Inleiding
Halabja (Koerdisch: Helebce) is een Koerdische stad in het oosten van de Koerdische Regio van Irak, bij de Iraanse grens. Zij is wereldwijd bekend door een van de ergste gruweldaden van de late twintigste eeuw: de chemische aanval van 16 maart 1988, toen Saddam Husseins strijdkrachten tijdens de Anfal-campagne de stad vergasten en duizenden burgers doodden. In 2025 werd Halabja formeel erkend als het nieuwste gouvernement van Irak.
Dit is het nieuwste deel van onze geografische reeks over de steden en plaatsen van de regio: waar zij liggen, wie hen bestuurt, wie er woont en waarom zij belangrijk zijn voor het Koerdische verhaal.
Kerngegevens
Gebruikelijke naam: Halabja
Koerdische naam: Helebce
Land: Irak — Koerdische Regio; hoofdstad van het gouvernement Halabja
Bevolking: Ongeveer 100.000–120.000 in stad en district
Inwoners: Overwegend Koerdisch
Ligging: Bij de Iraanse grens, circa 250 km ten noordoosten van Bagdad
Status: 19e gouvernement van Irak, erkend in 2025
Bekend om: De chemische aanval van 1988 tijdens de Anfal-campagne
Inhoud
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Ligging en geografie
Halabja ligt in het uiterste oosten van de Koerdische Regio van Irak, op slechts ongeveer 15 kilometer van de Iraanse grens en circa 250 kilometer ten noordoosten van Bagdad. De stad ligt in het bergachtige Zagrosgebied, bij de hooglanden van Hawraman en niet ver van het Darbandikhan-stuwmeer. Het grootste deel van haar moderne geschiedenis was zij een district van het gouvernement Sulaymaniyah. Door de grensligging lag zij tijdens de Iraaks-Iraanse Oorlog van de jaren 1980 aan het front, wat de omstandigheden schiep voor de tragedie die haar wereldwijd bekend maakte.
Inwoners en bevolking
Halabja is overwegend Koerdisch. Vóór 1988 telde zij circa 60.000 inwoners en was zij een belangrijk cultureel en religieus centrum. Schattingen van de huidige bevolking van stad en district lopen van ongeveer 100.000 tot 120.000. Veel inwoners en hun nakomelingen leven nog met langdurige gevolgen van de chemische aanval: kanker, luchtwegaandoeningen, aangeboren afwijkingen en psychisch trauma, die tientallen jaren later het stadsleven blijven vormen.
Geschiedenis
Halabja was lang een centrum van Koerdische kennis en religieus leven in de regio Sharazur. In de twintigste eeuw raakte zij betrokken bij de bredere Koerdische strijd in Irak en het geweld van de Baathistische staat. Eind jaren 1980, toen de Iraaks-Iraanse Oorlog voortduurde, begon het Iraakse regime de Anfal-campagne: een reeks operaties tegen Koerdische gemeenschappen, algemeen als genocide omschreven, waarbij dorpen werden verwoest, burgers verdreven en chemische wapens ingezet. Halabja, in maart 1988 ingenomen door Iraanse strijdkrachten en Koerdische peshmerga, werd het beruchtste doelwit.
De chemische aanval van 1988
Op 16 maart 1988 bombardeerden Iraakse vliegtuigen Halabja na conventionele beschietingen met een mengsel van chemische stoffen: mosterdgas en zenuwgassen zoals sarin en tabun. De aanval, bevolen onder het commando van Ali Hassan al-Majid, bekend als “Chemische Ali”, doodde naar schatting binnen enkele uren 3.200 tot 5.000 mensen, vooral vrouwen en kinderen, en verwondde en vergiftigde vele duizenden meer. Het was een van de grootste chemische aanvallen ooit op burgers. Beelden van doden op straat schokten de wereld. De aanval wordt breed erkend als onderdeel van de genocidale Anfal-campagne; al-Majid werd later voor deze en verwante misdrijven veroordeeld en terechtgesteld.
Halabja vandaag
Halabja werd na 1988 herbouwd en valt onder het bestuur van de Koerdische Regionale Regering. In april 2025 erkende het Iraakse parlement haar na jaren campagne van inwoners formeel als het 19e gouvernement van het land en het vierde binnen de Koerdische Regio. Die status had de KRG al in 2014 verleend. Het Martelarenmonument en het Vredesmuseum herdenken de slachtoffers; 16 maart is elk jaar een herdenkingsdag. Inwoners blijven erkenning, herstelbetalingen en medische steun eisen. De verhouding met de autoriteiten was soms gespannen, onder meer bij een protest in 2006 waarbij het monument in brand werd gestoken.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Jaren 1980 — Halabja ligt aan het front tijdens de Iraaks-Iraanse Oorlog.
1987–88 — De Anfal-campagne verwoest Koerdische gemeenschappen in Noord-Irak.
15 maart 1988 — Iraanse strijdkrachten en Koerdische peshmerga nemen de stad in.
16 maart 1988 — Iraakse vliegtuigen vergassen Halabja en doden duizenden burgers.
2003 — Het Martelarenmonument van Halabja wordt opgericht.
2014 — De KRG erkent Halabja als afzonderlijke provincie.
2025 — Het Iraakse parlement erkent Halabja als het 19e gouvernement.
Debatten en controverses
Halabja blijft onderwerp van pijnlijke debatten. Het dodental wordt meestal op 3.200 tot 5.000 gesteld, maar de precieze cijfers blijven betwist. Ook bestaan langdurige discussies over hoeveel mensen nog chronisch ziek zijn. Er is debat over internationale verantwoordelijkheid: sommige westerse regeringen die Irak tegen Iran steunden, veroordeelden de aanval destijds traag. Overlevenden en Koerdische leiders stellen dat de wereld wegkeek. Koerden dringen breed aan op internationale erkenning van de aanval en de bredere Anfal-campagne als genocide. Verschillende parlementen en organisaties deden dat al, maar formele erkenning blijft onvolledig. Binnen Irak blijven grieven over wederopbouw, compensatie en de lange vertraging van de provinciale status bestaan. Dit portret beschrijft die concurrerende perspectieven zonder ze te beslechten.
Betekenis voor de Koerden
Voor Koerden is Halabja een heilige en pijnlijke naam: symbool van hun leed en vastberadenheid om te overleven en herinnerd te worden. Naast de Anfal-campagne geldt het als de bepalende gruweldaad van de Baathistische tijd. De herdenking in maart staat centraal in het Koerdische nationale geheugen. De lange campagne voor erkenning, als genocideslachtoffer en uiteindelijk als eigen gouvernement, weerspiegelt een bredere Koerdische strijd om erkenning, rechtvaardigheid en waardigheid.
Verwante plaatsen en onderwerpen
Sulaymaniyah, de nabijgelegen stad en het voormalige gouvernement waartoe Halabja behoorde.
Sinjar, een andere plaats van gruweldaden tegen Koerden. De bredere Anfal-campagne, de hooglanden van Hawraman en de Koerdische Regio van Irak.
Veelgestelde vragen
Waar ligt Halabja?
Halabja ligt in het oosten van de Koerdische Regio van Irak, circa 15 km van de Iraanse grens en ongeveer 250 km ten noordoosten van Bagdad, in bergachtig gebied bij Hawraman.
Wat gebeurde er in 1988 in Halabja?
Op 16 maart 1988 bombardeerden Iraakse strijdkrachten onder Saddam Hussein Halabja met chemische wapens, mosterdgas en zenuwgassen, en doodden naar schatting binnen enkele uren 3.200 tot 5.000 burgers. Het is een van de ergste chemische aanvallen ooit op burgers.
Is Halabja nu een provincie?
Ja. Na jaren campagne erkende het Iraakse parlement Halabja als het 19e gouvernement van het land in 2025; de Koerdische Regionale Regering had de provincie al in 2014 erkend.
Is de aanval op Halabja als genocide erkend?
Veel Koerden en verschillende parlementen en organisaties beschouwen de aanval en de bredere Anfal-campagne als genocide. Volledige internationale juridische erkenning blijft onvolledig en is nog onderwerp van campagnes.