Nêrîneke Giştî
Gelê Kurd di pevçûna Iraqê de roleke bingehîn lîstiye; ev rol bi dîroka wî ya dewlemend û têkoşîna xweseriyê hatiye teşedan. Ji tevgerên dîrokî yên biryardana çarenûsê heta bûyerên girîng ên wekî Kampanyaya Enfalê û şerê li dijî DAIŞê, Kurd rêya xwe di hawîrdorên siyasî yên tevlihev de dîtine. Damezrandina Hikûmeta Herêmîya Kurdistanê xalekî veguherînê yê bingehîn nîşan da û rê li xwerêvebirineke zêdetir û pêşketina aborî vekir. Tevî astengên domdar, vegotina Kurdî ji bo têgihîştina guhertinên pêşeroja Iraqê bingehîn dimîne, ji ber ku Kurd parêzvaniya nûnertiya siyasî û parvekirina çavkaniyan didomînin.
Naverok
- Tevgerên Dîrokî Û Dîplomasiya Kurdî
Rola Kurdan Di Şerê Li Dijî DAIŞê De
- Bersiva Navneteweyî Û Pêşeroja Xweseriya Kurdî
- Pêşeroj: Nêrînek Ber Bi Pêş Ve
- Kîjan bûyerên dîrokî rola Kurdan di pevçûna Iraqê de teşe dan?
- Rejîma Seddam Huseyn çawa li nifûsa Kurd bandor kir?
- Girîngiya Hikûmeta Herêmîya Kurdistanê (KRG) çi bû?
- Kurd di şerê li dijî DAIŞê de çi rol lîstin?
- Kurd di lêgerîna xwe ya xweseriyê de bi kîjan astengan re rû bi rû ne?
Pevçûna Iraqê, têkoşîneke tevlihev û piralî, rehên wê digihêjin deh salên berê. Yek ji aliyên bingehîn ên vê çîroka domdar nifûsa Kurd a Iraqê bûye. Kurd, ku bi dîroka xwe ya dewlemend û nasnameya xwe ya çandî ya taybet tên nasîn, di teşedana vegotina Iraqa nûjen de roleke bingehîn lîstine. Ev gotar armanc dike ku bandora Kurdî li pevçûna Iraqê bi kûrahî vekole û aliyên wê yên dîrokî, siyasî û çandî binirxîne.
Têgihîştina Dîroka Kurdî
Gelê Kurd bi sedsalan li erdnîgariyeke taybet jiyaye ku li çend welatan belav dibe, Iraq, Tirkiye, Îran û Sûriye jî di nav wan de ne. Kurd, ku bi çand û mîrata xwe ya Kurdistanî ya cihê tên nasîn, hesta netewetiyê pêş xistine û vê hestê tevgerên cihêreng ên xweserî û serxwebûnê xurt kirine.
Tevgera neteweyî ya nûjen a Kurdî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, di nav hilweşîna Împaratoriya Osmanî de, derket. Peymana Sêvrê (1920) di destpêkê de sozê xweseriyê da Kurdan; lê ev yek qet pêk nehat. Li şûna wê, Peymana Lozanê ya paşê (1923) dewleteke neteweyî ji Kurdan re red kir û rê li têkoşîneke domdar a biryardana çarenûsê vekir.
Tevgerên Dîrokî Û Dîplomasiya Kurdî
Kurd di dirêjahiya sedsala 20 de ji bo şopandina mafên xwe gelek caran hem stratejiyên siyasî hem ên leşkerî bi kar anîne. Her tevgerê komek ji kesayetiyên dîrokî yên navdar ên Kurd di xwe de dihewand ku di parêzvaniya mafên Kurdî de rolên girîng lîstin. Rêberên wekî Şêx Mehmûdê Berzincî û Mela Mistefa Barzanî kesayetiyên bingehîn ên vegotina dîplomasî û biryardana çarenûsa Kurdî ne.
Di salên 1960 de Barzanî serhildanek li dijî hikûmeta Iraqê rêve bir ku Bexda han da ku radeyek xweseriyê ji Kurdan re pêşkêş bike. Di vê serdemê de kesayetiyên Kurdî yên li ber çavên gel derketin ku dê li platformên navneteweyî maf û hêviyên gelê Kurd biparêzin. Lê şîroveyên cihêreng ên dîrokê, rejîmên zordest û destwerdana biyanî bi domdarî armancên wan tevlihev dikirin.
Bandora Rejîma Seddam
Têkiliya gelê Kurd û dewleta Iraqê di serdema rejîma Seddam Huseyn de gihîşt lûtkeyeke karesatbar. Kampanyaya berbiçav a Enfalê di dawiya salên 1980 de armanc dikir ku nifûsa Kurd bi awayekî sîstematîk ji holê rake û bû sedema kuştinên komî, koçberkirina bi zorê û nerazîbûneke mezin a navneteweyî. Ev rûpela tarî ya dîroka Kurdî paşxaneyeke bingehîn e ji bo têgihîştina berxwedêriya gelê Kurd.
Piştî Şerê Kendavê di 1991 de Kurd dest bi serhildanekê kirin ku di encamê de bû sedema damezrandina Hikûmeta Herêmîya Kurdistanê (KRG) li bakurê Iraqê. Ev demeke bingehîn bû ku hêviyên Kurdî yên xweserî û xwerêvebirinê derxistin pêş. KRG herçiqas bi awayekî nîvserbixwe dixebitî, lê herweha bi giranî pişta xwe dispêrî hevalbendî û danûstandinên bi alîgirên siyasî yên cihêreng ên Iraqê re.
Xweseriya Kurdî Û Rêveberî
Avakirina KRG xalekî veguherînê yê girîng di siyaseta Kurdî de nîşan da. Rêberên Kurd dest bi rêvebirina herêma xwe bi radeyeke bilind a biryardana çarenûsê kirin û ji bo avakirina nasnameyeke siyasî ya rewa, xwe spartin nerehetiyên dîrokî û lêgerîna tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdî. Kesayetiyên navdar ên li ber çavên gelê Kurd, wekî serok Mesûd Barzanî û serokwezîr Nêçîrvan Barzanî, wekî aliyên bingehîn ên siyaseta herêmî derketin û ramana xweseriya Kurdî hîn zêdetir bi cih kirin.
KRG herweha herêma Kurdî kir navendeke aborî, veberhênana biyanî kişand û di nav paşxaneya aloz a herêmê de pêşketin pêş xist. Ev hêza aborî ya nû derfet da Kurdan ku bi hikûmeta navendî ya Iraqê re li ser mercên baştir danûstandinan bikin. Lê ev rewş herweha bû sedema tengezariyên nû di nav Hewlêr û Bexdayê de, ji ber ku her du alî ji bo desthilat û kontrola çavkaniyên petrolê pêşbazî dikirin.
Rola Kurdan Di Şerê Li Dijî DAIŞê De
Bilindbûna Dewleta Îslamî di 2014 de demeke din a bingehîn ji bo gelê Kurd nîşan da. Gava DAIŞ li Iraqê belav dibû û komên etnîkî yên cihêreng tehdît dikirin, hêzên Kurdî yên Pêşmerge wekî yek ji xetên sereke yên parastinê sekinîn. Operasyonên wan ên leşkerî yên serketî tenê herêma Kurdî neparastin; herweha pesnê navneteweyî bi dest xistin.
Vî şerê li dijî DAIŞê alîgirên Kurdî yên cihêreng yek kirin, biryardariya wan xurt kir û jêhatîbûna wan wekî şervanên bi bandor nîşan da. Hevalbendiya li dijî DAIŞê herweha têkiliya tevlihev a leşkeriya Kurdî û civaka navneteweyî û pêdiviya yekîtiyê di nav aliyên Kurdî de derxist pêş. Kiryarên kesayetiyên Kurdî yên li ber çavên gel di vê qeyranê de alîkarî kirin ku cihê wan li qada cîhanî xurt bibe û di heman demê de jêhatîbûna wan a leşkerî û siyasî nîşan bidin.
Bersiva Navneteweyî Û Pêşeroja Xweseriya Kurdî
Têkoşînên Kurdî yên li dijî hem Seddam Huseyn hem DAIŞê bersivên cihêreng ji civaka navneteweyî anîne. Herçiqas taybetmendiya çandî ya gelê Kurd bi berfirehî tê naskirin, hêzên cîhanî gelek caran hesabên jeopolîtîk li pêş fikarên mirovî digirin.
Hewlên rêberên Kurdî yên lêgerîna xweseriyê, bi taybetî di demên siyasî yên girîng de, hem naskirin hem jî bertekên dijber anîne. Îro herêma Kurdî aliyekî bingehîn ê siyaseta Iraqê dimîne û bi awayekî girîng beşdarî nîqaşên li ser pêşeroja welêt dibe. Rêberên Kurd niha parêzvaniya peymanên xurttir ên bi Bexdayê re li ser parvekirina çavkaniyan, ewlehî û nûnertiya siyasî dikin.
Nasnameya Dîrokî: Kurd dîroka xwe ya Kurdî wekî çavkaniya hêzê hembêz dikin û bi wê hêvî û nasnameya xwe teşe didin.
Nûnertiya Siyasî: Rola kesayetiyên Kurdî yên li ber çavên gel di siyaseta Iraqê de lêgerîna domdar a muamele û nûnertiya bi dadperwerî nîşan dide.
Çand Û Mîrat: Pêşxistina çand û mîrata Kurdistanê ji bo geşkirina nasnameyeke neteweyî ya yekgirtî di nav gelê Kurd de beşeke bingehîn e.
Dersên Boriyê: Pevçûna Domdar
Pevçûna domdar a Iraqê bi girîngî tîne bîrê ku gazinên dîrokî hîn di pêşiya têkoşînên nûjen de ne. Sebata gelê Kurd, ku bi êşa boriyê û hêviyên rêberên wî hatiye teşedan, rêyeke taybet ber bi xweserî, berxwedêrî û nasnameyê ve ava kiriye.
Gava hikûmeta Iraqê têkoşîna bi nerazîbûna hundirîn û zextên derve re didomîne, rola gelê Kurd bingehîn dimîne. Tevgerên wî yên dîrokî, hewlên dîplomatîk û vegotinên çandî têgihîştineke hûrgulî ya tevliheviyên herêmê peyda dikin. Cihê hevgihîştina dîrok, çand û siyaseta Kurdî nêrîneke bingehîn pêk tîne ku mirov bi wê dikare guhertinên pevçûna Iraqê binirxîne.
Pêşeroj: Nêrînek Ber Bi Pêş Ve
Tevî gelek astengiyan, Kurd niha li ber deriyê îmkanan radiwestin. Têkoşînên wan ên borî, ku bi berxwedêrî û biryardariyê hatine nîşankirin, ji bo pêşeroja wan nîşanên baş in. Sûdgirtina ji dîroka xwe ya Kurdî ya dewlemend û beşdarbûna di dîplomasiyeke avaker de dê ji bo teşedana serdema din a têkiliyên Kurdî-Iraqî bingehîn bin.
Di encamê de, herçiqas têkoşîna naskirin û xweseriyê didome, vegotina Kurdî bi awayekî girîng beşdarî tevna berfirehtir a dîroka Iraqê dibe. Çîrokên kesayetiyên dîrokî yên Kurd û îradeya bêrawestan a gelê Kurd rêyeke ber bi pêş ve ronî dikin ku rasterast li guhertinên domdar ên herêmê û civaka navneteweyî ya berfireh bandor dike. Gava cîhan temaşe dike û rewş diguhere, tiştek bi tevahî zelal e: mîrata rola Kurdan di pevçûna Iraqê de hîn neqediya ye; ew nû dest pê dike. Gelê Kurd divê bi hembêzkirina boriyê li hember astengiyan lêgerîna rêyên nû yên aşitî, hevkarî û pêşketinê bidomîne.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Kîjan bûyerên dîrokî rola Kurdan di pevçûna Iraqê de teşe dan?
Rola Kurdan di pevçûna Iraqê de bi bûyerên wekî Peymana Sêvrê di 1920 de, ku sozê xweseriyê da Kurdan, û Peymana Lozanê ya piştî wê di 1923 de, ku dewleteke neteweyî ji wan re red kir, hatiye teşedan; van bûyeran rê li têkoşîneke domdar a biryardana çarenûsê vekir.
Rejîma Seddam Huseyn çawa li nifûsa Kurd bandor kir?
Rejîma Seddam Huseyn bi Kampanyaya Enfalê di dawiya salên 1980 de bandoreke giran li nifûsa Kurd kir. Armanca wê ji holê rakirina gelê Kurd bû û bû sedema kuştinên komî û koçberkirinên bi zorê.
Girîngiya Hikûmeta Herêmîya Kurdistanê (KRG) çi bû?
Damezrandina Hikûmeta Herêmîya Kurdistanê (KRG) xalekî veguherînê di siyaseta Kurdî de nîşan da û derfet da Kurdan ku herêma xwe bi radeyeke bilind a xweseriyê rêve bibin û ji bo avakirina nasnameyeke siyasî ya rewa xwe bispêrin gazinên dîrokî.
Kurd di şerê li dijî DAIŞê de çi rol lîstin?
Hêzên Kurdî yên Pêşmerge di şerê li dijî DAIŞê di 2014 de roleke bingehîn lîstin. Wekî xeteke sereke ya parastinê xebitîn û herêma Kurdî bi serkeftî parastin, di heman demê de ji bo operasyonên xwe yên leşkerî pesnê navneteweyî bi dest xistin.
Kurd di lêgerîna xwe ya xweseriyê de bi kîjan astengan re rû bi rû ne?
Kurd di lêgerîna xweseriyê de bi astengan re rû bi rû ne ji ber bersivên cihêreng ên navneteweyî, hesabên jeopolîtîk ên hêzên cîhanî û tengezariyên domdar ên bi hikûmeta navendî ya Iraqê re li ser parvekirina çavkaniyan û nûnertiya siyasî.