Inleiding
Mithra is een van de oudste en grootste goden van de Iraanse wereld: de godheid van het verbond, de heer van licht en zon en de alziende hoeder van waarheid en gerechtigheid. Duizenden jaren lang werd hij vereerd in de gebieden van de Iraanse volken. In het Perzisch heet hij Mehr. Hij behoort tot de oudste godheden die de mensheid een naam gaf en is zelfs ouder dan de profeet Zarathoestra.
In wezen is Mithra de god die verbindt. Zijn naam betekent de bindende kracht van het verbond: de heilige macht van eed en overeenkomst, het vertrouwen dat vrienden en volken bijeenhoudt. Vanuit die betekenis ontwikkelde hij zich tot heer van licht en zon, een nooit slapende rechter die over iedere belofte waakt. Hij was zo geliefd dat zijn verering, in gewijzigde vorm, tot bij de Romeinse legioenen doordrong.
Voor de Koerden is Mithra bijzonder interessant, want de oude religie van licht en zon die ooit in het Zagrosgebergte thuishoorde, is diep met hun erfgoed verweven. Zijn herfstfeest Mehrgan vormt nog steeds het antwoord op het lentefeest Newroz. De eerbied voor de zon, de Roj op de Koerdische vlag, die Koerdische en jezidische tradities doortrekt, draagt een verre herinnering aan deze zeer oude god.
Inhoud
Mithra in de zoroastrische wereld
Van Mehr tot de Romeinse Mithras
Mehrgan en Yalda: Mithra’s feesten
Bronverwijzingen en verder lezen
Wie is Mithra?
Mithra, in het Perzisch Mehr of Mihr, is een oude Iraanse godheid, een yazata of wezen dat verering waardig is. Zijn domeinen zijn verbond en eed, licht en zon, gerechtigheid en waarheid. Als een van de oudste goden van de Indo-Iraanse wereld beschermt hij overeenkomsten en vriendschap. Hij is de alziende rechter die eedbrekers straft en de beschermer van vee, oogst en wateren. Sinds de oudste tijden wordt hij in de Iraanse wereld geëerd. Zijn verering vormt een diepe wortel van de Iraanse eerbied voor de zon; ook het herfstfeest Mehrgan gaat op hem terug.
Kernpunten
Mithra, of Mehr, is een van de oudste goden van de Iraanse wereld.
Zijn naam betekent verbinden: hij is de godheid van verbond, eed en overeenkomst.
Hij is ook heer van licht en zon en een alziende rechter over de waarheid.
In het zoroastrisme is hij een yazata die de vriendelijke kant van Ahura Mazda belichaamt.
Zijn feesten zijn Mehrgan in de herfst en Yalda, de vooravond van zijn geboorte, in de winter.
Zijn verering vormt een diepe wortel van de Koerdische en Iraanse eerbied voor de zon.
Feiten in het kort
Naam: Mithra (Avestisch); Mehr of Mihr (Perzisch); Mitra (Vedisch); Mithras (Romeins)
Soort: Oude Iraanse godheid (yazata); een van de oudste Indo-Iraanse goden
Domeinen: Verbond, eden, overeenkomsten, vriendschap, gerechtigheid, waarheid, licht en zon
Naambetekenis: Afgeleid van een wortel voor verbinden; de binding van verbond en overeenkomst
Ook hoeder van: Vee, oogst en wateren; een alziende rechter
Belangrijkste hymne: De Mihr Yasht, de langste Avestische hymne
In het zoroastrisme: Een yazata die de vriendelijke kant van Ahura Mazda uitdrukt
Feesten: Mehrgan in de herfst en Yalda, de vooravond van Mithra’s geboorte, in de winter
Romeinse vorm: Mithras, middelpunt van de mysteriecultus van het mithraïsme
Getuigenissen: Vereerd sinds de Achaemenidische tijd; diepe wortel van de Iraanse zonverering
De god van het verbond
Mithra is bovenal de god van het verbond. Zijn naam komt van een oude Indo-Iraanse wortel die verbinden betekent en verwijst naar de band zelf: de eed, de overeenkomst, de bezworen afspraak die de ene partij aan de andere bindt. Voor de oude Iraanse volken waren zulke banden heilig. Mithra was de goddelijke macht erachter, de waarborg van iedere gedane belofte en van de vriendschap die beloften scheppen. Een gelofte in zijn naam was de plechtigste eed die iemand kon afleggen; haar breken betekende zijn toorn uitlokken.
Uit zijn rol als bewaker van het verbond vloeit Mithra’s karakter als rechter voort. Hij is de alziende, die iedere daad aanschouwt en ieder woord hoort en niet kan worden misleid. Wie trouw blijft, vindt in hem een vriend en beschermer. Op de eedbreker en leugenaar daalt hij echter toornig neer: een verbond breken is in de Iraanse wereldbeschouwing een vergrijp tegen de wereldorde zelf. Zo is hij verbonden met Asha, het grote zoroastrische beginsel van waarheid, orde en gerechtigheid, waarover hij onvermoeibaar waakt.
Heer van licht en zon
Mithra is ook een heer van het licht. In de oudste traditie rijdt hij dagelijks in een wagen langs de hemel, vóór de zon uit en met een eigen stralenglans. Als eerste rijst hij boven de bergen en kijkt hij neer op de wereld. Zijn licht onthult alles; daarom vormen zijn rol als alziende rechter en zijn wezen als stralende godheid één geheel. Niets blijft verborgen voor de god die zelf het licht van de hemel is.
Door de eeuwen heen werd Mithra steeds sterker met de zon zelf vereenzelvigd, totdat Mehr in veel latere tradities zowel de god als de zon betekende. Hij schenkt ook leven en overvloed op aarde en beschermt vee, oogst en wateren. Hij is de goddelijke macht die weiden groen maakt en kudden laat groeien. De langste en best bewaarde Avestische hymne, de Mihr Yasht, is aan hem gewijd. Zij schildert hem als de waakzame heer die vanuit zijn verblijf op de heilige berg de hele aarde overziet en doorkruist.
Mithra in de zoroastrische wereld
Toen de profeet Zarathoestra de verering van Ahura Mazda, de ene opperste Heer, verkondigde, werd de oude god Mithra niet afgedankt maar in het nieuwe geloof opgenomen. In het zoroastrisme werd hij een yazata: een van de goddelijke wezens die verering waardig zijn, Ahura Mazda dienen en diens eigenschappen uitdrukken. Mithra belichaamde vooral de vriendelijke, beschermende kant van de oppergod. Hij verkeert in het gezelschap van andere grote yazata’s, onder wie de zegevierende Verethragna, de rechter Rashnu en de gehoorzame Sraosha.
Getuigenissen van Mithra’s verering bestrijken de hele oude Iraanse geschiedenis. De Achaemenidische koningen riepen hem aan: vanaf Artaxerxes de Tweede noemen koninklijke inscripties Mithra naast Ahura Mazda en de godin Anahita. De Kushankoningen van Centraal-Azië sloegen munten met zijn afbeelding als stralende zonnegod. In de Sassanidische tijd toont een groot rotsreliëf bij Taq-e Bostan in West-Iran Mihr als een gestalte met stralenkrans, die getuige is van de inhuldiging van een koning. Onder de namen Mithra, Mihr en Mehr bleef de god van het verbond door alle tijdperken heen bestaan.
Van Mehr tot de Romeinse Mithras
Een van de opmerkelijkste reizen in de godsdienstgeschiedenis is de verspreiding van Mithra’s naam naar de Romeinse wereld. Daar ontstond in de eerste eeuwen van onze jaartelling een mysteriecultus rond een god genaamd Mithras. Men vereerde hem in ondergrondse tempels, Mithraea, en vooral soldaten in het hele rijk waren hem toegewijd. Het centrale beeld was de tauroctonie: de god die een grote stier doodt. In de tweede en derde eeuw behoorde zijn cultus enige tijd tot de wijdst verspreide in Rome. Hij wedijverde met het vroege christendom en zelfs keizers eerden hem, totdat de cultus verbleekte nadat het rijk christelijk was geworden.
Toch mogen de Romeinse Mithras en de Iraanse Mithra niet te snel worden vereenzelvigd. De Romeinen geloofden zelf dat hun mysteriën uit Perzië kwamen, maar moderne onderzoekers benadrukken de grote verschillen. Het doden van de stier, het hart van de Romeinse cultus, ontbreekt in de Iraanse traditie, waar Mithra juist het vee beschermt. Veel Romeinse mythologie lijkt een nieuwe schepping, gevormd door Romeinse voorstellingen van Perzische wijsheid. De Romeinse Mithras is het best te begrijpen als een verre, sterk veranderde uitloper van de oude Iraanse god, geen getrouwe kopie.
Mehrgan en Yalda: Mithra’s feesten
Van alle manieren waarop Mithra voortleeft, is het feest de dierbaarste. Het grote feest Mehrgan, rechtstreeks naar Mehr genoemd, valt in de herfst op de dag Mehr van de maand Mehr, rond de herfstequinox. Het is de tweeling en tegenhanger van Newroz: Newroz markeert de lente, Mehrgan de herfst. Samen vormen ze de twee grote evenwichtspunten van het jaar, het opkomen en zachter worden van de zon. Mehrgan wordt gevierd met bijeenkomsten, muziek en een feestelijk gedekte tafel, vaak met violette en paarse gewaden. Het is een dankfeest voor de oogst en een feest van liefde, vriendschap en de overwinning van goed op kwaad.
Volgens de legende is Mehrgan ook de dag van een grote overwinning: het zou de zege herdenken van de heldenkoning Faridun op de tiran Zahhak, een verhaal dat de Koerdische traditie vaker met Newroz verbindt. Zo spiegelen de twee feesten elkaar door het jaar heen en vertellen zij beide over de overwinning van licht op duisternis.
Een tweede feest van Mithra valt op het tegenoverliggende keerpunt van het jaar. Yalda, de nacht van de winterzonnewende en de langste nacht, wordt herdacht als de vooravond van de geboorte van Mithra, de onoverwinnelijke zon, die herboren wordt zodra de dagen weer lengen. In de Koerdische traditie viert deze nacht, Sevcile genoemd, de geboorte van zon en licht, die uit het Zagrosgebergte zouden zijn voortgekomen. De grote Koerdische dichter Nali bezong de lange Yeldanacht; nog altijd komen families in haar duisternis bijeen om op de terugkeer van het licht te wachten.
Mithra, de Koerden en de zon
Eerbied voor de zon is diep in de Koerdische cultuur geworteld. Velen voeren haar terug op deze zeer oude laag van de Iraanse religie. Het Zagrosgebied, het Koerdische kernland, was een van de bakermatten van de oude lichtverering. Daar werd de zon, in het Koerdisch Roj of Xor, geëerd als uitdrukking van de goddelijke orde en schenker van leven. De stralende gouden zon midden op de Koerdische vlag, de Roj, en de naam Newroz zelf, de nieuwe dag, houden dit oude licht in het hart van de Koerdische identiteit.
Die band is het sterkst voelbaar in de inheemse Koerdische godsdiensten. Sommige onderzoekers brengen de oude religies van de Koerden, het jezidische geloof van Tawuse Melek, het Yarsanisme en andere, samen onder de naam Yazdanisme: een oude traditie die volgens deze opvatting tot ver vóór de islam teruggaat. In de jezidische eerbied voor de zon, waarnaar gelovigen zich bij het bidden wenden, en in de zonnebeelden van deze tradities zien velen een levende echo van het oude lichtgeloof waarvan Mithra de grote heer was. Als rechtstreekse erfenis of als diep cultureel geheugen rijst Mithra’s zon nog altijd boven de Koerdische wereld.
Symboliek
Mithra verenigt twee op het eerste gezicht ver uiteenliggende ideeën: de bindende kracht van het verbond en het zonlicht. In de Iraanse wereldbeschouwing zijn zij echter één. De zon is het grote oog dat alles ziet en niets verbergt, en daarmee de natuurlijke heer van de waarheid en getuige van iedere eed. Bij Mithra zweren is zweren bij het licht zelf, waarvoor geen leugen standhoudt. In hem komen gerechtigheid en stralenglans, morele orde en kosmische orde samen in één gestalte.
Hij is bovenal ook een god van vertrouwen. In een wereld van stammen en verdragen, vriendschappen en bondgenootschappen waarborgt Mithra dat iemands woord betekenis heeft, banden worden geëerbiedigd en trouw wordt gehouden. Het is geen toeval dat zijn naam in het Perzisch het gewone woord voor liefde en vriendelijkheid werd: mehr. Uiteindelijk is deze zeer oude god de god van de banden die het menselijk leven bijeenhouden, en van het licht waarin die banden zichtbaar blijven en worden nagekomen.
Discussies en misvattingen
Is Mithra de zon of een afzonderlijke god? De traditie geeft beide antwoorden. In de oudste teksten is de zon een zelfstandig wezen en rijdt Mithra ervoor uit als afzonderlijke lichtmacht. Gaandeweg groeiden de twee naar elkaar toe, totdat Mehr zowel god als zon kon betekenen. Mithra kan het best worden omschreven als een lichtgod die nauw met de zon verbonden is en als zonnegod werd gezien, zonder ooit zijn oudere, ruimere karakter als heer van het verbond geheel te verliezen.
Was de Romeinse Mithras dezelfde als de Iraanse Mithra? Niet echt. De Romeinen herleidden hun mysteriecultus tot Perzië en leenden de naam van de god, maar hedendaagse onderzoekers benadrukken de diepe verschillen. Het doden van de stier, centraal in de Romeinse cultus, ontbreekt in de Iraanse traditie, waar Mithra vee beschermt. Veel Romeinse mythen lijken nieuw te zijn bedacht. Het zijn verwante takken die ver uit elkaar zijn gegroeid, geen identieke godsdiensten.
Hoe rechtstreeks leeft Mithra voort in de Koerdische traditie? Hier is eerlijkheid nodig. Dat Koerden en andere Iraanse volken in de oudheid zon en licht vereerden, is duidelijk. Feesten als Newroz, Mehrgan en Yalda dragen dat erfgoed. Een ononderbroken lijn van Mithraverering naar jezidische, Yarsani- of andere gebruiken is echter een onderwerp van wetenschappelijke discussie en cultureel geheugen, geen bewezen afstamming. Wel valt met vertrouwen te zeggen dat de oude Iraanse eerbied voor het licht, waarvan Mithra de opperste heer was, behoort tot de diepe erfenis waaruit de Koerdische cultuur groeide.
Verwante onderwerpen
Newroz: het lentefeest, de grote tegenhanger van Mithra’s herfstfeest Mehrgan
Faridun: de heldenkoning wiens overwinning op Zahhak met Mehrgan verbonden is
Zahhak: de tiran wiens nederlaag de lichtfeesten vieren
Tawuse Melek: de Pauwenengel van de jezidi’s, wier geloof de zon vereert
De Shahnameh: het grote epos van de Iraanse wereld die de volken van Mithra vormgaven
Mehrgan: het herfstfeest genoemd naar Mehr
Yalda: de vooravond van Mithra’s geboorte bij de winterzonnewende
Veelgestelde vragen
Wie is Mithra?
Mithra, in het Perzisch Mehr, is een oude Iraanse god van verbond, eed, licht en zon. Hij behoort tot de oudste goden van de Iraanse wereld en is de alziende hoeder van waarheid en gerechtigheid en de beschermer van overeenkomsten en vriendschap.
Wat betekent de naam Mithra?
De naam komt van een oude wortel voor verbinden en verwijst naar het verbond of de overeenkomst zelf. Mithra is de goddelijke macht achter iedere eed en afspraak. Daarom bewaakt hij de waarheid en straft hij wie zijn woord breekt.
Is Mithra een zonnegod?
Hij is een lichtgod die nauw met de zon verbonden is. In de oudste teksten rijdt hij als afzonderlijke macht vóór de zon uit. Later werd hij ermee vereenzelvigd, zodat het Perzische Mehr zowel de god als de zon betekent.
Wat is het verschil tussen Mithra en de Romeinse Mithras?
De Romeinen leenden Mithra’s naam voor een mysteriecultus, maar de twee verschillen sterk. Bij de Romeinse Mithras staat het doden van een stier centraal. Dat ontbreekt in de Iraanse traditie, waarin Mithra vee beschermt. De Romeinse cultus is een verre uitloper, geen identieke godsdienst.
Welke feesten eren Mithra?
Vooral Mehrgan, het naar Mehr genoemde herfstfeest en de tegenhanger van het lentefeest Newroz, en Yalda: de nacht van de winterzonnewende die wordt herdacht als de vooravond van Mithra’s geboorte, de wedergeboorte van de zon.
Wat verbindt Mithra met de Koerden?
De oude verering van zon en licht, waarvan Mithra de grote heer was, hoorde thuis in het Zagrosgebergte en is diep in het Koerdische erfgoed geworteld. Dat blijkt uit de zon op de Koerdische vlag, de feesten Newroz en Yalda en de zonverering binnen jezidische en Yarsani-tradities.
Bronverwijzingen en verder lezen
Mithra — Encyclopaedia Iranica
Mehragan — Encyclopaedia Iranica
Mithraïsme — Encyclopaedia Britannica
Mithra, Mihr en Zarathoestra — Empires of Faith
Oude lichten van de Zagros: de betekenis van Yelda in de Koerdische geschiedenis — Kurdistan24