Inleiding
Meme Alan (‘Mem van de Alan-clan’) is het oude mondelinge epos achter het beroemde Koerdische liefdesverhaal Mem u Zin. Eeuwen voordat het ooit werd opgeschreven, werd dit verhaal over twee noodlottige geliefden in talloze versies door de Koerdische gebieden gezongen en voorgedragen door de dengbej, de rondreizende barden van Koerdistan.
Toen dichter Ehmede Xani in 1692 zijn literaire meesterwerk Mem u Zin schreef, gaf hij deze oudere volksromance een nieuwe vorm. Meme Alan is de levende, mondelinge wortel van die boom: rijker aan magie en avontuur, vrijer in de vertelling en essentieel om te begrijpen hoe de Koerdische epiek werkelijk functioneerde.
Inhoud
Hoe Meme Alan van Mem u Zin verschilt
Meme Alan in de huidige dengbej-traditie
Verwante mythen en onderwerpen
Wat is Meme Alan?
Meme Alan is een mondeling Koerdisch volksepos dat dengbej uitvoeren in een mengeling van gesproken proza en gezongen poëzie. Centraal staat de gedoemde liefde van Mem, erfgenaam van de ‘Stad van het Westen’, en Zin, dochter van de gouverneur van Jazira Botan. Rond die kern weefden de vertellers wonderen, reizen en heldendaden, zodat geen twee vertellingen ooit helemaal hetzelfde waren. Het is de volkstraditie waaruit het geschreven Mem u Zin voortkwam.
Belangrijkste inzichten
Meme Alan is het mondelinge Koerdische epos achter het geschreven Mem u Zin.
Eeuwenlang voerden dengbej, de barden van Koerdistan, het uit in proza vermengd met gezongen poëzie.
In deze versie brengen feeën (peri) Mem en Zin op magische wijze samen terwijl zij slapen.
Mem is een wonderkind met een wonderpaard, Boze Rewan, en Bako is de samenzwerende schurk.
Ehmede Xani bewerkte deze volksromance in 1692 tot zijn literaire epos Mem u Zin.
Feiten in het kort
Naam: Meme Alan (Mem van de Alan-clan)
Type: Mondeling volksepos / romance (conte-fable: proza en gezongen poëzie)
Traditie: Koerdische mondelinge literatuur, vooral Kurmanji; uitgevoerd door dengbej
Oorsprong: Waarschijnlijk de 14e-15e eeuw; verbonden met Jazira Botan (Cizre)
Hoofdpersonen: Mem (erfgenaam van de Stad van het Westen), Zin (dochter van de gouverneur van Botan), Qeretajdin, Ceko, Bako (de schurk)
Magische elementen: Mems wonderbaarlijke geboorte door de profeet Khidr; zijn wonderpaard Bor / Boze Rewan; feeën (peri) die de geliefden verenigen
Verband met Mem u Zin: De mondelinge bron die Ehmede Xani in 1692 bewerkte tot het literaire Mem u Zin
Bekende vastlegging: In de jaren 1930 gedocumenteerd door de Franse oriëntalist Roger Lescot met Syrische dengbej
Andere versies: Veel regionale varianten, naast Neo-Aramese en Armeense versies
Overlevering: Mondeling, later opgetekend en in tekst vastgelegd (van mondeling naar schriftelijk)
Het verhaal van Meme Alan
In de mondelinge traditie is Mem de langverwachte erfgenaam van de Stad van het Westen. Hij wordt pas geboren nadat de profeet Khidr een kind schenkt aan een van drie kinderloze broers. Als jongen krijgt hij een paard met wonderbaarlijke krachten, bekend als Bor of Boze Rewan. Ver weg, in Jazira Botan, woont Zin, de mooie dochter van de plaatselijke gouverneur.
De twee hebben elkaar nooit ontmoet en zouden dat redelijkerwijs ook nooit kunnen, want hun woonplaatsen liggen een wereld uit elkaar. Maar op een nacht verwonderen de feeën, de peri, zich erover dat de twee mooiste wezens op aarde gescheiden moeten blijven. Met hun magie dragen zij de slapende Zin naar Mems bed, zodat de geliefden naast elkaar ontwaken. Tegen de tijd dat de feeën Zin naar Botan terugbrengen, zijn de twee verbonden door een liefde die hen geen rust zal laten.
Mem vertrekt op zijn wonderpaard naar het verre Botan om Zin te vinden. Bij aankomst verplicht het gebruik hem de gastvrijheid te aanvaarden van Ceko, de man aan wie Zin is beloofd, en diens broers. Onder hen is de dappere en edele Qeretajdin, die Mems trouwe beschermer wordt.
Hun liefde wordt tegengewerkt door Bako, een kwaadaardige figuur die soms als tovenaar wordt beschreven en met de vorst tegen hen samenspant. Door zijn intriges wordt Mem in de gevangenis geworpen, waar hij wegkwijnt. Wanneer hij sterft, is Zins verdriet zo groot dat zij op zijn graf overlijdt.
Qeretajdin wreekt de geliefden door Bako te doden. In de mondelinge vertellingen worden de geliefden die tijdens hun leven niet samen konden zijn, net als in het geschreven epos samen begraven. Hun tragedie wordt het geliefdste verhaal uit de hele Koerdische folklore.
Oorsprong en geschiedenis
De dengbej en de mondelinge traditie
Meme Alan behoort tot de wereld van de dengbej, de Koerdische zangers-vertellers die geschiedenis, afstamming en heldendichten in hun geheugen bewaarden. Zij voerden de romance uit als conte-fable, met afwisselend gesproken vertelling en gezongen verzen, vaak vele uren lang en aangepast aan ieder publiek. Omdat iedere uitvoerder toevoegde en bewerkte, bestaat het epos in veel regionale versies in plaats van één vaste tekst.
Van Meme Alan naar Mem u Zin
Het was deze mondelinge romance die geleerde en dichter Ehmede Xani rond 1692 omvormde tot het geschreven epos Mem u Zin. Xani behield de tragische kern, maar gaf die literaire vorm, een mystieke dimensie en de verfijning van klassieke poëzie. Zijn versie werd het beroemdste werk uit de Koerdische literatuur. Meme Alan is de oudere volkstraditie waaruit dat meesterwerk groeide.
Het mondelinge epos vastleggen
Europese geleerden begonnen vanaf het midden van de 19e eeuw versies van het verhaal te verzamelen. De bekendste mondelinge tekst werd in de jaren 1930 vastgelegd door de Franse oriëntalist Roger Lescot, die met Koerdische dengbej uit Syrië werkte. Er bestaan versies in het Kurmanji-Koerdisch, maar ook in het Neo-Aramees en Armeens. Dat laat zien hoe breed het verhaal zich onder de volkeren van de regio verspreidde.
Hoe Meme Alan van Mem u Zin verschilt
Het mondelinge Meme Alan en Xani’s geschreven Mem u Zin vertellen dezelfde tragedie, maar verschillen op belangrijke punten:
Hoe de geliefden elkaar ontmoeten: in Meme Alan brengen feeën hen in hun slaap samen; in Mem u Zin ontmoeten zij elkaar vermomd bij Newroz tijdens de feestviering.
Vorm: Meme Alan wordt door dengbej gezongen en gesproken en verandert bij iedere uitvoering; Mem u Zin is een vast literair gedicht van ongeveer 2,655 coupletten.
Magie en avontuur: de mondelinge versie zit vol wonderen, het wonderpaard Boze Rewan en heldhaftige gebeurtenissen; Xani’s versie is meer geconcentreerd en mystiek.
Namen: de trouwe beschermer is Qeretajdin, Tacdin in Xani’s gedicht; de rivaliserende gastheer is Ceko; de schurk is Bako (Beko).
Betekenis: Mem u Zin werd een nationaal en literair symbool, terwijl Meme Alan de levende volkstraditie erachter blijft.
Symboliek
Net als het geschreven epos gaat Meme Alan over liefde, het lot en de wreedheid van scheiding. Maar zijn mondelinge vorm draagt eigen betekenissen: de feeën en het wonderpaard plaatsen de geliefden in een wereld waarin lotsbestemming en het bovennatuurlijke mensenlevens vormen. De uitgebreide code van gastvrijheid en eer waarin Mem zijn weg moet vinden, weerspiegelt de waarden van de samenleving die het verhaal zong.
Bovenal is Meme Alan een monument voor het mondelinge geheugen. Dat zo’n lang en ingewikkeld verhaal eeuwenlang zonder boek in het hoofd van dengbej kon leven, toont hoe de Koerdische cultuur haar erfgoed via uitvoering en niet via drukwerk bewaarde.
Meme Alan in de huidige dengbej-traditie
Hoewel Mem u Zin de beroemde geschreven klassieker werd, is de mondelinge traditie van Meme Alan nooit verdwenen. Dengbej voeren nog altijd versies van het verhaal uit, opnamen zijn op cassette en in druk bewaard en theatergezelschappen blijven het opvoeren. Daarbij putten zij vaak rechtstreeks uit de dengbej-vertelling en niet alleen uit Xani’s tekst.
Zo leven de oudste en nieuwste vormen van het verhaal naast elkaar: de oude gezongen romance en haar moderne bewerkingen houden Meme Alan voor nieuwe generaties in leven.
Discussies en misvattingen
Zijn Meme Alan en Mem u Zin hetzelfde verhaal? Ja en nee. Zij delen dezelfde tragische kern, maar Meme Alan is het oudere mondelinge volksepos met veel varianten, terwijl Mem u Zin de ene literaire bewerking van Ehmede Xani is. Mensen gebruiken de titel Mem u Zin vaak voor beide, waardoor het onderscheid vervaagt.
Is het verhaal historisch? Het wordt traditioneel verbonden met gebeurtenissen in Jazira Botan rond de 14e of 15e eeuw, maar het epos is folklore, geen gedocumenteerde geschiedenis. Zijn waarheid is cultureel en emotioneel, eerder dan feitelijk.
Verwante mythen en onderwerpen
Mem u Zin: het literaire epos van Ehmede Xani op basis van Meme Alan
Newroz: het feest waarop de geliefden elkaar in Xani’s versie ontmoeten
Siyabend u Xece: een andere tragische Koerdische liefdeslegende van de dengbej
Feqiye Teyran: de klassieke Koerdische dichter uit dezelfde traditie
De dengbej: de barden die de Koerdische mondelinge epiek bewaarden
Peri: de feeën en geesten uit de Koerdische folklore
Veelgestelde vragen
Wat is Meme Alan?
Meme Alan is het mondelinge Koerdische volksepos achter het geschreven Mem u Zin. Het vertelt de tragische liefde van Mem en Zin en werd eeuwenlang uitgevoerd door dengbej, de barden van Koerdistan.
Wat is het verschil tussen Meme Alan en Mem u Zin?
Meme Alan is de oudere mondelinge versie, door dengbej in veel varianten gezongen; Mem u Zin is het vaste literaire gedicht dat Ehmede Xani er in 1692 uit schiep. Zij delen hetzelfde kernverhaal.
Hoe ontmoeten Mem en Zin elkaar in Meme Alan?
In de mondelinge versie verwonderen feeën zich erover dat de twee mooiste mensen op aarde gescheiden blijven. Met magie brengen zij de slapende Zin naar Mem, zodat de geliefden naast elkaar ontwaken. In Xani’s versie ontmoeten zij elkaar juist vermomd tijdens Newroz.
Wie bewaarde het epos van Meme Alan?
De dengbej, Koerdische zangers-vertellers, hielden het door uitvoering in leven. De bekendste vastgelegde versie werd in de jaren 1930 verzameld door de Franse oriëntalist Roger Lescot met Koerdische zangers uit Syrië.
Wordt Meme Alan tegenwoordig nog uitgevoerd?
Ja. Dengbej dragen er nog altijd versies van voor, opnamen blijven bewaard en theatergezelschappen blijven het voor het podium bewerken. Zo houden zij de mondelinge traditie naast het geschreven epos levend.
Bronnen en verder lezen
Artikel over Mem-e Alan — Encyclopaedia Iranica
Professor Kreyenbroek: de Koerdische romance Mem e Alan — Kaveh Farrokh
Mem u Zin, het Koerdische epos — NYKCC
Koerdische folklore — The Kurdish Project
Mem u Zin: de verheffing van een Koerdisch nationaal epos (Leezenberg)