Inleiding
Sjeik Adi ibn Musafir (Koerdisch: Sex Adi) is de centrale heilige van het jezidische geloof. Als soefimysticus uit de 12e eeuw vestigde hij zich in het dal van Lalish en veranderde het religieuze leven van de Koerdische bergen zo diepgaand dat hij na zijn dood werd vereerd als aardse incarnatie van Tawuse Melek, de Pauwenengel zelf.
Zijn leven ligt op een boeiend kruispunt. Geboren als Arabisch moslim en opgeleid onder de grote soefimeesters van Bagdad werd hij in de daaropvolgende generaties de heilige figuur in het hart van een afzonderlijke, niet-islamitische godsdienst. Het jezidisme begrijpen betekent begrijpen hoe een orthodoxe soefisjeik een jezidische heilige werd.
Inhoud
Van soefi-orde naar jezidisch geloof
Wie was sjeik Adi?
Sjeik Adi ibn Musafir was een soefimysticus en asceet die ongeveer van de jaren 1070 tot 1162 leefde. Hij was van Arabische Omajjadische afkomst, werd in Bagdad opgeleid en trok zich daarna terug in afzondering in het dal van Lalish, waar hij de Adawiyya-orde stichtte. Vereerd om zijn vroomheid en de wonderen die hem werden toegeschreven, werd hij de geestelijke vader van de gemeenschap die tot de jezidi’s zou uitgroeien. Zij eren hem als een incarnatie van de Pauwenengel en maken een pelgrimstocht naar zijn graf.
Belangrijkste inzichten
Sjeik Adi ibn Musafir (circa jaren 1070–1162) was een soefimysticus die de centrale heilige van het jezidisme werd.
Hij was een Arabier van Omajjadische afkomst, geboren in het huidige Libanon en als soefi opgeleid in Bagdad.
Hij vestigde zich in het dal van Lalish en stichtte de Adawiyya-orde onder de Koerden van de Hakkari-bergen.
Na zijn dood ontwikkelde de Adawiyya zich geleidelijk tot de afzonderlijke jezidische godsdienst.
Jezidi’s vereren hem als aardse incarnatie van Tawuse Melek; zijn graf in Lalish is hun heiligste heiligdom.
Feiten in het kort
Naam: Sjeik Adi ibn Musafir (Koerdisch: Sex Adi, Sixadi)
Leefde: Ongeveer van de jaren 1070 tot 1162 n.Chr.
Geboorteplaats: Bait Far, bij Baalbek in het huidige Libanon
Achtergrond: Een Arabier uit de Omajjadische lijn (een afstammeling van Marwan II), met verre Koerdische afkomst
Opleiding: Als soefi in Bagdad, onder de grootste mystici van zijn tijd
Stichting: De soefi-orde Adawiyya, gevestigd in het dal van Lalish
Overlijden: Rond 1162 in Lalish, waar hij begraven ligt
Binnen het jezidisme: Vereerd als aardse incarnatie (avatar) van Tawuse Melek, de Pauwenengel
Graf: Het centrale heiligdom van Lalish en het brandpunt van jezidische pelgrimage
Overlevering: Een gedocumenteerde historische figuur die de centrale heilige van het jezidische geloof werd
Het leven van sjeik Adi
Sjeik Adi werd in de jaren 1070 geboren in het dorp Bait Far bij Baalbek, in de Bekaavallei van het huidige Libanon. Hij had een vooraanstaande achtergrond als afstammeling van de Omajjadische kaliefen, met verre Koerdische afkomst via de moeder van een van zijn voorouders. Zijn geboortehuis bleef lange tijd een plaats voor vrome bezoeken.
Als jongeman ging hij naar Bagdad, toen het intellectuele hart van de islamitische wereld, waar hij zich in het soefisme verdiepte. Hij studeerde naast enkele van de beroemdste mystici van die tijd in de kringen van figuren als Abd al-Qadir al-Jilani en de broers al-Ghazali en verwierf een reputatie als vrome asceet.
Op zoek naar eenzaamheid verliet sjeik Adi de stad en trok zich terug in de bergen ten noorden van Mosul. Hij vestigde zich in het afgelegen dal van Lalish onder de Hakkari-Koerden. Ondanks zijn verlangen naar afzondering trokken zijn ascese en de aan hem toegeschreven wonderen — genezen, gedachten lezen en zelfs met één woord een berg verplaatsen — volgelingen en diepe toewijding uit de omringende bevolking aan.
Daar stichtte hij zijn eigen religieuze orde, de Adawiyya, naar zichzelf genoemd, en bracht zijn lange leven door in de kluizenarij die hij had gebouwd. Hij stierf rond 1162 in Lalish, ongeveer negentig jaar oud, en werd begraven in het dal dat zijn thuis was geworden. Zijn nakomelingen en opvolgers zetten zijn gemeenschap na hem voort.
Van soefi-orde naar jezidisch geloof
De Adawiyya-orde
De orde die sjeik Adi stichtte, de Adawiyya, begon als een herkenbare soefibroederschap, gewijd aan ascese en verering van haar heilige meester. Middeleeuwse Arabische schrijvers kenden de volgelingen in de bergen als de “Adawi-Koerden”. Tijdens zijn leven en kort daarna volgde de pelgrimstocht naar sjeik Adi en later zijn graf het vertrouwde soefipatroon van het eren van een heilig man.
De verandering in het jezidisme
Maar in de daaropvolgende generaties veranderde de Adawiyya in haar Koerdische bergomgeving diepgaand. Zij nam oudere religieuze stromingen uit de streek op: verering van zon en heilig vuur, oude Mesopotamische ideeën over heilige bronnen en bergen en een kosmologie van zeven engelen. Zo groeide zij uit tot een afzonderlijk geloof buiten de islam. Sjeik Adi zelf, een orthodoxe soefi, zou de vuurrituelen van het latere Lalish niet hebben beoefend; de godsdienst kreeg na hem haar volwassen vorm.
Sjeik Adi als de Pauwenengel
Tijdens dit proces veranderde de status van sjeik Adi. Hij werd niet alleen als heilige vereerd, maar als aardse incarnatie, een avatar, van Tawuse Melek, de Pauwenengel. Passend daarbij had sjeik Adi de soefi-opvatting gedeeld, verbonden met de mysticus al-Hallaj, dat de engel die weigerde voor Adam te buigen dat uit zuivere liefde voor God deed. Juist dit idee ligt achter het jezidische begrip van de Pauwenengel.
Het graf in Lalish
Het graf van sjeik Adi in Lalish, onder de gegroefde kegelvormige torens van het heiligdom, is de heiligste plaats in de jezidische wereld en het brandpunt van pelgrimage. Een groen doek bedekt het graf, lampen en fakkels verlichten het heiligdom ’s nachts en pelgrims komen de heilige eren wiens aanwezigheid het hele dal heiligt. Voor een jezidi betekent bij zijn graf staan op het ontmoetingspunt van het menselijke en het goddelijke staan.
Symboliek en nalatenschap
Sjeik Adi is de grote brug in de jezidische geschiedenis: de historische man door wie een oude religieuze wereld een nieuwe, blijvende vorm kreeg. Hij wordt in de heilige qewls aangeroepen, geëerd tijdens grote feesten zoals Carsema Sor en herinnerd als de stichtende heilige die het geloof zijn centrum in Lalish gaf.
Zijn verhaal vat ook iets wezenlijks over Koerdistan: een ontmoetingsplaats van volken en geloven, waar een Arabische soefi de heilige kon worden van een Koerdische godsdienst die put uit tradities ouder dan de islam zelf. In sjeik Adi zijn geschiedenis en devotie, soefisme en het oude Mesopotamië met elkaar verbonden.
Debatten en misvattingen
Was sjeik Adi moslim of jezidi? Historisch was hij een soennitische moslim en soefi en zou hij zichzelf ook zo hebben begrepen. Het jezidisme als afzonderlijke godsdienst kreeg vorm in de generaties na hem. Toch is hij voor jezidi’s hun eigen centrale heilige en veel meer dan een sterfelijke leraar. Dat is een geloofszaak, geen tegenstrijdigheid die moet worden opgelost.
Was hij Koerdisch of Arabisch? Naar afstamming was hij een Arabier uit de Omajjadische lijn met slechts verre Koerdische afkomst. Toch leefde hij onder de Hakkari-Koerden, leidde hen en stond zijn gemeenschap bekend als de Adawi-Koerden. Hij behoort tot de Koerdische religieuze geschiedenis via het geloof dat hij stichtte, niet via zijn geboorte.
Verwante onderwerpen
Tawuse Melek: de Pauwenengel, van wie sjeik Adi als avatar wordt vereerd
Lalish: het dal en graf van sjeik Adi, de heiligste jezidische plaats
De qewls: de heilige hymnen waarin sjeik Adi wordt geëerd
Carsema Sor: het jezidische nieuwjaar dat bij zijn heiligdom wordt gevierd
De Adawiyya: de soefi-orde die sjeik Adi stichtte
De zeven engelen van het jezidische geloof
Veelgestelde vragen
Wie was sjeik Adi ibn Musafir?
Sjeik Adi (circa jaren 1070–1162) was een soefimysticus van Arabische Omajjadische afkomst die zich in het dal van Lalish vestigde en de Adawiyya-orde stichtte. Hij werd de centrale heilige van het jezidische geloof en wordt vereerd als incarnatie van de Pauwenengel.
Waarom is sjeik Adi belangrijk voor jezidi’s?
Hij is de stichtende heilige in het hart van hun geloof. Jezidi’s vereren hem als aardse incarnatie van Tawuse Melek. Zijn graf in Lalish is hun heiligste pelgrimsoord.
Was sjeik Adi moslim?
Historisch wel: hij was een soennitische soefimysticus die in Bagdad werd opgeleid. De afzonderlijke jezidische godsdienst ontwikkelde zich in de generaties na zijn dood uit zijn orde, de Adawiyya.
Waar is sjeik Adi begraven?
In Lalish, in de bergen van Noord-Irak. Zijn graf onder de kegelvormige torens van het heiligdom is het heiligste heiligdom van het jezidische geloof.
Hoe werd een soefisjeik een jezidische heilige?
Zijn orde, de Adawiyya, nam over verschillende generaties oudere Mesopotamische en Iraanse religieuze tradities op en groeide uit tot het afzonderlijke jezidische geloof. Daarbinnen werd sjeik Adi veel meer dan een menselijke leraar.