Inleiding
Hasankeyf, onder Koerden bekend als Heskîf en in de middeleeuwse wereld als Hisn Kayfa, was een van de oudste ononderbroken bewoonde nederzettingen op aarde: een stad met in kliffen uitgehouwen grotten, een grote middeleeuwse brug en een hoge citadel aan de Tigris in de huidige provincie Batman. Duizenden jaren bewaakte zij een onmisbare rivieroversteek. In 2020 verdween het grootste deel onder het stuwmeer van de Ilısu-dam.
Dit is de tweede bijdrage in onze geografische reeks over Groot-Koerdistan, en een van de pijnlijkste. Hasankeyf is belangrijk voor de Koerdische geschiedenis om wat het was, het laatste toevluchtsoord van de Koerdische Ajjoebidische dynastie, en om wat zijn verdwijning onder water in het moderne Koerdische zuidoosten ging symboliseren.
Feiten in het kort
Gangbare naam: Hasankeyf
Koerdische naam: Heskîf
Historische namen: Hisn Kayfa, Arabisch; Kepha / Kiphas / Cepha, Romeins-Byzantijns; Ḥesno d-Kifo, Syrisch; Harsnkv, Armeens
Betekenis: Ongeveer «vesting van de rots»
Regio: Bakur (Noord-Koerdistan)
Provincie: Provincie Batman, Turkije
Rivier: De Tigris
Ouderdom van de nederzetting: Vaak omschreven als tot 12,000 jaar oud; thuis voor meer dan 20 culturen
Huidige toestand: Sinds 2020 grotendeels onder het stuwmeer van de Ilısu-dam; bewoners verhuisden naar Nieuw-Hasankeyf
Bekend om: Oude grotten, de Oude Tigrisbrug, de rotscitadel, de laatste Ajjoebidische dynastie en de overstroming
Inhoud
Hisn Kayfa: de Artuqidische gouden eeuw
De laatste Ajjoebiden: het laatste toevluchtsoord van een Koerdische dynastie
Aq Qoyunlu, Zeynel Bey en de Ottomanen
De Ilısu-dam en de verdrinking van Hasankeyf
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Oorsprong en de oude grotten
Hasankeyf wordt vaak omschreven als tot twaalfduizend jaar oud. Hoewel nauwkeurige datering moeilijk is, bestaat er geen twijfel dat het een van de oudste ononderbroken bewoonde nederzettingen ter wereld is. De vroegste bewoners hakten woningen rechtstreeks uit de zachte kalksteenkliffen boven de Tigris, en sommige van die grotten werden tot in de moderne tijd bewoond. In de loop van haar lange geschiedenis zou de plek meer dan twintig verschillende culturen hebben gehuisvest.
De ligging verklaart het langdurige voortbestaan. Hasankeyf lag bij een natuurlijke oversteek van de Tigris op de route tussen Diyarbakir, het oude Amida, en de Jazira in het zuiden, en aan handelswegen die het Vanmeer met de Eufraat verbonden. Wie de rots beheerste, beheerste de rivier.
Romeins en Byzantijns Kepha
In de Romeinse tijd stond de plek bekend als Kepha of Kiphas en diende zij als versterkte basis voor legionairs aan de grens met Sassanidisch Perzië. Een versterkte stad wordt doorgaans rond de 4e eeuw n.Chr. gedateerd. Onder de Byzantijnen bleef zij een strategisch bolwerk en bisschopszetel, een van de vele vestingsteden langs de betwiste Romeins-Perzische grens. De Syrische naam Ḥesno d-Kifo, «vesting van de rots», bewaart deze oude identiteit en vormt de oorsprong van het latere Arabische Hisn Kayfa.
Hisn Kayfa: de Artuqidische gouden eeuw
Arabische legers namen de stad rond 640 in en zij werd Hisn Kayfa, tegen het begin van de 10e eeuw een belangrijke regionale hoofdstad. Haar grootste middeleeuwse bloei kwam onder de Artuqiden, een Turkmeense dynastie die Hisn Kayfa vanaf ongeveer 1102 tot hoofdstad van haar zuidoostelijke emiraat maakte. De Artuqiden beheersten de Tigrisoversteek aan de weg Diyarbakir–Mosul, werden rijk door handel en maakten de stad tot een halteplaats op de Zijderoute.
Hun beroemdste monument was de Oude Tigrisbrug, gebouwd in het midden van de 12e eeuw, ongeveer tussen 1147 en 1167. De centrale boog behoorde in zijn tijd tot de grootste ter wereld, mogelijk was hij de grootste. De brug stortte uiteindelijk in, waarschijnlijk in de 17e eeuw, maar haar massieve stenen pijlers rezen tot in de moderne tijd nog uit de rivier: het blijvende beeld van Hasankeyf.
De laatste Ajjoebiden: het laatste toevluchtsoord van een Koerdische dynastie
In 1232 nam de Ajjoebidische sultan al-Kamil Muhammad, een neef van Saladin, Hisn Kayfa van de Artuqiden over en voegde het aan het Ajjoebidische rijk toe. Wat volgde is een van de opmerkelijkste voetnoten in de Koerdische geschiedenis. De Ajjoebiden waren een Koerdische dynastie, en nadat de grote Ajjoebidische sultanaten in Egypte en Syrië waren gevallen, overleefde de kleine tak die vanuit Hasankeyf regeerde. Deze jongere lijn hield stand van 1232 tot het begin van de 16e eeuw, doorgaans rond 1524 gedateerd. Daarmee verdween zij als allerlaatste Ajjoebidische dynastie, meer dan tweeënhalve eeuw na de andere.
Bijna driehonderd jaar lang was deze rots aan de Tigris dus de laatste zetel van het huis dat Saladin had gesticht. We behandelen dat verhaal uitvoerig in ons bijbehorende artikel over de Ajjoebiden van Hasankeyf.
Aq Qoyunlu, Zeynel Bey en de Ottomanen
Tegen het einde van de 15e eeuw ging de regio over naar de Aq Qoyunlu, de Turkmeense confederatie van de «Witte Schapen». Uit deze periode dateert het graf van Zeynel Bey, een opvallend cilindrisch mausoleum met turkooizen en blauwe geglazuurde tegels. Het werd rond 1475 gebouwd voor Zeynel Bey, een zoon van Aq Qoyunlu-heerser Uzun Hasan die in de strijd omkwam. De Safaviden beheersten het gebied kort voordat de Ottomanen Hasankeyf in 1516 inlijfden, waarna het geleidelijk van regionale hoofdstad tot rustige provinciestad terugviel.
De monumenten van Hasankeyf
Ook tijdens de neergang behield Hasankeyf een buitengewone dichtheid aan erfgoed: de rotscitadel, dooraderd met duizenden door mensen gemaakte grotten; de ruïnepijlers en overgebleven boog van de Oude Tigrisbrug; de El-Rizk-moskee uit 1409, waarvan de ongeveer 30 meter hoge minaret lange tijd het hoogste bouwwerk van de stad was; het Grote en Kleine Paleis van de Artuqiden; en het juweelachtige graf van Zeynel Bey. Turkije verklaarde het gebied in 1981 tot beschermd natuurgebied, en in 2008 werd het op de World Monuments Watch geplaatst.
De Ilısu-dam en de verdrinking van Hasankeyf
De Ilısu-dam werd voor het eerst in 1954 voorgesteld, maar de bouw begon pas in 2006. Het project stuitte op aanhoudend internationaal verzet, en aan het einde van de jaren 2000 trokken buitenlandse investeerders zich terug vanwege zorgen over erfgoed en mensenrechten. Actievoerders, verenigd in het Initiatief om Hasankeyf in Leven te Houden, bestreden de dam jarenlang, en een zaak bereikte het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Herhaalde pogingen om UNESCO-werelderfgoedbescherming te verkrijgen mislukten, deels doordat de Turkse staat, die de aanvraag had moeten indienen, dit weigerde.
Uiteindelijk kwam de dam er toch. Een handvol monumenten, ongeveer acht, waaronder het 1,100 ton zware graf van Zeynel Bey, verplaatst in 2017, delen van een poort uit de Romeinse tijd, een Artuqidisch badhuis en onderdelen van de El-Rizk-moskee, werd op reusachtige verrijdbare platforms naar een nieuw «cultuurpark» ongeveer twee kilometer verderop gebracht, naast het speciaal gebouwde Nieuw-Hasankeyf (Yeni Hasankeyf). Het stuwmeer begon zich in 2019 te vullen en tegen 1 april 2020 bereikte het water een hoogte van ongeveer 498 meter, waardoor de oude stad onderliep. Alleen de bovenste citadel rijst nog boven het meer uit. Ongeveer 2,500 inwoners en nog veel meer mensen uit omliggende dorpen werden elders ondergebracht. Actievoerders en voormalige bewoners beschreven het verlies als de uitwissing van gedeeld menselijk erfgoed, niet alleen Koerdisch erfgoed.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Ca. 10,000 v.Chr. — Grotten uitgehouwen in de kalksteenkliffen; een van de oudste nederzettingen ter wereld.
Ca. 4e eeuw n.Chr. — Romeins-Byzantijnse vesting Kepha aan de Perzische grens.
Ca. 640 — Arabische verovering; de stad wordt Hisn Kayfa.
Ca. 1102–1232 — Artuqidische hoofdstad; gouden eeuw en de Oude Tigrisbrug.
1232 — De Koerdische Ajjoebiden nemen Hisn Kayfa in.
Ca. 1475 — Het Aq Qoyunlu-graf van Zeynel Bey wordt gebouwd.
1516 — Ottomaanse verovering.
Ca. 1524 — De Ajjoebiden van Hasankeyf vallen, de laatste Ajjoebidische dynastie die verdwijnt.
1981 — Uitgeroepen tot beschermd natuurgebied.
2006 — De bouw van de Ilısu-dam begint.
2017 — Het graf van Zeynel Bey wordt naar hoger gelegen terrein verplaatst.
1 april 2020 — Het stuwmeer zet de oude stad Hasankeyf onder water.
Debatten en controverses
De bepalende controverse betreft de Ilısu-dam zelf. Turkije presenteerde hem als onmisbaar voor waterkracht en regionale ontwikkeling; tegenstanders stelden dat hij onnodig een onvervangbaar archeologisch landschap vernietigde, lang gevestigde gemeenschappen verdreef en de stroomafwaartse watertoevoer naar Irak en Syrië schaadde. Een tweede, minder luidruchtig punt betreft identiteit. Hasankeyf was historisch een overwegend Arabische stad, met aanzienlijke Armeense en Assyrisch-christelijke gemeenschappen, terwijl Koerden traditioneel in de omliggende dorpen woonden. Na de Armeense en Assyrische genociden en decennia van latere migratie kreeg het stadscentrum een Koerdische meerderheid, en de stad ligt duidelijk in het overwegend Koerdische zuidoosten van Turkije. Haar diepste Koerdische aanspraak is echter dynastiek: zij was de laatste hoofdstad van de Koerdische Ajjoebiden. Eerlijke geschiedschrijving houdt deze lagen bij elkaar en reduceert de stad niet tot één volk.
Nalatenschap en betekenis
Hasankeyf is een symbool geworden van buitengewone ouderdom, de prijs van grote infrastructuurprojecten en de kwetsbaarheid van Koerdisch en regionaal erfgoed tegenover besluiten die ver weg worden genomen. De monumenten staan nu, merkwaardig uit hun omgeving gehaald, in een cultuurpark langs de weg, terwijl de stad die hun betekenis gaf onder water ligt. Veel Koerden en erfgoedverdedigers wereldwijd herinneren Hasankeyf als een plek die bewust werd opgegeven, eerder dan als een plek die door een ongeluk verloren ging.
Verwante plaatsen en onderwerpen
De Ajjoebiden van Hasankeyf, de laatste Ajjoebidische dynastie. Batman, de moderne provinciehoofdstad. Cizre en het emiraat Botan, stroomafwaarts aan de Tigris. Silvan (Mayyafariqin) en Diyarbakir (Amed), de grote steden stroomopwaarts. Saladin en het bredere Ajjoebidische verhaal. De Tigris in de Koerdische geografie.
Veelgestelde vragen
Waar ligt Hasankeyf?
Hasankeyf (Heskîf) ligt aan de Tigris in de provincie Batman, in het overwegend Koerdische zuidoosten van Turkije, de regio die Koerden Bakur of Noord-Koerdistan noemen.
Waarom werd Hasankeyf overstroomd?
Het verdween onder het stuwmeer van de Ilısu-dam, een groot waterkrachtproject. Ondanks jarenlang plaatselijk en internationaal protest werd de oude stad in 2020 overstroomd; de inwoners verhuisden naar het speciaal gebouwde Nieuw-Hasankeyf in de buurt.
Waarom is Hasankeyf belangrijk voor de Koerdische geschiedenis?
Het was de laatste hoofdstad van de Koerdische Ajjoebidische dynastie, die daar tot het begin van de 16e eeuw standhield, lang nadat de Ajjoebiden in Egypte en Syrië waren gevallen. Vandaag ligt de plek in het overwegend Koerdische zuidoosten en werd het verlies een krachtig symbool van bedreigd erfgoed.
Is er nog iets van Hasankeyf over?
Ja. De bovenste citadel rijst nog boven het water uit, en ongeveer acht monumenten, waaronder het graf van Zeynel Bey, werden vóór de overstroming naar een cultuurpark op hoger terrein verplaatst. Het grootste deel van de oude stad ligt echter onder water.
Bronnen en verdere literatuur
De Ajjoebiden van Hasankeyf — Kurdish-History.com
Oude Brug, Hasankeyf — Wikipedia