Destpêk
Tawûsgeran, Gerandina Tawûs, yek ji saziyên herî kevnar û herî hêja yên baweriya Êzidî ye; meşa pîroz a ku tê de peykerên pîroz ên Tawûsê Melek, Melekê Tawûs, ji gundekî bo yê din li seranserê axa Êzidiyan tên hilgirtin. Di vê rêûresma birûmet de sencaq, peykerên pîroz ên tawûs ên ji bronzê, ji aliyê Qewalan, stranbêjên pîroz, ve di meşeke bi heybet de di nav civakên Êzidî re tên hilgirtin; civak bi rûmet û şadî pêşwazî li wan dikin.
Ji bo baweriyekê ku civakên wê ji demeke dirêj ve li ser çiya û deştan belav bûne, pir caran dûrî navenda pîroz a li Lalişê, Tawûsgeran saziyek pir girîng bûye: navgîna ku bi wê amadebûna pîroz a Melekê Tawûs bo gundan tê birin, hînkirinên baweriyê tên belavkirin û civaka belavbûyî bi hev re û bi dilê xwe yê ruhî ve tê girêdan. Ew yek ji rêûresmên navendî ye ku ola Êzidî di dirêjahiya sedsalan de bi wan dom kiriye.
Fêmkirina Tawûsgeran fêmkirina ka baweriyeke bê nivîsa pîroz, ku bi gotin û rêûresmê tê veguhastin ne bi pirtûkê, çawa yekîtî û perestiya xwe di nav civakeke belavbûyî û pir caran rastî zordariyê hatiye de parastiye ye. Di rêwîtiya tawûsê pîroz a ji gundekî bo yê din, rûmetdayîna ku dibîne û hînkirina ku pê re ye de, baweriya Êzidî girêdanên xwe nû dike û amadebûna xwe ya pîroz dibe bo hemû gelê xwe. Ew yek ji saziyên herî xweşik û herî bingehîn ên yek ji olên herî kevnar ên cîhana Kurdî ye.
Naverok
Tawûsgeran çi ye?
Tawûsgeran, navek ku bi wateya hilgirtin an gerandina tawûs tê fêmkirin, sazi û merasîmeke olî ya Êzidî ye ku tê de sencaq, peykerên pîroz ên tawûsekî ku Tawûsê Melek sembolîze dikin, di meşê de di nav gundên Êzidiyan re tên hilgirtin. Di Tawûsgeranê de Qewal û rûspiyên olî yên din bi peykerên tawûs ên pîroz serdana civakan dikin; bawermend rûmetê didin wan, waaz tên kirin, qewlên pîroz tên gotin, pêşkêşî tên berhevkirin û ava pîroz û berat, kevirên biçûk ên pîroz ên ji Lalişê, tên belavkirin. Ew yek ji saziyên herî girîng ên baweriyê ye, navgîna ku bi wê amadebûna pîroz a Melekê Tawûs bo civakên belavbûyî tê birin.
Sencaqa pîroz
Di dilê Tawûsgeranê de sencaq hene, ku sanjaq jî jê re tê gotin; peykerên pîroz ên tawûsekî ji bronzê ku Tawûsê Melek, Melekê Tawûs, nûnerî dikin û yek ji tiştên pîroz ên herî biha û herî pîroz ên baweriya Êzidî ne. Ev peykerên tawûs in, pir caran li ser bingeheke dişibe çirayê, ji metalê hatine rijandin û wek laşkirinên amadebûna Melekê Tawûs rûmetê dibînin. Di kevneşopiyê de Tawûsê Melek bi xwe sencaq dane Êzidiyan û bi rûmetdayîna herî kûr li wan tê nêrîn.
Di kevneşopiyê de di destpêkê de heft sencaq hebûn, yek ji bo her yek ji Heft Heyînên Pîroz; herwiha bi heft herêmên cîhana Êzidî re li hev dihatin. Di dirêjahiya dîroka civakê ya tijî tengasî de hin ji wan winda bûn û îro kêmtir mane. Ya herî mezin û herî pîroz a wan bi navê Şêxanî tê nasîn, sencaqa ku rasterast bi Tawûsê Melek bi xwe ve girêdayî ye. Sencaq bi gelemperî li geliyê pîroz ê Lalişê an li mala mîrê Êzidiyan tên parastin; ji wir tên derxistin, di avên pîroz de tên morkirin û di meşa pîroz a Tawûsgeranê de tên hilgirtin da bên birin nav gel.
Xalên sereke
Tawûsgeran Gerandina Tawûs a Êzidiyan e.
Sencaqên pîroz, peykerên tawûs ên ji bronzê yên Tawûsê Melek, di meşê de tên hilgirtin.
Qewal, stranbêjên pîroz, wan ji gundekî bo yê din hildigirin.
Bawermend bi pêşkêşî û bixûrê wan bi rûmet hêja dibînin.
Waaz, qewl, ava pîroz û kevirên berat ên pîroz tên dayîn.
Ew civaka belavbûyî bi navenda pîroz a li Lalişê ve girê dide.
Agahiyên kurt
Nav: Tawûsgeran (Gerandina Tawûs)
Bawerî: Êzidîtî
Tiştê pîroz: Sencaq (sanjaq), peykerên tawûs ên ji bronzê
Nûnerî dike: Tawûsê Melek, Melekê Tawûs
Hejmara destpêkê: Heft sencaq, yek ji bo her Heyîna Pîroz û herêmê
Sencaqa herî mezin: Şêxanî, bi Tawûsê Melek ve girêdayî
Hilgir: Qewal, stranbêjên pîroz
Cihê parastinê: Laliş an mala Mîrê Êzidiyan
Ji gundan re tên dayîn: Waaz, qewl, ava pîroz û kevirên berat
Armanc: Birina amadebûna pîroz bo civakên belavbûyî
Meşa tawûs
Tawûsgeran di bingehê xwe de rêwîtiyeke pîroz e. Di navberên rêkûpêk de sencaq ji mala xwe ya li Lalişê an ji mala mîr tên girtin û di meşeke bi heybet de ji gundekî Êzidî bo yê din tên birin; di kevneşopiyê de her sencaq li herêma xwe ya destnîşankirî digere. Ji bo amadekariyê, peykerên pîroz û qumaşên ku wan diparêzin di avên pîroz de tên morkirin; piştre meş dest pê dike û amadebûna Melekê Tawûs dibe nav civakên bawermendan.
Gava tawûsê pîroz digihîje gundekî, bi rûmetdayîna mezin û şadî pêşwazî lê tê kirin. Civak derdikeve da pêşwazî li peykerê pîroz bike, pir caran bi bixûr, muzîk û stranê; bawermend bi cilên xwe yên kevneşopî silavê li amadebûna Melekê Tawûs a di nav xwe de dikin. Sencaq li mala mêvandarekî hilbijartî tê danîn; bawermend tên da rûmetê bidin wê, wê hêja bibînin û pêşkêşiyên xwe bikin. Di dirêjahiya rojê de û heta êvarê, gundî bi perestiyê tên li ber peykerê pîroz; amadebûna pîroz a Melekê Tawûs ji bo demekê di nav wan de dimîne, berî ku meş di gera xwe ya pîroz de derbasî gundê din bibe. Di vê rêwîtiya ji civakekê bo ya din de, Tawûsgeran dilê baweriyê dibe bo hemû gel.
Rola Qewalan
Hilgirên tawûsê pîroz û pêşengên Tawûsgeranê Qewal in, stranbêj û qewlxwînên pîroz ên baweriya Êzidî, ku di kevneşopiyê de li gundên cêwî Beşîqe û Behzanî dijîn. Wek parêzvan û pêşkêşkarên perwerdekirî yên qewlên pîroz, stranên pîroz ên olê, Qewal bi awayekî taybet guncaw in da peykerên pîroz bibin nav gel û rêûresm û xwendinên pê re pêk bînin.
Di Tawûsgeranê de Qewal û rûspiyên din ên bi tawûsê pîroz re ne muzîk û strana pîroz pêşkêş dikin, qewl û pesnên Melekê Tawûs dixwînin û waaz û axaftinên ku bawermendan hîn dikin dikin. Ew li peykerê pîroz dinêrin, bi bixûr û pêşkêşiyan rûmetdayîna wî pêk tînin û bi ava pîroz bereketê didin gel. Li her gundê ku şevê lê dimînin rola mamoste û parêzvanên baweriyê digirin, hilgirên amadebûn û zanîna pîroz. Ji ber vê yekê Tawûsgeran ji Qewalan nayê veqetandin; rêwîtiyên wan ên bi tawûsê pîroz yek ji erkên wan ên pîroz ên herî girîng in, hem peykerê pîroz hem gotina pîroz dibin bo civakên belavbûyî yên baweriyê.
Hînkirin û girêdanên civakê
Tawûsgeran ji bo baweriya Êzidî girîngiyeke kûr heye ku ji rûmetdayîna peykerên pîroz derbas dibe, ji ber ku yek ji navgînên sereke yên belavkirina hînkirinên olê û bi hev re hiştina civakê ye. Ev baweriya Êzidî oleke devkî ye, bê nivîseke pîroz a yekane ya navendî; zanîna wê ya pîroz bi gotin û stranê tê veguhastin, ne bi pirtûkê, û bi piranî ji aliyê Qewalên perwerdekirî ve tê parastin. Ji bo bawermendên asayî yên li gundan, hatina Tawûsgeranê yek ji derfetên kêm e ku bi waaz û qewlên pîroz ên stranbêjên serdankar hînkirina rasterast a baweriya xwe distînin.
Bi heman girîngiyê, Tawûsgeran civaka Êzidî ya belavbûyî bi hev re û bi navenda wê ya ruhî ve girê dide. Ji bo gelekî li gelek gund û herêman belavbûyî, pir caran dûrî geliyê pîroz ê Lalişê û dûrî hev, rêwîtiya rêkûpêk a tawûsê pîroz a di nav civakan de hêzeke bihêz a yekker e; amadebûna navendê dibe bo qiraxan û cihê her gundî di nav baweriyeke yekane û gelekî yekane de bi bîr tîne. Bi Tawûsgeranê civakên belavbûyî di laşekî olî yê yekane de bi hev re tên hûnandin, di amadebûneke pîroz û hînkirineke pîroz a yekane de beşdar dibin. Di vê yekê de Gerandina Tawûs yek ji saziyên mezin ên domdarker ên baweriya Êzidî di dirêjahiya sedsalên hebûna wê ya belavbûyî û pir caran rastî zordariyê hatiye de bûye.
Sencaq û Mîr
Tawûsgeran herwiha bi desthilata Mîr ve bi nêzîkî girêdayî ye, mîrê Êzidiyan, serokê dunyewî yê herî bilind ê civakê ku di kevneşopiyê de parêzvanê sencaqan û nûnerê Melekê Tawûs ê li ser erdê ye. Peykerên pîroz di destê mîr de tên parastin; pêşkêşiyên ji sencaqan re di Gerandina Tawûs de tên kirin yên wî ne û beşeke girîng a çavkaniyên mala mîr pêk tînin.
Ji bilî piştgiriya madî, Tawûsgeran desthilata ruhî û rola yekker a Mîr xurt dike. Merasîmên bi tawûsê pîroz re li gundan tên pêkanîn girêdanên mîr bi hêza serxwezayî ya Melekê Tawûs diyar dikin û meqamê wî wek nûnerê Melek û serokê civakê piştrast dikin. Geran herwiha navgînek da mîr û mala wî da bi jiyana civakên Êzidî yên dûrî navendê ve girêdayî bimînin, bi Qewal û rûspiyên din ên ku tawûsê pîroz li şûna wî hildigirtin. Bi vî awayî Tawûsgeran ne tenê xizmeta perestiya bawermendan û yekîtiya civakê kir, lê xizmeta hevgirtina tevahiya nîzama Êzidî jî kir, ku Mîr wek parêzvanê tawûsê pîroz û nûnerê Tawûsê Melek li serê wê ye.
Sembolîzm û wate
Tawûsgeran hin ji taybetmendiyên herî kûr ên baweriya Êzidî di xwe de dihêle: navendîbûna Tawûsê Melek, Melekê Tawûs, ku amadebûna wî ya pîroz di nav gel de tê hilgirtin; taybetiya devkî û civakî ya oleke bi gotin, stran û rêûresmê tê veguhastin û yekîtiya gelekî belavbûyî ku bi perestiya hevpar bi hev ve girêdayî ye. Di rêwîtiya tawûsê pîroz a ji gundekî bo yê din de, bawerî xwe digihîne hemû gelê xwe û amadebûna pîroz û hînkirina pîroz dibe bo her civakê.
Gerandina Tawûs berî her tiştî awayê ku baweriya Êzidî di dirêjahiya sedsalan de xwe dom kiriye sembolîze dike: ne tenê bi nivîsa pîroz a nivîsandî an saziyên mezin ên navendî, lê bi girêdanên zindî yên perestî, hînkirin û civakê ku di rêwîtiyên pîroz ên tawûs de tên nûkirin. Ji bo gelekî belavbûyî û pir caran rastî zordariyê hatiye, hatina rêkûpêk a amadebûna pîroz bo gundan, hînkirina ku pê re bû û yekîtiya ku piştrast dikir ji bo saxmayîna baweriyê bingehîn bûn. Li ser Tawûsgeranê fikirîn li ser berxwedan û dewlemendiya ruhî ya Êzidiyan û saziya xweşik a ku bi wê amadebûna Melekê Tawûs birine dilê her civakê fikirîn e; cîhana xwe ya belavbûyî kirine gelekî yekane yê xwedî baweriyeke kevnar a yekane.
Tawûsgeran û Kurd
Tawûsgeran beşeke hêja ya mîrata cîhana Kurdî ye, ji ber ku Êzidî yek ji civakên herî kevnar ên wê cîhanê ne, gelekî Kurdîaxêv ku saziyên wî yên pîroz yek ji yên herî balkêş ên herêmê ne. Di nav gundên Êzidî yên axa Kurdî re tê hilgirtin, ji navenda Lalişê û Şêxanê ber bi civakên belavbûyî ve; Gerandina Tawûs beşek ji mîrata ruhî ya dewlemend û taybet e ku Êzidiyan di nav cîhana Kurdî de parastiye.
Di dema me bi xwe de, piştî êşên tirsnak ên ku Êzidiyan kişandine, vejîn û berdewamiya Tawûsgeranê, ku Gera Tawûs jî jê re tê gotin, girîngiyeke taybet girtiye; girêdanên civakî yên di nav Kurdên Êzidî de xurt dike û tevna dewlemend a mîrata wan a çandî û olî ji nû ve zindî dike. Meşa tawûsê pîroz, ku li gundan bi bixûr, muzîk û cilên kevneşopî pêşwazî lê tê kirin, piştrastkirineke zindî ya domdariya bawerî û gel e. Rûmetdayîna Tawûsgeranê rûmetdayîna berxwedan û kûrahiya ruhî ya Êzidiyan e û naskirina Gerandina Tawûs wek yek ji xezîneyên zindî yên mîrata olî ya cîhana Kurdî ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Rûmetdayîna sencaqan tê wateya ku Êzidî pûtan an hêzeke şûm diperestin? Na; ev têgihiştineke şaş a ji wê cureyê ye ku ji demeke dirêj ve buxtanên li dijî baweriya Êzidî xurt kiriye. Êzidî yekxwedaperest in û Xwedayê yekane, Xwedê, diperestin; sencaq peykerên pîroz ên Tawûsê Melek, Melekê Tawûs, in, serokê heyînên pîroz ên ku Xwedê bi wan cîhanê bi rê ve dibe, kesayeteke bi temamî xêrxwaz û bilind a ronahî û kerema xwedayî. Rûmetdayîna tawûsê pîroz rûmetdayîna vê heyîna pîroz û amadebûna xwedayî ya ku ew nûnerî dike ye, di baweriyeke bi temamî yekxwedaperest de; ew bi tu hêzeke şûm an xirab re qet têkildar nîne. Buxtanên wiha di nezanî û dijminatiyê de reh digirin, ne di rastiya ola Êzidî de.
Tawûsgeran heman Sersala Êzidiyan e? Ew bi hev ve girêdayî ne, lê heman tişt nînin. Gerandina Tawûs bi taybetî bi demsala Sersala Êzidiyan, Çarşema Sor, û biharê ve girêdayî ye; di kevneşopiyê de di wê demê de peykerên pîroz tên morkirin û meş dest pê dike. Lê Tawûsgeran bi rastî bi xwe saziyek e, merasîmeke dubare ya hilgirtina tawûsê pîroz di nav gundan re, ne tenê beşek ji cejna Sersalê. Çêtir e wek saziyeke cuda û domdar a baweriyê bê fêmkirin, bi salnameya pîroz ve nêzîk girêdayî, lê xwedî taybetî û girîngiya xwe.
Tawûsgeran îro tê pêkanîn? Kevneşopî di dirêjahiya dîroka tijî tengasî ya Êzidiyan de rastî zehmetiyên mezin hatiye, di nav de windabûna çend sencaqên pîroz û têkçûnên tirsnak ên ji zordarî û ji cihê xwe bûnê di demên nûjen de. Lê Gerandina Tawûs dom kiriye û di salên dawî de ji nû ve hatiye vejandin û berdewam kiriye; tawûsê pîroz careke din di nav gundên Êzidî re tê hilgirtin û bawermend pêşwazî lê dikin. Saxmayîn û vejîna wê şahidiya berxwedana baweriya Êzidî û biryardariya civakê ya parastina kevneşopiyên xwe yên herî kevnar û hêja ne.
Mijarên têkildar
Tawûsê Melek: Melekê Tawûs, ku peykerên wî yên pîroz di meşê de tên hilgirtin
Qewal: stranbêjên pîroz ên ku sencaqan hildigirin
Laliş: geliyê pîroz ê ku sencaq li wir tên parastin
Mîr: mîr, parêzvanê sencaqan û nûnerê Melekê Tawûs
Heft Heyînên Pîroz: Koma Heftan a ku heft sencaq bi wan re li hev dihatin
Qewl: stranên pîroz ên ku di meşê de tên xwendin
Çarşema Sor: Sersala Êzidiyan, demsala gerandinê
Êzidîtî: baweriya kevnar a ku ev saziya wê ye
Pirsên pir tên kirin
Tawûsgeran çi ye?
Tawûsgeran, Gerandina Tawûs, sazi û merasîmeke olî ya Êzidî ye ku tê de sencaq, peykerên pîroz ên tawûsekî ji bronzê ku Tawûsê Melek, Melekê Tawûs, sembolîze dikin, di meşê de di nav gundên Êzidî re tên hilgirtin. Qewal û rûspiyên olî yên din peykerên pîroz dibin nav civakan; li wir rûmet jê re tê dayîn, waaz tên kirin, qewl tên gotin, pêşkêşî tên berhevkirin û ava pîroz û kevirên berat ên pîroz tên belavkirin.
Sencaq çi ye?
Sencaq, ku sanjaq jî jê re tê gotin, peykerên pîroz ên tawûsekî ji bronzê ne ku Tawûsê Melek, Melekê Tawûs, nûnerî dikin û yek ji tiştên herî biha û pîroz ên baweriya Êzidî ne. Di kevneşopiyê de di destpêkê de heft hebûn, yek ji bo her yek ji Heft Heyînên Pîroz û heft herêmên Êzidî, herçiqas hin ji wan di dirêjahiya dîroka tijî tengasî ya civakê de winda bûn. Ya herî mezin sencaqa Şêxanî ye, ku bi Tawûsê Melek bi xwe ve girêdayî ye.
Di meşê de kî tawûsê pîroz hildigire?
Peykerên tawûs ên pîroz ji aliyê Qewalan ve tên hilgirtin, stranbêj û qewlxwînên pîroz ên perwerdekirî yên baweriya Êzidî, ku di kevneşopiyê de li gundên cêwî Beşîqe û Behzanî dijîn; rûspiyên olî yên din pê re ne. Wek parêzvan û pêşkêşkarên qewlên pîroz, stranên pîroz, Qewal bi awayekî taybet guncaw in da peykerên pîroz hilgirin û rêûresm, xwendin û waazên bi Gerandina Tawûs re ne pêk bînin.
Çima Tawûsgeran ji bo baweriya Êzidî girîng e?
Tawûsgeran amadebûna pîroz a Melekê Tawûs dibe bo civakên Êzidî yên belavbûyî; yek ji derfetên kêm e ku bawermendên asayî yên li gundan bi waaz û qewlên stranbêjên serdankar hînkirina rasterast a baweriya xwe ya devkî distînin. Ew herwiha civaka belavbûyî bi hev re û bi navenda wê ya ruhî ya li Lalişê ve girê dide, gundên belavbûyî dike gelekî yekane yê xwedî baweriyeke yekane; di dirêjahiya sedsalan de saziyeke bingehîn a domdarker bûye.
Sencaq li ku tên parastin?
Sencaqên pîroz bi gelemperî li geliyê pîroz ê Lalişê an li mala Mîrê Êzidiyan, mîrê ku parêzvanê wan û nûnerê Melekê Tawûs ê li ser erdê ye, tên parastin. Ji wir tên derxistin, di avên pîroz de tên morkirin û di meşa Tawûsgeranê de di nav gundan re tên hilgirtin; di kevneşopiyê de her sencaq li herêma xwe ya destnîşankirî digere, berî ku vegere mala xwe ya pîroz.
Rûmetdayîna sencaqan şiklekî pûtperestiyê ye?
Na. Êzidî yekxwedaperest in û Xwedayê yekane, Xwedê, diperestin; sencaq peykerên pîroz ên Tawûsê Melek, Melekê Tawûs, in, serokê bi temamî xêrxwaz ê heyînên pîroz ên ku Xwedê bi wan cîhanê bi rê ve dibe. Rûmetdayîna tawûsê pîroz rûmetdayîna vê heyîna pîroz a bilind û amadebûna xwedayî ya ku ew nûnerî dike ye, di baweriyeke bi temamî yekxwedaperest de; ew bi pûtperestî an tu hêzeke şûm re têkildar nîne, berevajî buxtanên ji demeke dirêj ve li dijî baweriyê tên kirin.
Çavkanî û xwendina bêtir
Sencaqa Melekê Tawûs - Eszter Spat
Kevneşopiya olî ya Êzidî - YezidiTruth.org
Rêwîtiya pîroz a Gera Tawûs - Kurdistan24
Zayînbarî û nûbûn: Sersala Êzidiyan û Gerandina Tawûs
Cejn û hecêyên Êzidiyan - Servant Group
Êzidîtî û sira xwedayî ya Tawûsê Melek - Spiritual Arts Foundation