber bi Periyê ve

Perî di Çîrokên Gelêrî yên Kurdî de

Heyînên Bedew û Dêw

Sembolîzm û Wate

Perî û Kurd

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Mijarên Têkildar

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Perî Çi Ne?

Perî, ku bi Kurdî perî û bi Farisî parî tên gotin, komek ji heyînên ji xwezayê wêdetir ên folklora Kurdî û îranî ne. Bi piranî ew wek ruhên bedew, bi bask û mîna periyan tên xeyalkirin, gelek caran bi şiklê jinan û bi bedewiyeke awarte. Ew li cihên hov û bedew ên cîhanê, di çiyan de û li ber avan, dijîn û di navbera cîhana mirovan û ya ruhan de digerin. Navê wan ji peyva kevn a avestayî pairika tê. Di nav dîroka dirêj a kevneşopiyê de kesayetiya Periyan guherî: ji dêwên ku mirov di baweriya herî kevn de jê ditirsiyan veguherîn periyên hezkirî yên folklora paşê. Di xeyala Kurdî û îranî de ew berî her tiştî heyînên bedew in, ruhên bedew ên ku efsûna wan dikare alîkariya mirovên fanî bike an wan bigire, û di çîrok û stranê de sembola bedewiyê bi xwe ne. Ew yek ji heyînên herî dilkiş ên tevahiya folklora îranî ne.

Ji Dêw ber bi Periyê ve

Taybetmendiya herî balkêş a Periyan veguherîna mezin a xwezaya wan di nav serdeman de ye, yek ji nimûneyên herî balkêş ên kesayetiya guherbar a folklorê. Di tebeqeyên herî kevn ên kevneşopiya îranî de, di deqên kevn ên zerdeştî de, pairika heyîneke bedniyet bû: komek ji dêwên jin ên bedew lê xeternak, bi sêrbazî û cadûgeriyê ve girêdayî. Di kevneşopiyê de tê bawerkirin ku wan zirar dikir; li gor hin vegotinan wan ziwabûn an xirabiyên din dianîn û xizmeta hêzên tarîtiyê li dijî afirandina baş a Ahûra Mezda dikirin. Di vî şiklê destpêkê de mirov ji wan ditirsiyan, bedew lê xeternak; celebek ji dêwan ku di nav dijminên rêzika gerdûnî de digel dêwan cih digirt.

Lê di nav sedsalên dirêj de kesayetiya Periyan di xeyala gelêrî de nerm bû û guherî. Dema çarçoveya kevn a olî cihê xwe ji cîhana çîrok û helbestê re hişt, Perî hêdî hêdî ji dêwên ku mirov jê ditirsiyan veguherîn periyên bedew û gelek caran xêrxwaz ên ku ji folklora paşê tên nasîn. Bedewiya ku her dem a wan bû ma, lê bedniyetî kêm bû, û Perî bûn heyînên bedew: dilkiş, carinan şûx, carinan alîkar, êdî ne tenê xirab, lê xwedî du aliyan an dilovan, ruhên bedew ên çiya û çemên biçûk. Di kevneşopiya paşê de Perî ewqas bi bedewiyê re hatin naskirin ku navê wan bi xwe bû peyva bedewiyê; di helbest û stranê de ew wêneya yarê bedew bûn. Ev rêwîtî ji dêw ber bi periyê ve yek ji yên herî balkêş ên tevahiya folklora îranî ye, paceyeke li ser awayê ku bawerî di nav nifşan de diguherin û nerm dibin.

Xalên Sereke

Perî heyînên perî yên bedew û bi bask ên folklora Kurdî û îranî ne.
Navê wan ji pairikaya kevn a avestayî tê.
Di kevneşopiya herî kevn de mirov ji wan wek dêwên bedew lê bedniyet ditirsiyan.
Di nav sedsalan de ew veguherîn heyînên bedew ên çîrokên gelêrî.
Ew di çiyayan û avan de dijîn û dikarin alîkariya mirovên fanî bikin an wan bi efsûnê bigirin.
Bedewiya wan di helbest û stranê de bû peyva bedewiyê.

Agahiyên Kurt

Nav: Perî (bi Kurdî perî; bi Farisî parî)
Eslê nav: Pairikaya kevn a avestayî
Xweza: Ruhên bedew ên bi bask û mîna periyan
Gelek caran: Bi şiklê jinan û bi bedewiyeke awarte
Kesayetiya destpêkê: Mirov ji wan wek dêwên bedniyet û sêrbaz ditirsiyan
Kesayetiya paşê: Wek periyên bedew û gelek caran xêrxwaz hatin hezkirin
Cihê jiyanê: Çiya, av û cihên hov
Rol: Dikarin alîkarî bikin, mirovên fanî bi efsûnê bigirin an dilê wan bikişînin
Di helbestê de: Peyva bedewiyê û yarê bedew
Heyînên hember: Heyînên bedew ên li hember dîvên dêwî hatine danîn

Bedewî û Efsûn

Berî her tiştî Perî heyînên bedewiyê ne. Di xeyala folklora Kurdî û îranî de bedewiya wan ji her pîvaneke mirovên fanî wêdetir e; ew bedew, nazik û dilkiş in, gelek caran bi bask û ronî. Ew ewqas bi bedewiyê re girêdayî ne ku di helbest û axaftina cîhana îranî de navê wan bi xwe bû peyva bedewiyê: gotina perî an perîrû ji kesekî re pesnê wî dikir ku ew wek periyekê bedew e; Perî ji bo helbestvanan wêneya yarê bedew bi xwe bûn.

Bi bedewiya wan re efsûn tê, hêza girtin û kişandina dilê mirovên fanî. Perî dikarin yên ku rastî wan tên efsûn bikin. Çîrokên gelêrî ji mirovên fanî yên ku evîndarê Periyan dibin an ber bi cîhana wan ve tên kişandin dibêjin, herwiha ji xeter û ecêbên van rûbirûbûnan di navbera qada mirovan û ya periyan de. Efsûna wan du alî heye: dikare bereketê bide an bi efsûnê bigire, alîkariya lehengê fanî bike an wî ji rê bixe. Di vê de Perî bedewiya dilkiş û xeternak a cîhana ruhan nîşan didin, bedewiya ku mirovên fanî bi hemû soz û xeterên wê ber bi tiştên ji xwezayê wêdetir ve dikişîne. Bedewî û efsûna Periyan di dilê hêza wan a li ser xeyalê de ne; ew taybetmendiya ku wan kiriye yek ji heyînên herî hezkirî û bandorker ên folklora Kurdî û îranî ye, ruhên bedew ên ku bedewiya wan di bêhejmar çîrokan de dibiriqe.

Ruhên Çiya û Avê

Di folklorê de Perî ruhên cihên hov û bedew ên cîhana xwezayî ne; ew berî her tiştî di çiyan de û li ber avan dijîn. Di kevneşopiya Kurdî de, ku rehên wê di cîhana çiyan de kûr in, Perî wek heyînên li cihên bilind, kanî, çemên biçûk û çeman digerin tên xeyalkirin; dîmenên dûr û bedew ên ku cîhana mirovan li wir bi xwezaya hov re dicive. Ew heyînên xwezayê ne, bi cihên wê yên bedew û bêserdest ve girêdayî.

Ev girêdana bi çiya û avê re Periyan bi têlên kûr ên kevneşopiyê re girê dide, ji ber ku di baweriya herî kevn de pairika bi av û baranê ve girêdayî bû, bi zayîndariyê û hêzên xwezayê yên jiyan didin an jiyanê digirin ve girêdayî. Di şiklê xwe yê folklorî yê paşê de Perî hîn ruhên cîhana xwezayî ne; yên ku dikevin cihên hov rastî wan tên, şivan di çiyan de an rêwî li ber çemekî biçûk. Ji ber vê yekê Perî ji efsûna dîmena xwezayî re ne, wê hestê ku cihên bedew û dûr ên cîhanê ji aliyê ruhên bedew û bi hêz ve tên niştecîbûn. Ji bo gelekî çiyayî wek Kurd, ev dîtina cihên bilind û avê wek cihê jiyana ruhên bedew dengvedaneke kûr heye; Perî yek ji heyînên ku dîmena efsûndar a çîrokên gelêrî û xeyala Kurdî tijî dikin ne.

Perî di Çîrokên Gelêrî yên Kurdî de

Di çîrokên gelêrî yên Kurdî de Perî amadebûneke hezkirî û dubarebûyî ne, ruhên bedew ên ku di cîhana çîrokê de digel leheng, dêw û ecêban digerin. Ew wek heyînên perî yên bedew xuya dibin ku leheng dikare di serpêhatiyên xwe de rastî wan were; carinan wek alîkar an yar, carinan wek kesayetên dilkiş û xeternak ên cîhana ruhan. Çîrok ji Periyên ku alîkariya mirovên fanî dikin, ji evîna di navbera mirovên fanî û Periyan de, û ji ecêb û xeterên derbasbûna di navbera qada mirovan û ya periyan de dibêjin.

Perî ji koma dewlemend a heyînên folklora Kurdî re ne, di nav bedew û kirêtan de cih digirin: Periyên bedew û dêwên kirêt, Şahmarana zana, şahbanûya maran, Sîmurgha ecêb, çûka mezin, û gelek heyînên din ên kevneşopiyê. Di nav wan de Perî heyînên bedew in, ruhên bedew ên ku bedewî û efsûna wan wan dikin yek ji kesayetên herî bandorker ên cîhana çîrokên gelêrî. Bi rêya kevneşopiya dirêj a çîrokbêjiya devkî ya Kurdî hatine parastin, di nav nifşan de hatine gotin û stran kirin; Perî hîn beşeke hêja ya xeyala folklorî ya Kurdî ne, periyên bedew ên çiya û çemên biçûk ku efsûna wan cîhana çîrokê ronî dike.

Heyînên Bedew û Dêw

Danîna Periyan digel dîv an dêwên heman kevneşopiyê têgihiştinê ronî dike, ji ber ku her du cotekê ava dikin, heyînên bedew û yên kirêt. Dîv an dêw heyîna dêwasa an dêwê kirêt û gelek caran mirovxwar e, wêneya kirêtî, bedniyetî û kaosê ku leheng divê li wî serkeve. Berevajî wî, Perî ruhê bedew e, wêneya bedewî û efsûnê. Bi hev re ew her du aliyên cîhana ji xwezayê wêdetir a folklorê nîşan dikin: bedew û kirêt, dilkiş û tirsnak.

Lê ev berevajîbûn ne ewqas hêsan e wek di destpêkê de xuya dibe, ji ber ku Perî di xwe de bîranîna eslê xwe yê dêwî hildigirin. Di kevneşopiya herî kevn de, wek me dît, pairika bi xwe celebek ji dêw bû, bedew lê bedniyet, ji periya paşê nêzîktirî aliyê tarî yê tiştên ji xwezayê wêdetir. Ji ber vê yekê veguherîna Periyan ji dêw ber bi heyînên bedew ve veqetandina paqij a bedew û kirêtan tevlihev dike; bîr tîne ku carekê mirov ji ruhê bedew wek ruhê xeternak ditirsiyan, û heta di şiklê paşê de Perî piçekî du alî diparêze, hem dikare bi efsûnê bigire hem jî bereketê bide. Cotkirina Perî û dîv, heyînên bedew û dêwan, yek ji berevajîbûnên mezin ên avasaz ên folklora îranî ye; dîroka tevlihev a Periyê, heyîna bedew a ku carekê dêw bû, kûrahiyeke balkêş dide vê berevajîbûnê. Heyînên bedew û yên kirêt bi hev re cîhana efsûndar û xeternak a çîroka gelêrî tijî dikin.

Sembolîzm û Wate

Berî her tiştî Perî efsûn û bedewiya cîhana ruhan nîşan didin, wê hestê ku cihên hov û bedew ên xwezayê ji aliyê heyînên bedew û bi hêz ên xwedî bedewiyeke awarte ve tên niştecîbûn. Wek heyînên bedew ên folklora Kurdî û îranî, ew şikl didin heyraniya mirovan ji bedewiya ku ji ya mirovên fanî wêdetir e, bedewiya dilkiş û du alî ya tiştên ji xwezayê wêdetir ku dikare bereketê bide an bi efsûnê bigire. Dema ew bûn peyva bedewiyê, Perî di helbest û xeyala cîhana îranî de nimûneya bedewiyê bi xwe nîşan dan.

Perî xwezaya zindî û guherbar a folklorê bi xwe jî nîşan didin, ji ber ku veguherîna wan ji dêwê ku mirov jê ditirsin ber bi periya hezkirî ve tomareke zindî ya awayê pêşketina baweriyan di nav serdeman de ye. Heman heyîna ku carekê dêweke bedniyet a ola kevn bû, bi karê hêdî yê xeyala gelêrî, bû ruhê bedew û dilkiş ê çîroka gelêrî; bedniyetî kêm bû û bedewî ma. Di vê de Perî awayê ku heyînên ji xwezayê wêdetir ên rêzikeke kevntir a olî ji nû ve tên xeyalkirin û nerm dibin, dema ew rêzik cihê xwe ji cîhana çîrok û stranê re dihêle, eşkere dikin. Ji ber vê yekê Perî du wate hildigirin: ew heyraniya berdewam a mirovan ji bedewiya ji xwezayê wêdetir nîşan didin, û şahidiya veguherîna zindî ya folklorê di nav nifşan de dikin. Ew yek ji heyînên herî bedew û herî balkêş ên tevahiya xeyala Kurdî û îranî ne, heyînên bedew ên ku rêwîtiya wan a dirêj ji dêw ber bi periyê ve di xwezaya wan bi xwe de hatiye nivîsandin.

Perî û Kurd

Perî beşek ji mîrata folklorî ya hevpar a gelên îranî ne, kevneşopiya ku Kurd bi Faris û gelên din ên îranî re parve dikin; di çîrokên gelêrî û stranên Kurdî de amadebûneke hezkirî ne. Kurd wek gelekî îranî bi kevneşopiyeke dewlemend a çîrokbêjiya devkî û têkiliyeke kûr bi cîhana xwe ya çiyayî re, ji mêj ve Perî wek ruhên bedew ên cihên bilind û avê hêja dîtine, periyên bedew ên ku di çîrokên wan ên leheng û ecêban de digerin.

Bi rastgoî divê were gotin ku Perî beşek ji vê mîrata firehtir a îranî ne, ne tenê Kurdî. Parî li seranserê cîhana Faris, ya firehtir a îranî û îslamî û li derveyî wê jî tê dîtin. Lê Perî di xeyala Kurdî de tam li mala xwe ne; digel dêw, Şahmaran û heyînên din ên kevneşopiyê di cîhana taybet a çîrokên gelêrî yên Kurdî de hatine tevnandin. Bi taybetî ew bi têkiliya Kurdan bi dîmena çiyayî ya ku Perî lê dijîn re deng vedidin. Wek yek ji heyînên hezkirî yên folklora Kurdî, ku bi rêya kevneşopiya mezin a çîrokbêjiya devkî ya Kurdî hatine parastin, Perî beşeke hêja ya mîrata folklorî ya Kurdan in; ruhên bedew û dilkiş ên ku bedewiya wan di nav nifşan de çîrok û stranên Kurdî xweşik kiriye. Ew bi cîhana firehtir a îranî re hevpar in, lê wek yên xwe bi xwe tên hezkirin.

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Gelo Perî her dem periyên xêrxwaz bûn? Na; ev têgihiştineke şaş a berbelav e. Di tebeqeyên herî kevn ên kevneşopiyê de, di deqên kevn ên zerdeştî de, pairika heyîneke bedniyet bû, komek ji dêwên jin ên bedew lê xeternak ku bi sêrbazî û zirarê ve girêdayî bûn û digel dêwan di nav dijminên afirandina baş de cih digirtin. Periya xêrxwaz an du alî ya folklora paşê encama veguherîneke dirêj a di nav sedsalan de ye. Bi rastgoî û ji bo têgihiştina ronî, divê ev eslê tarî were nasîn, ji ber ku rêwîtiya Periyan ji dêwê ku mirov jê ditirsin ber bi periya hezkirî ve yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên dîroka wan e. Periya paşê hîn şopek ji dualiyên eslê xwe hildigire.

Gelo Perî heman cin in? Na, tevî ku carinan tên tevlihevkirin û peyv carinan bi awayekî fireh hatine bikaranîn. Perî, parî, ji kevneşopiya kevn a îranî û pairikaya avestayî tên, lê cin ji kevneşopiyeke cuda ya erebî re ne ku bi Îslamê re ket çanda firehtir. Bi derbasbûna demê her du gelek folklor parve kirin û carinan di baweriya gelêrî de wek hev hatin dîtin an tevlî hev bûn. Lê eslê wan cuda ye: Perî heyînên bedew ên cîhana îranî ne, cin ruhên kevneşopiya erebî ne. Bi rastgoî divê hem eslên wan ên cuda hem jî awayê ku di kevneşopiya paşê ya tevlihev a cîhana îslamî de, di nav Kurdan de jî, folklor parve kirin bên destnîşankirin.

Gelo Perî tenê Kurdî ne? Na; Perî beşek ji mîrata folklorî ya hevpar a îranî ne, ku li seranserê cîhana Faris, ya firehtir a îranî û îslamî tên dîtin. Parî di folklor û helbesta Faris de pêşeng e û ji cîhana Kurdî pir wêdetir tê nasîn. Bi rastgoî divê Perî wek beşek ji vê kevneşopiya fireh a hevpar bên pêşkêşkirin, ne wek afirandineke tenê Kurdî. Lê Perî bi rastî di çîrokên gelêrî yên Kurdî de hezkirî ne û di xeyala Kurdî de li mala xwe ne; digel heyînên din ên kevneşopiyê di cîhana taybet a çîroka Kurdî de hatine tevnandin. Kurd bi tevahî vê mîrata dewlemend û bedew parve dikin û heyînên bedew wek beşek ji mîrata xwe ya folklorî hêja dibînin.

Dîv: dêw, heyînên kirêt ên li hember Periyên bedew
Sîmurgh: çûka mezin a ecêb a kevneşopiyê
Şahmaran: şahbanûya zana ya maran di kevneşopiya Kurdî de
Ehrîmen: ruhê xirabiyê ku tê gotin pairikaya destpêkê xizmeta wî dikir
Zerdeşt: pêxemberê baweriya ku cara yekem nav li pairikayê kir
Mîtên Kurdî yên afirandina cîhanê: efsaneyên eslê kevneşopiya Kurdî
Folklora Kurdî: cîhana firehtir a mît û efsaneyên Kurdî
Şahname: destana ku perî û dîv her du jî tê de xuya dibin

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Perî çi ne?

Navê Perî ji ku tê?

Nav ji peyva kevn a avestayî pairika tê, peyva ku di kevneşopiya herî kevn a îranî de komek ji heyînên jin ên ji xwezayê wêdetir nîşan dide. Ji vî rehê kevn parîya Farisî, perîya Kurdî, peri ya Tirkî û peyvên têkildar ên cîhana îranî û cîhanên cîran tên. Peyv bi hezaran sal wateya xwe hildigire, ji dêwên deqên kevn ên zerdeştî heta periyên çîrokên gelêrî yên paşê û peyva bedewiyê di helbestê de.

Gelo Perî di destpêkê de baş bûn an xirab?

Di tebeqeyên herî kevn ên kevneşopiyê de mirov ji Periyan, wek pairikaya avestayî, wek heyînên bedniyet ditirsiyan: dêwên jin ên bedew lê xeternak ku bi sêrbazî û zirarê ve girêdayî bûn û di nav dijminên afirandina baş de cih digirtin. Lê di nav sedsalan de di xeyala gelêrî de ew veguherîn periyên bedew û gelek caran xêrxwaz ên folklora paşê. Rêwîtiya ji dêwê ku mirov jê ditirsin ber bi periya hezkirî ve yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên dîroka wan e.

Perî li ku dijîn?

Di folklorê de Perî ruhên cihên hov û bedew ên xwezayê ne; berî her tiştî di çiyan de û li ber avan, kanî, çemên biçûk û çeman, dijîn. Di baweriya herî kevn de pairika bi av û baranê ve girêdayî bû. Ji bo gelekî çiyayî wek Kurd ev dîtina cihên bilind û avê wek cihê jiyana ruhên bedew dengvedaneke kûr heye; yên ku dikevin dîmenên hov û bedew rastî Periyan tên.

Gelo Perî heman cin in?

Na, tevî ku carinan tên tevlihevkirin. Perî ji kevneşopiya kevn a îranî û pairikaya avestayî tên, lê cin ji kevneşopiyeke cuda ya erebî re ne ku bi Îslamê re ket çanda firehtir. Bi derbasbûna demê her du gelek folklor parve kirin û carinan di baweriya gelêrî de wek hev hatin dîtin, lê eslê wan cuda ye: Perî heyînên bedew ên cîhana îranî ne, cin ruhên kevneşopiya erebî ne.

Gelo Perî tenê Kurdî ne?

Na; Perî beşek ji mîrata folklorî ya hevpar a îranî ne ku li seranserê cîhana Faris, ya firehtir a îranî û îslamî tên dîtin, û di folklor û helbesta Faris de pêşeng in. Bi rastgoî divê ew wek beşek ji vê kevneşopiya fireh a hevpar bên pêşkêşkirin, ne wek afirandineke tenê Kurdî. Lê Perî bi rastî di çîrokên gelêrî yên Kurdî de hezkirî ne û di xeyala Kurdî de li mala xwe ne; di cîhana taybet a çîroka Kurdî de hatine tevnandin, û Kurd bi tevahî vê mîrata bedew parve dikin.