Soad Hosny: de Assepoester van de Arabische cinema met Koerdische…

Wie was Soad Hosny?

Soad Mohammad Kamal Hosny (Arabisch: سعاد حسني; 26 januari 1943 – 21 juni 2001) was een van de meest gevierde actrices en zangeressen in de geschiedenis van de Arabische cinema. In de hele Arabische wereld stond zij bekend als de ‘Assepoester van het witte doek’. Zij speelde in 83 films tussen 1959 en 1991 en werkte met vrijwel iedere belangrijke Egyptische regisseur van haar tijd. Haar verhaal is bijzonder relevant voor de Koerdische geschiedenis vanwege haar afkomst van vaderskant: haar vader, de vermaarde kalligraaf Muhammad Kamal Hosny, was van Koerdische afkomst uit de Al-Baba-stam in Syrië. Daarmee was Soad Hosny een van de beroemdste mensen van Koerdische afkomst in het Arabische culturele leven van de 20e eeuw.

Belangrijkste punten

Haar vader, Muhammad Kamal Hosny, was een Koerdische kalligraaf uit de Al-Baba-stam in Syrië. Hij emigreerde naar Egypte en werd een van de meest gerespecteerde islamitische kalligrafen van zijn tijd.
Soad Hosny speelde in 83 films gedurende een loopbaan van 32 jaar en werkte met Omar Sharif, Youssef Chahine en iedere belangrijke regisseur uit de gouden eeuw van de Egyptische cinema.
Zij werd geboren in een kunstenaarsfamilie: haar halfzus Nagat El-Saghira werd een van de meest geliefde zangeressen van Egypte.
Zij overleed op 21 juni 2001 na een val van een balkon op de zesde verdieping in Londen. De Britse autoriteiten oordeelden dat het zelfdoding was, maar haar familie en velen in Egypte denken dat zij werd vermoord.
Haar zaak blijft een van de meest besproken onopgeloste mysteries uit de Arabische cultuurgeschiedenis.

Kerngegevens

Volledige naam: Soad Mohammad Kamal Hosny Ook bekend als: Souad Hosni, Zozo, Assepoester van het witte doek, Zuster van de maan Geboren: 26 januari 1943, Caïro, Egypte Overleden: 21 juni 2001, Londen, Engeland Achtergrond: geboren in Egypte; Koerdische afkomst van vaderskant (Al-Baba-stam, Syrië) Beroep: actrice, zangeres Periode: jaren 1950–1990 Bekend om: hoofdrolspeelster uit de gouden eeuw van de Egyptische cinema; 83 films Belangrijkste films: Hassan and Naima (1959), Watch Out for ZouZou (1972), El Karnak (1975), Shafika and Metwally (1978) Verbonden met: Egyptische cinema; gouden eeuw van de Arabische film Historisch belang: een van de meest iconische Arabische actrices van de 20e eeuw; door haar Koerdische wortels van vaderskant is zij een belangrijke figuur in het verhaal van de Koerdische culturele diaspora

De Koerdische vader achter het icoon

De Koerdische dimensie van Soad Hosny’s verhaal begint bij haar vader, Muhammad Kamal Hosny. Hij werd geboren in de Al-Baba-clan, een Koerdische stam die in het Syrische gebied onder Ottomaans bestuur had gewoond. Toen het Ottomaanse Rijk zijn laatste decennia inging, besloot Muhammads vader te emigreren. Hij nam zijn toen 18-jarige zoon en andere familieleden mee naar Egypte. Zij vestigden zich in Caïro, waar Muhammad de rest van zijn leven zou blijven.

In Caïro vestigde Muhammad Kamal Hosny al snel zijn naam als meester in de islamitische kalligrafie. Uiteindelijk werkte hij aan het Koninklijk Instituut voor Kalligrafie. Zijn huis in Khan el-Khalili werd een ontmoetingsplaats voor kunstenaars, musici, schilders en geleerden uit de hele Arabische wereld. Mensen die het kenden omschreven het als ‘het huis van de kunstenaars’: een plek waar de creatieve cultuur van de Arabische wereld bij de familie over de vloer kwam. Zijn Koerdische erfgoed, meegenomen van Syrië naar Egypte, raakte opgenomen in deze uitgesproken kosmopolitische kunstenaarsomgeving. Zijn kinderen groeiden op onder invloed van beide.

Dit patroon—Koerden die uit hun door de Ottomanen bestuurde thuisgebieden naar Arabische steden migreerden en volledig deel gingen uitmaken van het Arabische culturele leven—keert steeds terug in de moderne geschiedenis van het Midden-Oosten. Het verklaart waarom zoveel belangrijke figuren in de Arabische kunst, literatuur, politiek en religie Koerdische wortels hebben die nauwelijks bekend zijn. Soad Hosny is daarvan een bijzonder treffend voorbeeld: een vrouw met Koerdische afkomst van vaderskant die misschien wel de beroemdste actrice in de Arabische geschiedenis werd.

Jeugd en afkomst

Soad Mohammad Kamal Hosny werd op 26 januari 1943 geboren in de wijk Bulaq in Caïro, een van de oudere buurten van de stad met een overwegend arbeiderskarakter. Haar vader was Muhammad Kamal Hosny, de Koerdisch-Syrische meesterkalligraaf. Haar moeder, Gawhara Mohamed Hassan Saffour, was Egyptisch. Soad was een dochter van haar vaders tweede vrouw en groeide op als een van drie zussen in die tak van de familie.

Haar familie was enorm. Haar ouders scheidden en haar moeder trouwde later met Abdul Monem Hafeez, met wie zij nog zes kinderen kreeg. Alle familietakken meegerekend groeide Soad op met ongeveer 16 broers, zussen, halfbroers en halfzussen. Ondanks—of misschien juist dankzij—dit drukke huishouden was de familie uitzonderlijk getalenteerd. Haar halfzus Nagat El-Saghira werd een van de beroemdste zangeressen van de Arabische wereld. Haar halfbroer Ezz Eddin Hosni werd componist en muziekleraar en gaf zowel Soad als Nagat les. Een ander familielid, Sami Hosni, werd cellist. Het huis van hun vader, de kalligraaf, was een salon voor de creatieve gemeenschap van de Arabische wereld.

Soad liet haar talent vroeg zien. Op driejarige leeftijd zong zij in het populaire Egyptische kinderradioprogramma Baba Sharo. Dat optreden bezorgde haar de bijnaam ‘Zuster van de maan’ (Okht El Qamar), die haar jarenlang zou vergezellen. Haar acteertalent werd in haar tienerjaren ontdekt door schrijver en regisseur Abdel Rahman El-Khamisy. Hij gaf haar de rol van Ophelia in zijn toneelproductie van Hamlet en beval haar vervolgens aan bij regisseur Henry Barakat voor diens film Hassan and Naima uit 1959. Zij was zeventien jaar oud. Met die film begon haar loopbaan.

Historische context

Soad Hosny’s loopbaan liep vrijwel precies gelijk op met de gouden eeuw van de Egyptische cinema. Van eind jaren 1950 tot in de jaren 1970 was de Egyptische film de overheersende culturele kracht van de Arabische wereld. Caïro werd soms ‘het Hollywood van het Midden-Oosten’ genoemd. Van Marokko tot Irak werden Egyptische films, liedjes en sterren bekeken, beluisterd en besproken. Dat een actrice met Koerdische wortels de absolute top van die industrie bereikte, weerspiegelde zowel hoezeer Koerdische diasporagemeenschappen in het Arabische culturele leven waren geïntegreerd als hoe onbelangrijk etnische afkomst werd wanneer talent onmiskenbaar was.

Egypte onder Gamal Abdel Nasser en vervolgens Anwar Sadat was een samenleving in snelle verandering: verstedelijkend, moderniserend en politiek complex. Cinema speelde een directe rol in het verwerken van deze veranderingen. Films verkenden relaties tussen mannen en vrouwen, klassenspanningen, politieke ambities en de druk tussen traditie en moderniteit. Hosny was in deze omgeving bijzonder overtuigend omdat zij een nieuw soort Egyptische vrouwelijkheid belichaamde: onafhankelijk, modern, charmant en altijd enigszins ongrijpbaar. Toen de gouden eeuw in de jaren 1980 begon te vervallen, nam ook Hosny’s carrière af. In 1991 trok zij zich terug.

Belangrijkste prestaties en loopbaan

Filmloopbaan

Hosny’s filmdebuut in Hassan and Naima (1959) liet meteen haar natuurlijke uitstraling op het witte doek zien. In de drie daaropvolgende decennia werkte zij met iedere belangrijke regisseur van de Egyptische cinema, onder wie Youssef Chahine, Henry Barakat en Ali Badrakhan, met wie zij later trouwde. Zij speelde tegenover hoofdrolspelers als Omar Sharif en Hussein Fahmy. Haar veelzijdigheid was uitzonderlijk: zij speelde onschuldige dorpsmeisjes, moderne carrièrevrouwen, komische hoofdrollen, tragische heldinnen en politiek complexe personages met dezelfde overtuigingskracht.

Haar meest iconische rol was ZouZou in Watch Out for ZouZou (1972). Die film raakte zo sterk met haar verbonden dat zij algemeen simpelweg ‘Zozo’ werd genoemd. Andere belangrijke films zijn El Karnak (1975), gebaseerd op een verhaal van Naguib Mahfouz over foltering door Nassers geheime politie; Shafika and Metwally (1978), een volkstragedie; en The Savage (1979), waarvoor zij de nationale filmprijs voor beste actrice won.

Tijdens haar loopbaan won zij onder meer de prijs voor beste actrice op het Egyptische Nationale Festival, vijfmaal de prijs van het ministerie van Cultuur, vijfmaal de prijs van de Egyptische Filmvereniging en de prijs voor beste actrice op het Internationale Filmfestival van Alexandrië. In 1979 overhandigde president Anwar Sadat haar op de Dag van de Kunst persoonlijk een oorkonde van waardering.

Het publieke imago en het privéleven

Hosny trouwde vier keer. Haar gedocumenteerde huwelijken waren met cameraman Salah Kurayyem (circa 1968), regisseur Ali Badrakhan (1970–1981), Zaki Fateen Abdel-Wahab (1981, gedurende vijf maanden) en scenarioschrijver Maher Awad (1987, tot haar dood). Hardnekkige en breed verspreide geruchten stellen dat zij ook in het geheim was getrouwd met de legendarische Egyptische zanger Abdel Halim Hafez, hoewel haar familie en hijzelf dat tijdens hun leven ontkenden. Zij had geen kinderen.

In 1979 liep zij ernstig rugletsel op toen zij als circusartieste acrobatische scènes uitvoerde in The Savage. Dat letsel zou haar gezondheid de rest van haar leven beïnvloeden. Eind jaren 1980 had een wervelbreuk haar steeds sterker beperkt. Zij zocht eerst behandeling in Egypte, vervolgens vanaf 1992 in Parijs en ten slotte vanaf 1997 in Londen, waar zij enkele maanden dacht te blijven. Zij keerde nooit terug.

Tijdlijn en belangrijke gebeurtenissen

Circa begin jaren 1900 — Muhammad Kamal Hosny, haar Koerdische vader, emigreert met zijn familie van Syrië naar Egypte. 26 januari 1943 — Soad Mohammad Kamal Hosny wordt geboren in Bulaq, Caïro. Circa 1946 — Zingt op driejarige leeftijd in het Egyptische kinderradioprogramma Baba Sharo en krijgt de bijnaam ‘Zuster van de maan’. 1959 — Filmdebuut in Hassan and Naima. 1966 — Too Young to Love verschijnt. 1969 — One Day, the Nile verschijnt. 1969 — Haar vader Muhammad Kamal Hosny overlijdt in Caïro. 1971 — Wint de prijs voor beste actrice op het Egyptische Nationale Festival. 1972 — Watch Out for ZouZou verschijnt, haar meest iconische film. 1975 — El Karnak verschijnt. 1978 — Shafika and Metwally verschijnt. 1979 — The Savage verschijnt; wint de nationale filmprijs voor beste actrice. Loopt op de set ernstig rugletsel op. 1979 — Ontvangt op de Dag van de Kunst een oorkonde van waardering van president Anwar Sadat. 1987 — Trouwt met scenarioschrijver Maher Awad, haar vierde en laatste echtgenoot. 1991 — Laatste film, The Shepherd and the Women; trekt zich wegens verslechterende gezondheid terug. 1992 — Verlaat Egypte om in Parijs medische behandeling te zoeken. 1997 — Verhuist naar Londen voor behandeling van haar wervelkolom. 21 juni 2001 — Overlijdt na een val van het balkon op de zesde verdieping van Stuart Tower in Westminster. De Britse autoriteiten oordelen dat het zelfdoding is. Haar familie betwist dit. 2002 — Britse rechtbanken oordelen formeel dat haar dood zelfdoding was. 2006 — De Egyptische televisieserie Cinderella over haar leven wordt uitgezonden, met Mona Zaki in de hoofdrol. 2011 — Haar zus begint een rechtszaak in Egypte en stelt dat overheidsfunctionarissen achter haar dood zaten. 2013 — Een Egyptische rechter schort het onderzoek op. Rania Stephans The Three Disappearances of Soad Hosni wordt vertoond tijdens Berlin Art Week.

Debatten, controverses en misvattingen

De dood in Londen

Soad Hosny’s dood op 21 juni 2001 blijft een van de meest besproken onopgeloste zaken in de Arabische cultuurgeschiedenis. Zij werd aangetroffen op de stoep voor Stuart Tower in de wijk Maida Vale in Westminster, na een val van het balkon op de zesde verdieping van het appartement van haar vriendin Nadia Yousri. De Britse autoriteiten verstrekten aanvankelijk weinig informatie, wat tot hevige speculatie in de media leidde.

Britse rechtbanken oordeelden in 2002 uiteindelijk dat haar dood zelfdoding was en verwezen naar haar verslechterende gezondheid en gemelde depressie. Een aantal fysieke details baarde onderzoekers en het Egyptische publiek echter zorgen: naar verluidt was er een gat geknipt in het veiligheidsnet op het balkon; één pantoffel lag in de badkamer en de andere bij het raam; onder haar nagels zou vrouwenhaar zijn gevonden; haar appartement leek overhoopgehaald; en buren meldden kort voor haar val geschreeuw te hebben gehoord.

Haar familie, met name haar halfzus Janjah Abdel Moneim, houdt al lange tijd vol dat zij is vermoord. Zij stellen dat Hosny ten tijde van haar dood aan memoires werkte die hoge Egyptische overheidsfunctionarissen met compromitterende situaties in verband zouden brengen. In Egypte werd in 2011 formeel een zaak aangespannen, waarbij onder anderen de voormalige voorzitter van de Shura-raad Safwat El-Sherif en oud-minister van Binnenlandse Zaken Habib El-Adly werden beschuldigd. Het Egyptische onderzoek werd in 2013 wegens onvoldoende bewijs opgeschort. De zaak is nooit volledig opgehelderd.

Was zij Koerdisch?

Soad Hosny was niet Koerdisch op de manier waarop een politieke of culturele figuur die in de Koerdische samenleving geworteld is zo wordt omschreven. Zij werd in Caïro geboren uit een Egyptische moeder en leefde haar hele leven als Egyptische. Haar afkomst van vaderskant was echter Koerdisch: haar vader Muhammad Kamal Hosny kwam uit de Koerdische Al-Baba-clan in Syrië. Daarmee behoort zij tot de Koerdische diaspora: een van de vele Koerden en mensen van Koerdische afkomst die hun thuisgebieden verlieten en bijdroegen aan het culturele leven van Arabische samenlevingen in het moderne Midden-Oosten. Haar verhaal herinnert eraan dat Koerdisch erfgoed veel sterker in de Arabische cultuurgeschiedenis aanwezig is dan doorgaans wordt erkend.

Nalatenschap en culturele invloed

Meer dan twee decennia na haar dood blijft Soad Hosny een bepalende figuur in het Arabische culturele geheugen. Haar films worden nog steeds in de hele Arabische wereld bekeken. Een van haar liedjes, ‘Ik ga naar het plein’, werd een strijdlied van de Egyptische revolutie van 2011: een opmerkelijke postume betekenis voor een vrouw die sinds 1991 niet meer op het scherm was verschenen.

In 2006 verbeeldde de Egyptische televisieserie Cinderella haar leven, met Mona Zaki in de titelrol. In 2013 werd de experimentele documentaire The Three Disappearances of Soad Hosni van de Libanese filmmaker Rania Stephan vertoond tijdens Berlin Art Week. De film, volledig samengesteld uit fragmenten van Hosny’s eigen films, liet een nieuw internationaal publiek met haar werk kennismaken.

Voor de Koerdische geschiedenis ligt haar betekenis niet in een politieke rol, maar in wat zij vertegenwoordigt: een familie met Koerdische wortels die Syrië onder Ottomaans bestuur verliet, zich in Caïro vestigde en een van de beroemdste vrouwen van de Arabische wereld voortbracht. Het is een verhaal over migratie, culturele integratie en de onzichtbare draden van Koerdisch erfgoed die in de Arabische cultuurgeschiedenis zijn verweven en nog altijd worden onderzocht.

Nagat El-Saghira — haar halfzus en een van de meest geliefde zangeressen van Egypte
Muhammad Kurd Ali — een andere Koerdisch-Syrische intellectueel die het Arabische culturele leven vormgaf
Saladin — de beroemdste Koerd in de Arabische geschiedenis, die ook een icoon van een bredere beschaving werd
Koerdische diaspora in de Arabische wereld — het patroon van Koerdische migratie naar Caïro, Damascus en Bagdad
Islamitische kalligrafie — de kunst die haar vader beheerste en waarmee de familie toegang kreeg tot de culturele elite van Caïro
De gouden eeuw van de Egyptische cinema — de culturele context waarin Hosny een ster werd
Abdel Halim Hafez — de Egyptische zanger met wie zij volgens geruchten in het geheim getrouwd was

Veelgestelde vragen

Wie was Soad Hosny?

Soad Hosny was een Egyptische actrice en zangeres, geboren in Caïro in 1943 uit een vader met Koerdische wortels en een Egyptische moeder. Zij speelde in 83 films tussen 1959 en 1991. Zij wordt beschouwd als een van de grootste actrices uit de Arabische filmgeschiedenis en stond bekend als de ‘Assepoester van het witte doek’.

Was Soad Hosny Koerdisch?

Haar vader, Muhammad Kamal Hosny, was van Koerdische afkomst uit de Al-Baba-clan in Syrië. Hij emigreerde naar Egypte en bracht zijn gezin groot in Caïro. Soad werd geboren en leefde als Egyptische, maar had van vaderskant Koerdische wortels. Daarmee was zij een van de beroemdste mensen van Koerdische afkomst in het Arabische culturele leven van de 20e eeuw.

Hoe stierf Soad Hosny?

Zij overleed op 21 juni 2001 na een val van het balkon op de zesde verdieping van het appartement van een vriendin in Westminster, Londen. Britse rechtbanken oordeelden in 2002 dat haar dood zelfdoding was. Haar familie betwist dit en stelt dat zij door Egyptische overheidsagenten is vermoord. De zaak blijft onopgehelderd.

Waar is Soad Hosny vooral bekend om?

Zij is vooral bekend om haar rol als ZouZou in Watch Out for ZouZou (1972) en om haar uitzonderlijke veelzijdigheid in 83 films. Daarnaast is zij bekend van El Karnak (1975), Shafika and Metwally (1978) en The Savage (1979). Haar lied ‘Ik ga naar het plein’ werd een mobiliserend strijdlied tijdens de Egyptische revolutie van 2011.

Waarom is Soad Hosny van belang voor de Koerdische geschiedenis?

Haar vader was een Koerdische man uit Syrië die naar Egypte emigreerde en een gevierd islamitisch kalligraaf werd. Zijn huis groeide uit tot een centrum van de Arabische kunstwereld en zijn dochter werd een van de beroemdste vrouwen uit de geschiedenis van het Arabische amusement. Haar verhaal laat zien hoe Koerdisch erfgoed deel uitmaakt van het Arabische culturele leven op manieren die zelden worden erkend.