Inleiding
Khanaqin (Koerdisch: Xaneqîn) is een Koerdische stad in het uiterste oosten van Irak, aan de Alwand, op slechts enkele kilometers van de Iraanse grens. Bestuurlijk ligt zij in het gouvernement Diyala en niet in de Koerdische Regio. Daarmee behoort zij duidelijk tot de “betwiste gebieden” die zowel Erbil als Bagdad opeist.
Die omstreden status bepaalde de moderne geschiedenis van Khanaqin meer dan wat ook: een stad met een Koerdische meerderheid, onder Saddam Hussein onderworpen aan arabisering die na 2003 deels werd teruggedraaid, en nog altijd klem tussen de Koerdische Regio en de Iraakse staat. Dit portret belicht de ligging, inwoners en langdurige strijd over bij wie de stad hoort.
De belangrijkste punten
• Khanaqin (Koerdisch: Xaneqîn) is een stad met een Koerdische meerderheid in het gouvernement Diyala in Oost-Irak, bij de Iraanse grens.
• Het is een van de betwiste gebieden van Noord-Irak, onder artikel 140 van de grondwet opgeëist door zowel de Koerdische Regio als de federale regering.
• De inwoners spreken vooral Zuid-Koerdisch; de stad herbergt ook al lang Arabische, Turkmeense en christelijke gemeenschappen.
• Khanaqin was doelwit van Saddam Husseins arabiseringscampagnes, die na 2003 grotendeels werden teruggedraaid.
• De Alwand verdeelt de stad en geldt plaatselijk, samen met de historische brug, als symbool van de eenheid en Koerdische identiteit van Khanaqin.
Kerngegevens
Naam (Koerdisch): Xaneqîn
Land / regio: Irak (betwist gebied; opgeëist voor Bashur)
Gouvernement: Diyala
Rivier: Alwand (zijrivier van de Diyala)
Hoogte: ongeveer 183 m
Bevolking: Stad circa 175.000; district circa 350.000
Taal: Vooral Zuid-Koerdisch
Gemeenschappen: Koerdische meerderheid; Arabische, Turkmeense en christelijke minderheden
Bekend om: Status als betwist gebied, olie, de Alwandbrug
Grens: ongeveer 8 km van Iran
Inhoud
Een Koerdische stad in de betwiste gebieden
Arabisering en het terugdraaien ervan
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Waar ligt Khanaqin?
Khanaqin ligt in Oost-Irak, in het noordoosten van het gouvernement Diyala, op ongeveer acht kilometer van de Iraanse grens en circa 150 kilometer ten noordoosten van Bagdad. De stad ligt aan de Alwand, een zijrivier van de Diyala die vanuit de Iraanse Zagrosbergen afdaalt, in een vruchtbaar, intensief bebouwd gebied op ongeveer 183 meter hoogte.
De ligging aan de hoofdweg voor sjiitische pelgrims naar de heilige steden Najaf en Karbala maakte Khanaqin tot een belangrijke grens- en douanestad tussen de Ottomaanse en Perzische wereld, een rol die zij sinds de negentiende eeuw in verschillende vormen heeft vervuld.
Een Koerdische stad in de betwiste gebieden
Khanaqin is een van de betwiste gebieden van Noord-Irak: de gordel van districten met een Koerdische bevolking die van Khanaqin via Kirkuk tot Sinjar loopt, buiten de formele grens van de Koerdische Regio ligt en er toch door wordt opgeëist. Artikel 140 van de Iraakse grondwet uit 2005 beschreef een proces in drie fasen — normalisering, een volkstelling en een referendum — om hun status te bepalen. Het is echter nooit uitgevoerd, waardoor deze gebieden langdurig in onzekerheid verkeren.
De feitelijke controle verschoof herhaaldelijk. Koerdische peshmerga beheersten Khanaqin en een groot deel van de betwiste gordel tot oktober 2017, toen na het Koerdische onafhankelijkheidsreferendum Iraakse federale strijdkrachten binnentrokken en de controle overnamen. De uiteindelijke status van de stad blijft onopgelost.
Arabisering en het terugdraaien ervan
Onder Saddam Hussein was Khanaqin een doelwit van de Baathistische arabiseringspolitiek: Koerden werden gedwongen te vertrekken en vervangen door Arabische kolonisten. De demografische verschuiving was ingrijpend: bij de volkstelling van 1965 vormden Koerden ongeveer 72 procent van het district en Arabieren 26 procent; bij de volkstelling van 1977 waren die aandelen teruggedrongen tot ongeveer 45 procent Koerdisch en 48 procent Arabisch.
Na de val van het regime in 2003 keerden tienduizenden ontheemde Koerden terug en groeide de bevolking sterk. Maar dit herstel was nooit verzekerd: sinds de terugtrekking van de peshmerga in 2017 waarschuwen waarnemers voor hernieuwde demografische druk op het district.
De Alwand en de oude brug
De Alwand loopt dwars door Khanaqin en verdeelt de stad in twee helften, verbonden door de historische Alwandbrug, plaatselijk de Kopri genoemd. Voor de inwoners is de rivier meer dan een waterbron: zij geldt als symbool van de eenheid en Koerdische identiteit van de stad. De omgeving is ook olierijk; in 1927 werd nabij de stad een van de vroegste olieraffinaderijen en pijpleidingen van Irak aangelegd.
Khanaqin vandaag
Het moderne Khanaqin blijft een stad met een Koerdische meerderheid en een onopgeloste politieke status. Bestuur en veiligheid zijn herhaaldelijk onderwerp van strijd tussen de Koerdische Regio en Bagdad. Het is een handelscentrum voor de omliggende landbouwgebieden, een doorgangsplaats voor Iraanse pelgrims en een gemeenschap die tijdens decennia van onrust een sterke Koerdische identiteit behield: een klein maar symbolisch belangrijk deel van de bredere vraag waar de grenzen van Koerdistan liggen.
Tijdlijn
Omstreeks 1045 — Ibrahim Inal verovert Khanaqin; het gebied stond onder de Banu Uqayl en de Annaziden.
Tot de jaren 1850 — Khanaqin behoort tot het Koerdische vorstendom Baban.
1847 — Het Verdrag van Erzurum maakt Khanaqin tot een belangrijke Ottomaans-Perzische grensstad.
1927 — Bij Khanaqin worden een van de eerste olieraffinaderijen en pijpleidingen van Irak aangelegd.
1965–1977 — Arabisering in de Saddamperiode vermindert het Koerdische bevolkingsaandeel sterk.
2003 — Na de val van het regime keren ontheemde Koerden terug en groeit de bevolking.
2005 — Artikel 140 beschrijft een proces om de betwiste gebieden te regelen; het wordt nooit volledig uitgevoerd.
2017 — Iraakse federale strijdkrachten nemen na het Koerdische onafhankelijkheidsreferendum de controle over Khanaqin over.
Veelgestelde vragen
Behoort Khanaqin tot de Koerdische Regio?
Nee. Bestuurlijk ligt de stad in het gouvernement Diyala, buiten de formele Koerdische Regio. Het is echter een stad met een Koerdische meerderheid die de Regio als een van de betwiste gebieden opeist.
Wat is de Koerdische naam van Khanaqin?
In het Koerdisch heet de stad Xaneqîn. De inwoners spreken vooral het Zuid-Koerdische dialect.
Wat is artikel 140?
Een bepaling uit de Iraakse grondwet van 2005 die normalisering, een volkstelling en een referendum voorschreef om de status van betwiste gebieden als Khanaqin, Kirkuk en Sinjar te bepalen. Zij is niet volledig uitgevoerd.
Wat gebeurde er onder Saddam Hussein met Khanaqin?
Khanaqin werd gearabiseerd: Koerden werden verdreven en Arabische kolonisten vestigden zich er. Daardoor daalde het Koerdische bevolkingsaandeel sterk, totdat de politiek na 2003 grotendeels werd teruggedraaid.
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Betwiste gebieden van Noord-Irak · Kirkuk · Sinjar · artikel 140 · de Alwand · Diyala · het vorstendom Baban · Bashur (Iraaks-Koerdistan).
Bronnen en verdere lectuur
De stad Khānaqīn — Encyclopædia Britannica