Wie is Leyla Zana?
Leyla Zana is een Koerdische politica, geboren in 1961 in Silvan (historisch Farqin) in Zuidoost-Turkije. Zij werd in 1991 de allereerste Koerdische vrouw die in het Turkse parlement werd gekozen en schreef geschiedenis op de dag van haar parlementaire eed door een zin in het Koerdisch toe te voegen: ‘Ik leg deze eed af voor de broederschap van het Koerdische en het Turkse volk.’ Deze daad — Koerdisch spreken in het Turkse parlement, waar de taal officieel verboden was — veroorzaakte opschudding en zette gebeurtenissen in gang die tot haar gevangenschap leidden.
In 1994 werd haar parlementaire onschendbaarheid opgeheven en werd zij samen met drie andere Koerdische parlementsleden gevangengezet, veroordeeld wegens ‘separatisme’ voor haar politieke uitspraken en haar inzet voor de Koerdische identiteit. Zij bracht tien jaar in de gevangenis door, van 1994 tot 2004. In die tijd werd zij een van de bekendste politieke gevangenen ter wereld en won zij in 1995 de Sacharovprijs voor de vrijheid van denken van het Europees Parlement.
Zij is de echtgenote van Mehdi Zana, de voormalige Koerdische burgemeester van Diyarbakır die zelf gevangen werd gezet wegens zijn inzet voor Koerdische rechten. Als echtpaar zijn Leyla en Mehdi Zana de prominentste symbolen van Koerdisch democratisch verzet tegen onderdrukking door de Turkse staat.
Belangrijkste punten
• Eerste Koerdische vrouw die in het Turkse parlement werd gekozen (1991).
• Sprak Koerdisch tijdens haar parlementaire eed, wat opschudding veroorzaakte en tot haar gevangenschap leidde.
• Gevangengezet van 1994 tot 2004, tien jaar, en won in de gevangenis de Sacharovprijs (1995).
• Echtgenote van Mehdi Zana: samen het prominentste echtpaar van het Koerdische democratische verzet in Turkije.
• Wereldwijd symbool van Koerdische politieke rechten en vrijheid van meningsuiting.
Feiten in het kort
Inhoudsopgave
Jeugd
Geboren in 1961 in Silvan (Farqin) in Zuidoost-Turkije. Zij trouwde met Mehdi Zana, de Koerdische burgemeester van Diyarbakır, en werd politiek actief door zijn gevangenschap en haar eigen inzet voor Koerdische rechten. Bij de algemene verkiezingen van 1991 werd zij in het parlement gekozen.
Historische context
Turkije bevond zich begin jaren 1990 in de gewelddadigste fase van zijn Koerdische conflict. Het gebruik van de Koerdische taal in officiële situaties, waaronder het parlement, was verboden. Leyla Zana’s besluit om tijdens haar parlementaire eed Koerdisch te spreken was zowel een politiek statement als een bevestiging van haar culturele identiteit, die de Turkse staat onduldbaar vond.
Prestaties
De parlementaire eed en tien jaar gevangenschap
Leyla Zana’s daad om op 6 november 1991 tijdens haar parlementaire eed Koerdisch te spreken was een van de moedigste afzonderlijke daden in de geschiedenis van de Koerdische politiek in Turkije, vergelijkbaar met Şerafettin Elçi’s verklaring ‘Ik ben een Koerd’ in 1979. Zij kende de gevolgen en koos haar culturele identiteit boven institutionele conformiteit.
Haar tien jaar gevangenschap (1994–2004) maakten haar tot een internationaal symbool: de Sacharovprijs, de campagnes van Amnesty International en andere mensenrechtenorganisaties, en de aandacht van Europese politici richtten zich allemaal op haar zaak. Haar vrijlating in 2004 was deels het resultaat van het EU-toetredingsproces van Turkije.
Tijdlijn
Debatten
Haar Koerdische identiteit en haar gevangenschap om politieke redenen staan vast en zijn internationaal gedocumenteerd.
Nalatenschap
Leyla Zana is een wereldwijd symbool van Koerdische politieke rechten en van de moed om tegen hoge persoonlijke kosten de culturele identiteit te bevestigen. Haar tienjarige gevangenschap wegens het spreken van Koerdisch in het parlement maakte haar zaak wereldwijd bekend en droeg bij aan de uiteindelijke versoepeling van de beperkingen op de Koerdische taal in Turkije.
Verbanden
Mehdi Zana — haar echtgenoot; Koerdische burgemeester van Diyarbakır
Şerafettin Elçi — die eveneens tegen hoge kosten zijn Koerdische identiteit uitsprak
Musa Anter — Koerdisch-Turkse activist, vermoord in 1992
Veelgestelde vragen
Wie is Leyla Zana?
Leyla Zana (geboren in 1961) was de eerste Koerdische vrouw die in het Turkse parlement werd gekozen (1991). Zij zat tien jaar gevangen (1994–2004) nadat zij tijdens haar parlementaire eed Koerdisch had gesproken. In 1995 won zij de Sacharovprijs en werd zij een van de bekendste politieke gevangenen van de 20e eeuw.
Was Leyla Zana Koerdisch?
Ja. Zij werd geboren in Silvan in Zuidoost-Turkije en heeft haar leven gewijd aan Koerdische politieke rechten.
Wat zei zij in het Koerdisch in het parlement?
Zij voegde aan haar eed toe: ‘Ik leg deze eed af voor de broederschap van het Koerdische en het Turkse volk’, uitgesproken in het Koerdisch. Deze bevestiging van haar taal in een parlement waar Koerdisch verboden was, leidde uiteindelijk tot haar gevangenschap.
Bronnen
Wikipedia-bijdragers. ‘Leyla Zana’. Wikipedia. Geraadpleegd in 2025.