Inleiding
Anahita is de grote godin van de Iraanse wereld: de stralende vrouwe van het water, de schenkster van leven en vruchtbaarheid, de genezeres en de verleenster van wijsheid en het koningschap zelf. Onder de vele goddelijke wezens van het oude Iran verhief alleen zij zich onder de godinnen tot een plaats naast Ahura Mazda, de hoogste Heer, en Mithra, de god van de zon. Meer dan tweeduizend jaar lang werd zij in de Iraanse landen geëerd.
Haar volledige, oude naam, Aredvi Sura Anahita, betekent de vochtige, de machtige en de zuivere en onthult meteen haar aard. Zij is de godin van het water, van de grote wereldrivier waaruit volgens de overlevering alle stromen, bronnen en regens voortkomen. Uit het water ontstaan leven, geboorte en groei. Zo is Anahita de godheid van vruchtbaarheid en genezing, de beschermster van vrouwen en degene die de kudden en de oogsten laat toenemen.
Bij de Koerden, wier thuisland de waterrijke Zagros is, is de oude eerbied voor heilige bronnen diepgeworteld. Velen herkennen daarin een verre echo van deze oeroude godin. De heilige bronnen van de jezidi’s, vooral de Witte Bron van Lalish, dragen tot op heden een verering van zuiver, levengevend water met zich mee, waarvan Anahita in de oude Iraanse wereld de grote goddelijke vrouwe was.
Inhoud
Godin van vruchtbaarheid, genezing en wijsheid
De krijgster en verleenster van het koningschap
Het water van de Koerden: heilige bronnen
Bronverwijzingen en verdere lectuur
Wie is Anahita?
Anahita, voluit Aredvi Sura Anahita en in het Perzisch Nahid, is een oude Iraanse godin, een yazata of goddelijk wezen, vereerd als godheid van het water en daarmee van vruchtbaarheid, genezing en wijsheid. Als voornaamste godin van de Iraanse wereld is zij de bron van de mythische wereldrivier, de schenkster van leven en de beschermster van vrouwen tijdens de bevalling, een krijgster voor gerechtigheid en de verleenster van rechtmatig koningschap. Zij werd naast Ahura Mazda en Mithra vereerd, geëerd in grote tempels in heel het oude Iran en tot in Armenië herinnerd.
Belangrijkste inzichten
Anahita is de grote watergodin in de oude Iraanse religie.
Haar naam Aredvi Sura Anahita betekent de vochtige, de machtige en de zuivere.
Zij is de godheid van vruchtbaarheid, genezing, wijsheid, oorlog en soevereiniteit.
Zij werd naast Ahura Mazda en Mithra vereerd en had tempels door heel Iran.
Zij verleende rechtmatig koningschap en wordt op koninklijke reliëfs afgebeeld terwijl zij koningen kroont.
De eerbied voor heilig water in de Koerdische traditie weerspiegelt haar oude cultus.
Kerngegevens
Naam: Anahita (Oudperzisch); Aredvi Sura Anahita (Avestisch); Nahid (Perzisch); Anahit (Armeens)
Betekenis: De vochtige, de machtige, de zuivere; de grote godin van het water
Type: Oude Iraanse godheid (yazata); de voornaamste godin van de Iraanse wereld
Domeinen: Water, vruchtbaarheid, genezing, wijsheid, oorlog en soevereiniteit
Belangrijkste hymne: De Aban Yasht, gewijd aan het water en aan Anahita
Vereerd met: Ahura Mazda en Mithra, de grote zoroastrische drie-eenheid
Koninklijke cultus: Aangeroepen vanaf Artaxerxes de Tweede; tempels in Susa, Ecbatana en Kangavar
Uiterlijk: Een stralende jonge vrouw in een gouden gewaad en kroon, met heilige twijgen in haar hand
Planeet: Vereenzelvigd met Venus, in het Perzisch Nahid genoemd
Overlevering: De grootste godin van het oude Iran; een diepe wortel van de eerbied voor heilig water
De vrouwe van het water
Bovenal is Anahita de godin van het water. In de oudste traditie is zij tegelijk een goddelijke vrouwe en de grote kosmische rivier zelf, de hemelse bron waaruit elke stroom, elke bron en elke regenbui op aarde zou voortkomen. In de taal van haar oude hymne is zij de levengevende bron die kudden en oogsten vermeerdert en ieder land welvaart brengt. Zoals de Indiase traditie haar heilige rivier Sarasvati kent, zo heeft de Iraanse wereld Anahita, godin en wereldrivier in één.
Omdat water de bron van alle leven is, staat Anahita in het middelpunt van de verering. De langste lofzang voor haar, de Aban Yasht, de grote hymne aan het water, is aan haar gewijd. Als goddelijke vertegenwoordigster van het water is zij de figuur tot wie de centrale handelingen van de zoroastrische devotie, de offers aan stromend water, zijn gericht. Het water eren betekende Anahita eren, en het verontreinigen behoorde tot de ernstigste wandaden.
Godin van vruchtbaarheid, genezing en wijsheid
Uit het water vloeit niet alleen leven, maar ook geboorte voort, en Anahita is bovenal een vruchtbaarheidsgodin. Volgens de traditie zuivert zij en maakt zij vruchtbaar, verlicht zij barensweeën en laat zij de moedermelk stromen. Daarom hebben vrouwen zich door alle eeuwen heen tot haar gewend. Zelfs tot in de moderne tijd riepen meisjes die wilden trouwen en vrouwen die op een veilige bevalling hoopten haar naam aan. Zoroastrische vrouwen reciteren nog altijd ter ere van haar het gebed van het water.
Met vruchtbaarheid komen genezing en wijsheid, haar andere grote gaven. Zoals zuiver water reinigt en herstelt, zo geneest Anahita lichamen. En zoals stille waterdiepten altijd verborgen kennis leken te bevatten, zo schenkt zij wijsheid. Volgens de hymne baden priesters en studenten tot haar om inzicht. In haar wordt het eenvoudige wonder van schoon water de bron van elke zegen: leven, gezondheid, kennis en vernieuwing.
De krijgster en verleenster van het koningschap
Anahita is echter meer dan een zachtmoedige geest. Zij is ook een machtige krijgster die een wagen bestuurt, getrokken door vier witte paarden met de namen Wind, Regen, Wolk en Natte Sneeuw, de krachten van de storm zelf. Als beschermster van haar volk en schenkster van overwinning verleent zij kracht en wapens aan wie tot haar bidt en brengt zij hun vijanden ten val. Zij wordt voorgesteld als een lange, mooie jonge vrouw met grote macht, gehuld in goud, gekroond en getooid met gouden sieraden. Zij houdt de heilige twijgen van de eredienst vast en heeft de duif en de pauw als heilige vogels.
Bovenal verleent Anahita soevereiniteit. Op de grote rotsreliëfs van de Sassanidische koningen bij Naqsh-e Rostam en Taq-e Bostan staat een koninklijke vrouwelijke figuur, opgevat als Anahita, bij de inhuldiging van de koning. Zij verleent of heiligt zijn recht om te regeren. De kroon in haar aanwezigheid ontvangen betekende haar met goddelijke machtiging ontvangen. Daarmee is zij verbonden met de farr, de goddelijke glorie van het koningschap: de godin die koningen maakt en zegent.
Anahita in de Iraanse wereld
De verering van Anahita loopt door de hele geschiedenis van het oude Iran. Zij was de enige godin die naast de twee grote machten van het zoroastrische geloof werd verheven: Ahura Mazda, de Wijze Heer, en Mithra de heer van het verbond en de zon. De drie werden samen als goddelijke drie-eenheid aangeroepen. De Achaemenidische koning Artaxerxes de Tweede was de eerste die haar in zijn koninklijke inscripties noemde. Onder de koningen werden grote tempels ter ere van haar opgericht in Susa, Ecbatana, Babylon en elders.
Haar heiligdommen verspreidden zich over de Iraanse wereld en daarbuiten. De enorme tempel in Kangavar in West-Iran wordt van oudsher met haar cultus verbonden. Haar verering bereikte Armenië, waar zij werd geprezen als de grote vrouwe, de glorie en de levengeefster van het volk. Na verloop van tijd werd zij ook vereenzelvigd met de planeet Venus, in het Perzisch Nahid genoemd, en nam haar beeld kenmerken van andere grote godinnen uit het oude Nabije Oosten op. Via tempel, hymne en ster werd de vrouwe van het water meer dan duizend jaar lang geëerd.
Het water van de Koerden: heilige bronnen
Het Koerdische thuisland in het Zagrosgebergte is een land van bronnen en rivieren. De eerbied voor heilig, levengevend water is diep in de tradities geworteld. Nergens is dit duidelijker dan in Lalish, het heiligste heiligdom van de jezidi’s, waar twee heilige bronnen ontspringen: de Kaniya Spi, de Witte Bron, en de Zimzim. De Witte Bron wordt als een oerbron beschouwd, zuiver en onbesmet. Volgens de overlevering is zij nooit opgedroogd of vervuild geraakt, zelfs niet in het water van de grote vloed.
Bij deze bronnen voeren de jezidi’s, het volk van Tawuse Melek, hun heiligste ritueel uit: de doop die mor kirin heet, waarbij driemaal heilig water uit de Witte Bron over het hoofd wordt gegoten. Water uit de heilige bronnen wordt voor zegeningen mee naar huis genomen. De bronnen staan centraal in het jezidische besef van zuiverheid en vernieuwing. In deze levende toewijding aan heilig water en in de bredere Koerdische eerbied voor bronnen en rivieren zien velen de diepe erfenis van de oude Iraanse waterverering, waarvan Anahita de grote godin was.
Symboliek
Anahita verenigt in één figuur de betekenissen die water altijd voor de mensheid heeft gehad. Water is leven, want zonder water groeit niets. Water is zuiverheid, want het reinigt alles wat het aanraakt. Water is geboorte, want daaruit komen het kind, de oogst en de kudde voort. Als godin van het water is Anahita daarmee de godin van het leven zelf in al zijn vormen, de goddelijke bron waaruit de wereld wordt gevoed, gereinigd en vernieuwd.
Zij verbeeldt ook het vrouwelijke in zijn hoogste macht. Zacht als schenkster van leven en streng als krijgster voor gerechtigheid, koesterend als moeder en majestueus als schepster van koningen, verenigt Anahita tederheid en kracht. In een traditie vol goden en helden staat zij als de grote godin, een bewijs dat de Iraanse verbeelding aan de oorsprong van het leven een goddelijke en soevereine vrouw plaatste.
Debatten en misvattingen
Was Anahita altijd een godin van oorlog en van de planeet Venus? Waarschijnlijk niet vanaf het begin. Wetenschappers menen dat haar oudste kernidentiteit die van godin van het water en de vruchtbaarheid is. Naarmate haar cultus in contact kwam met de grote godinnen van het oude Nabije Oosten, nam zij verdere kenmerken aan: het krijgshaftige aspect en de band met de planeet Venus, Nahid genoemd. Haar figuur zoals wij die kennen is gelaagd: een oude watergodin, verrijkt door later contact met andere tradities.
Was Anahita de gemalin van Mithra? Sommige tradities en moderne schrijvers koppelen hen aan elkaar, en de twee werden zeker samen vereerd in de grote drie-eenheid met Ahura Mazda. De oude teksten stellen Anahita echter niet duidelijk als Mithra’s vrouw voor. Het is daarom veiliger te zeggen dat zij de twee grootste yazata’s waren die naast de hoogste God werden geëerd: nauw verbonden in de verering, in plaats van verenigd als goddelijk paar.
Leeft Anahita voort in de Koerdische traditie? Hier is, net als bij de god Mithra, eerlijkheid nodig. Het is duidelijk dat de oude Iraanse volken, waaronder de voorouders van de Koerden, het water vereerden en dat deze eerbied in Anahita werd belichaamd. Dat de heilige bronnen van de jezidi’s een rechtstreekse, ononderbroken voortzetting van haar cultus zijn, is echter een wetenschappelijke suggestie en een culturele herinnering in plaats van bewezen afstamming. Zeker is dat de diepe Iraanse toewijding aan zuiver en heilig water, waarvan Anahita de grote goddelijke vrouwe was, tot het erfgoed behoort waaruit de Koerdische traditie groeide.
Verwante onderwerpen
Mithra: de god van licht en verbond, vereerd naast Anahita
Lalish: het jezidische heiligdom van de heilige Witte Bron
Tawuse Melek: de pauwenengel van de jezidi’s, wier geloof heilig water vereert
Carsema Sor: het jezidische nieuwjaar, met zijn ritueel bij de Zemzem-bron
De Shahnameh: het grote epos van de Iraanse wereld die de volken van Anahita vormgaven
De Aban Yasht: de oude Avestische hymne aan het water en Anahita
Nahid: de planeet Venus, in het Perzisch naar Anahita genoemd
Veelgestelde vragen
Wie is Anahita?
Anahita, voluit Aredvi Sura Anahita, is de grote Iraanse godin van het water en daarmee van vruchtbaarheid, genezing en wijsheid. Als voornaamste godin van de oude Iraanse wereld werd zij naast Ahura Mazda en Mithra vereerd. Zij was ook een krijgster en verleenster van het koningschap.
Wat betekent de naam Anahita?
Haar volledige naam Aredvi Sura Anahita betekent ongeveer de vochtige, de machtige en de zuivere. De naam vat haar aard als godin van het levengevende en zuiverende water samen.
Waarvan was Anahita de godin?
Vooral van het water en daardoor van vruchtbaarheid, bevalling, genezing en wijsheid. Zij was ook een krijgster voor gerechtigheid en een schenkster van overwinning en rechtmatig koningschap. Op koninklijke reliëfs wordt zij afgebeeld terwijl zij koningen kroont.
Hoe werd Anahita vereerd?
Zij werd geëerd in grote tempels in heel het oude Iran, in Susa, Ecbatana, Kangavar en elders, en vanaf de tijd van Artaxerxes de Tweede naast Ahura Mazda en Mithra aangeroepen. Ter ere van haar werden offers aan stromend water gebracht.
Is Anahita verbonden met de planeet Venus?
Ja. Na verloop van tijd werd Anahita vereenzelvigd met de planeet Venus, die in het Perzisch Nahid heet, een naam die van de hare is afgeleid. Dit maakte deel uit van de gelaagdheid die haar cultus door contact met andere oude tradities kreeg.
Hoe verhoudt Anahita zich tot de Koerdische traditie?
De oude Iraanse eerbied voor heilig, levengevend water, waarvan Anahita de grote godin was, is diepgeworteld in de Koerdische wereld. Zij is vooral zichtbaar in de jezidische toewijding aan de heilige bronnen van Lalish, waar gelovigen in het water van de Witte Bron worden gedoopt.
Bronverwijzingen en verdere lectuur
Anahita — Artikel in Encyclopaedia Iranica
Anahita — Artikel op Encyclopedia.com
Anahita: de godheid van water, vruchtbaarheid, genezing en wijsheid — Dr. Kaveh Farrokh
De Perzische watergodin Anahita — Arkeonews
Anahita — Artikel op Wikipedia
Jezidi’s ii. Inwijding in het jezidisme — Encyclopaedia Iranica