Inleiding
Kirkuk, Koerdisch Kerkûk, is een van de belangrijkste en meest betwiste steden van Koerdistan. Deze oude stad rond een hoog oprijzende citadel ligt op enorme olievoorraden, waar de Koerdische hooglanden en de vlakten van Midden-Irak elkaar ontmoeten. Voor Koerden is zij een historisch Koerdische stad en een nationale zaak: een plaats die de Baathstaat door tientallen jaren arabisering van haar Koerdische identiteit probeerde te ontdoen en waarvan de uiteindelijke status nog altijd onbeslist is.
Dit is het nieuwste artikel in onze geografische reeks met portretten van de steden en plaatsen van de regio: waar ze liggen, wie ze bestuurt, wie er woont en waarom ze voor het Koerdische verhaal belangrijk zijn.
Kerngegevens
Gangbare naam: De stad Kirkuk
Koerdische naam: Kerkûk, de Koerdische benaming
Land: Irak: hoofdstad van het gouvernement Kirkuk; betwist gebied waarop de Koerdische Regio aanspraak maakt
Bevolking: Gouvernement ongeveer 2 miljoen (2024); een Koerdische, Turkmeense en Arabische stad
Bevolkingsgroepen: Koerden, Turkmenen en Arabieren, met christelijke en andere minderheden
Ligging: Ongeveer 250 km ten noorden van Bagdad, op de olierijke vlakten onder de Zagros
Status: Betwist onder artikel 140 van de Iraakse grondwet
Bekend om: De citadel, de olie en de Koerdische strijd om de stad terug te krijgen
Inhoud
Arabisering en de Koerdische zaak
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Ligging en geografie
Kirkuk ligt in Noordoost-Irak, ongeveer 250 kilometer ten noorden van Bagdad, waar de uitlopers van de Zagros naar de Mesopotamische vlakte afdalen. De stad groeide rond haar grote citadel op een heuvel boven de Khasarivier. Het omliggende gouvernement beslaat bijna 10,000 vierkante kilometer vruchtbare landbouwgrond en olievelden. Dit land verbindt de Koerdische bergen in het noorden en oosten met de Arabische en Turkmeense vlakten in het zuiden en westen. Dat verklaart mede waarom er al zo lang om de macht over Kirkuk wordt gestreden. Onder de stad liggen enkele van de grootste olievoorraden van Irak, rond het beroemde veld Baba Gurgur.
Inwoners en bevolking
Het gouvernement Kirkuk telt ongeveer twee miljoen inwoners. De stad is al lange tijd het thuis van Koerden, Turkmenen en Arabieren, samen met christelijke en andere minderheden. Die verscheidenheid hebben Koerden historisch als onderdeel van Kirkuks karakter omarmd. Koerden beschouwen Kirkuk als een Koerdische stad met diepe wortels en wijzen erop dat de huidige bevolkingssamenstelling grotendeels het resultaat van bewust staatsingrijpen is: het Baathregime verdreef Koerden en vestigde Arabieren uit het zuiden juist om te veranderen wie er woonde. Veelzeggend is dat bij de Iraakse nationale volkstelling van 2024 vragen over etniciteit geheel werden weggelaten. Dat toont hoe politiek gevoelig de eenvoudige vraag wie in Kirkuk woont nog altijd is.
Geschiedenis
Kirkuk is een van de oudste onafgebroken bewoonde plaatsen ter wereld. De citadel zou op duizenden jaren oude fundamenten staan en wordt in overleveringen met de profeet Daniël verbonden. Tijdens de Ottomaanse eeuwen was het een handels- en bestuursstad binnen de bredere Koerdische gebieden. Alles veranderde in 1927, toen bij Baba Gurgur olie werd gevonden en Kirkuk centraal kwam te staan in de rijkdom van Irak. Vanaf dat moment was het lot van de stad met de olie verbonden. Opeenvolgende regeringen in Bagdad waren vastbesloten zowel olie als stad uit Koerdische handen te houden en legden zo de basis voor tientallen jaren conflict.
Arabisering en de Koerdische zaak
Vanaf de jaren 1960, en vooral onder Saddam Hoessein, voerde de Iraakse staat in Kirkuk een systematische arabiseringscampagne. Koerdische en Turkmeense gezinnen werden verdreven, hun dorpen met de grond gelijkgemaakt en Arabische kolonisten uit Midden- en Zuid-Irak aangevoerd. Het regime hernoemde de provincie zelfs tot “Al-Ta’mim” en trok haar grenzen opnieuw om de Koerdische aanwezigheid te verzwakken. Deze bevolkingspolitiek maakte deel uit van dezelfde onderdrukkingsmachinerie die de Anfalcampagne en de gifgasaanval op Halabja voortbracht. Voor Koerden is het ongedaan maken van dit onrecht, door verdreven gezinnen te laten terugkeren en het Koerdische karakter van Kirkuk te herstellen, een kwestie van fundamentele rechtvaardigheid. Dat is precies waarom Kirkuk zo centraal staat in de nationale zaak.
Kirkuk vandaag
De status van Kirkuk is nog altijd onbeslist. Toen ISIS in 2014 door Noord-Irak trok, verdedigden de Koerdische peshmerga Kirkuk en hielden zij de stad uit handen van de militanten nadat het Iraakse leger was ingestort. Koerden bestuurden de stad tot oktober 2017. Na het Koerdische onafhankelijkheidsreferendum, waaraan ook Kirkuk deelnam, trokken Iraakse federale troepen en verbonden milities binnen en namen de macht terug. Sindsdien wordt de stad vanuit Bagdad bestuurd, al blijven Koerden hun aanspraak naar voren brengen. Begin 2025 begon Irak eindelijk een wet uit te voeren die onder de Baathisten geconfisqueerde landbouwgrond aan de oorspronkelijke Koerdische en Turkmeense eigenaren teruggeeft. Koerdische boeren melden echter belemmeringen en intimidatie wanneer zij hun land proberen terug te krijgen.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Oudheid — Een stad groeit rond de citadel boven de Khasarivier.
1927 — Bij Baba Gurgur wordt olie gevonden, waardoor Kirkuk centraal komt te staan in de Iraakse rijkdom.
Jaren 1960–80 — De Baathstaat arabiseert Kirkuk, verdrijft Koerden en vestigt Arabieren.
1988 — De Anfalcampagne verwoest Koerdische gebieden rond Kirkuk.
2005 — Artikel 140 van de grondwet beschrijft een weg naar een oplossing voor Kirkuks status.
2014 — Koerdische peshmerga verdedigen Kirkuk terwijl ISIS oprukt en het Iraakse leger instort.
2017 — Na het onafhankelijkheidsreferendum nemen Iraakse troepen de stad terug.
2025 — Een wet begint geconfisqueerde Baath-landbouwgrond aan Koerdische en Turkmeense eigenaren terug te geven.
Discussies en controverses
Kirkuk is de meest betwiste stad van Irak. Koerden beschouwen haar als een historisch Koerdische stad en, in de woorden van Koerdische leiders, het “Jeruzalem van Koerdistan”. Zij wijzen op artikel 140 van de grondwet, dat normalisering, de terugkeer van tijdens de arabisering verdreven mensen, een volkstelling en een referendum beloofde om de status van de stad te bepalen. Dat referendum is nooit gehouden. Volgens Koerden hebben opeenvolgende regeringen in Bagdad het bewust vertraagd om Kirkuk en zijn olie onder centraal gezag te houden. Arabische en Turkmeense partijen betwisten de Koerdische aanspraak en verzetten zich tegen aansluiting van de stad bij de Koerdische Regio. Turkije heeft al lang belangstelling voor de Turkmeense bevolking. Het resultaat is een kwetsbare stad waar rivaliserende veiligheidstroepen, oliepolitiek en onopgeloste geschiedenis samenkomen. Dit portret is vanuit Koerdisch perspectief geschreven en erkent tegelijk dat Kirkuks andere gemeenschappen deel uitmaken van zijn leven en toekomst.
Betekenis voor de Koerden
Voor Koerden is Kirkuk veel meer dan een oliestad: het is een symbool van zowel onrecht als hoop, een Koerdische stad die ten onrechte werd afgenomen en nog niet is teruggegeven. De arabiseringscampagnes en de gruweldaden uit de Anfalperiode worden herinnerd als onderdelen van dezelfde poging om de Koerdische aanwezigheid in dit land uit te wissen. Kirkuk terugkrijgen, vreedzaam, rechtmatig en via de terugkeer van verdreven inwoners, blijft een van de bepalende doelen van de Koerdische nationale beweging. De stad staat midden in het vraagstuk van de toekomst van Koerdistan.
Verwante plaatsen en onderwerpen
Chamchamal, de Koerdische plaats aan de weg van Kirkuk naar Sulaymaniyah.
Halabja, de bredere Anfalcampagne en de arabisering van de betwiste gebieden. Erbil, Sulaymaniyah en de Koerdische Regio van Irak.
Veelgestelde vragen
Waar ligt Kirkuk?
Kirkuk ligt in Noordoost-Irak, ongeveer 250 km ten noorden van Bagdad, waar de uitlopers van de Zagros de vlakten ontmoeten. Het is de hoofdstad van het gouvernement Kirkuk en een betwist gebied waarop de Koerdische Regio aanspraak maakt.
Is Kirkuk een Koerdische stad?
Koerden beschouwen Kirkuk als een historisch Koerdische stad. De gemengde bevolking van Koerden, Turkmenen en Arabieren is grotendeels het gevolg van tientallen jaren Baath-arabisering, waarbij Koerden werden verdreven en Arabieren in hun plaats werden gevestigd.
Waarom wordt Kirkuk betwist?
Kirkuk ligt op enorme olievoorraden en zowel de Koerdische Regio als Bagdad maakt er aanspraak op. Artikel 140 van de grondwet beloofde een referendum om de status te bepalen, maar dat is nooit gehouden.
Wie heeft Kirkuk nu onder controle?
Sinds oktober 2017, na het Koerdische onafhankelijkheidsreferendum, staat Kirkuk onder controle van de Iraakse federale regering. Koerden blijven echter hun aanspraak op de stad naar voren brengen.
Bronnen en verdere lectuur
Kirkuk — de Wikipedia-bijdrage