Inleiding
In mei 1916, terwijl de Eerste Wereldoorlog in Europa en het Midden-Oosten woedde, verdeelden twee diplomaten — de Britse officier Sir Mark Sykes en de Franse diplomaat François Georges-Picot — in het geheim het Ottomaanse Rijk met een potlood en een kaart. Hun overeenkomst, bekend als het Sykes-Picotverdrag, verdeelde de Arabische en Koerdische gebieden van het Ottomaanse Rijk in Britse en Franse invloedssferen. Dit gebeurde in volledige geheimhouding, zonder medeweten of instemming van de volkeren wier thuislanden werden verdeeld. Het verspreidde de Koerdische natie over vier toekomstige staten en wiste voor een eeuw ieder vooruitzicht op een Koerdische staat uit.
Voor het Koerdische volk is Sykes-Picot het beruchtste verdrag uit de geschiedenis. Het voltooide de verdeling die bij Chaldiran (1514) was begonnen, in Amasya (1555) was geformaliseerd, in Zuhab (1639) blijvend was gemaakt en in Erzurum (1847) was geïnternationaliseerd. Het Ottomaans bestuurde deel van Koerdistan, dat ten minste onder één imperiaal bestuur verenigd was geweest, werd nu verder opgesplitst tussen Britse en Franse zones. Toen deze zones de mandaatgebieden Irak en Syrië werden, was de vierdeling van Koerdistan over Turkije, Irak, Iran en Syrië compleet. Iedere grens die het Koerdische volk tegenwoordig opsluit, vindt direct of indirect haar oorsprong in de lijnen die Sykes en Picot trokken.
Inhoud
Wat was het Sykes-Picotverdrag?
De verdragsvoorwaarden en Koerdische gebieden
Wat was het Sykes-Picotverdrag?
Het Sykes-Picotverdrag, ook het Klein-Azië-akkoord genoemd, was een geheime overeenkomst die Groot-Brittannië en Frankrijk in mei 1916 met instemming van het Russische Rijk sloten voor de ontmanteling van het Ottomaanse Rijk. De onderhandelingen begonnen in november 1915 tussen Sir Mark Sykes namens Groot-Brittannië en François Georges-Picot namens Frankrijk. Sergej Sazonov vertegenwoordigde Rusland als derde lid van de Triple Entente.
Het verdrag verdeelde de Arabische en Koerdische gebieden van het Ottomaanse Rijk in zones van rechtstreeks bestuur en invloedssferen. Groot-Brittannië zou gebieden rond Bagdad, Basra en Haifa beheersen. Frankrijk zou Libanon, de Syrische Middellandse Zeekust en grote delen van Zuidoost-Turkije besturen. Ook zou Frankrijk aanzienlijke invloed uitoefenen op de rest van Syrië en het huidige Iraakse Koerdistan. Rusland werden Constantinopel en de Armeense provincies beloofd, waaronder door Koerden bewoonde gebieden rond Van, Bitlis en Erzurum.
Belangrijkste inzichten
• Sykes-Picot verdeelde het Ottomaans bestuurde deel van Koerdistan tussen Britse en Franse zones en voltooide daarmee de vierdeling van Koerdistan over Turkije, Irak, Iran en Syrië die tegenwoordig voortduurt.
• Het verdrag kwam in volledige geheimhouding tot stand. Geen Koerd, geen Arabier en niemand uit de regio werd geraadpleegd. De volkeren wier thuislanden werden opgedeeld, hoorden pas van de overeenkomst nadat de bolsjewieken haar in november 1917 hadden gelekt.
• Het verdrag was in strijd met beloften die Groot-Brittannië aan Arabische leiders had gedaan in de Hoessein-McMahon-correspondentie en zou later botsen met de belofte van Koerdische autonomie in het Verdrag van Sèvres (1920).
• Hoewel de precieze bepalingen van Sykes-Picot nooit volledig werden uitgevoerd, werd de onderliggende logica — Koerdische en Arabische gebieden onder Britse en Franse controle plaatsen — verwezenlijkt via het mandaatstelsel van de Volkenbond.
Feiten in het kort
Overeenkomst: Sykes-Picotverdrag (Klein-Azië-akkoord) Datum: Mei 1916 (onderhandelingen begonnen in november 1915) Partijen: Groot-Brittannië (Sir Mark Sykes), Frankrijk (François Georges-Picot), Rusland (Sergej Sazonov) Type: Geheime oorlogsovereenkomst voor de ontmanteling van het Ottomaanse Rijk Belangrijkste bepaling voor Koerden: Koerdische gebieden verdeeld tussen de Britse zone (Zuid-Koerdistan/Irak), Franse zone (Noord-/West-Koerdistan/Syrië) en Russische zone (Armeense provincies inclusief Koerdische gebieden rond Van, Bitlis en Erzurum) Onthulling: Gelekt door bolsjewistisch Rusland in november 1917 Nalatenschap: Grondslag voor de Volkenbondmandaten die Irak en Syrië schiepen en de vierdeling van Koerdistan voltooiden
Historische context: de zieke man van Europa opdelen
Tegen 1915 was duidelijk dat het Ottomaanse Rijk, dat zich naast Duitsland en Oostenrijk-Hongarije bij de Centrale Mogendheden had aangesloten, de oorlog waarschijnlijk niet ongeschonden zou overleven. Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland begonnen de ontmanteling van Ottomaanse gebieden te plannen. Ieder had eigen belangen: Rusland wilde Constantinopel en de Armeense provincies; Frankrijk wilde Syrië, Libanon en Zuidoost-Turkije; Groot-Brittannië wilde Mesopotamië (Irak), de Perzische Golf en veilige toegang tot India via het Suezkanaal.
Het verdrag werd gesloten terwijl Groot-Brittannië tegelijk Arabische leiders een onafhankelijke Arabische staat beloofde in ruil voor hun opstand tegen de Ottomanen, in de Hoessein-McMahon-correspondentie van 1915–1916. Groot-Brittannië beloofde zionistische leiders ook steun voor een Joods thuisland in Palestina met de Balfourverklaring van 1917. Deze drie reeksen beloften waren fundamenteel tegenstrijdig. De Koerden, aan wie niemand iets had beloofd, maakten zelfs geen deel uit van het gesprek.
De verdragsvoorwaarden en Koerdische gebieden
Het Sykes-Picotverdrag verdeelde de Ottomaanse gebieden in verschillende zones. Rusland zou de Armeense provincies Erzurum, Trebizonde, Van en Bitlis verkrijgen, die allemaal aanzienlijke Koerdische bevolkingsgroepen telden. Frankrijk zou Libanon, de Syrische kust, Adana, Cilicië en een groot deel van Zuidoost-Anatolië ontvangen, waaronder noordelijke en westelijke door Koerden bewoonde regio’s. Ook zou Frankrijk invloed uitoefenen op de regio Mosul, het huidige Iraakse Koerdistan. Groot-Brittannië zou de gebieden rond Bagdad, Basra en de Perzische Golf krijgen.
De gevolgen voor Koerdistan waren verwoestend. Het Ottomaans bestuurde deel van Koerdistan, dat ten minste sinds het Verdrag van Zuhab (1639) onder één imperiaal bestuur verenigd was geweest, werd nu onderverdeeld tussen drie Europese machten. Door Koerden bewoonde gebieden werden toegewezen aan Russische, Franse en Britse zones zonder rekening te houden met Koerdische etnische, taalkundige of culturele grenzen. De grenzen volgden geen logica van zelfbeschikking. Zij volgden de logica van Europese koloniale concurrentie.
Onthulling en nasleep: beloften gebroken voordat ze werden gedaan
Het Sykes-Picotverdrag bleef geheim tot november 1917. De bolsjewistische regering in Rusland, die tijdens de Oktoberrevolutie de macht had gegrepen, ontdekte de tekst in de tsaristische archieven en publiceerde hem. De onthulling veroorzaakte verontwaardiging in de Arabische wereld en grote verlegenheid bij Groot-Brittannië en Frankrijk, wier gelijktijdige beloften aan Arabische leiders leeg bleken. Voor de Koerden bevestigde de onthulling slechts wat zij al lang vermoedden: de grootmachten zagen Koerdische gebieden als te verdelen territorium, niet als te respecteren thuisland.
De precieze bepalingen van Sykes-Picot werden nooit volledig uitgevoerd. De Russische Revolutie haalde Rusland uit het spel en de Amerikaanse deelname aan de oorlog introduceerde president Wilsons retoriek van zelfbeschikking. Maar de onderliggende logica van het verdrag kreeg vorm in de naoorlogse regeling. De Conferentie van San Remo (1920) wees de mandaten voor Syrië en Irak formeel toe aan respectievelijk Frankrijk en Groot-Brittannië. Het Verdrag van Sèvres (1920) bevatte bepalingen voor een autonoom Koerdistan, maar Turks nationalistisch verzet leidde tot de vervanging door het Verdrag van Lausanne (1923), dat Koerdistan nergens noemde. Het Koerdische volk bleef verdeeld over Turkije, Irak, Syrië en Iran: zijn beloofde natie van de kaart gewist.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
November 1915 — Onderhandelingen beginnen tussen Sykes (Groot-Brittannië) en Picot (Frankrijk).
Mei 1916 — Het Sykes-Picotverdrag wordt gesloten; Ottomaanse gebieden worden verdeeld in Britse, Franse en Russische zones.
Juni 1916 — De Arabische Opstand tegen het Ottomaanse Rijk begint op basis van Britse beloften van onafhankelijkheid.
November 1917 — Bolsjewistisch Rusland lekt het verdrag; het geheime pact wordt aan de wereld onthuld.
April 1920 — De Conferentie van San Remo wijst de mandaten voor Syrië en Irak toe aan Frankrijk en Groot-Brittannië.
Augustus 1920 — Het Verdrag van Sèvres bevat bepalingen voor een autonoom Koerdistan, die nooit worden uitgevoerd.
Juli 1923 — Het Verdrag van Lausanne vervangt Sèvres; Koerdistan wordt niet genoemd. De vierdeling is compleet.
Nalatenschap en betekenis voor de Koerdische geschiedenis
Het Sykes-Picotverdrag is het verwoestendste verdrag uit de Koerdische geschiedenis. Het voltooide de verdeling van Koerdistan door het Ottomaans bestuurde deel op te splitsen tussen Britse en Franse koloniale zones. De eerdere verdeling bij Zuhab (1639) had Koerdistan tussen twee rijken gesplitst; Sykes-Picot verdeelde het tussen vier toekomstige natiestaten. Toen het stof van de naoorlogse regeling was neergedaald, bevond het Koerdische volk zich als minderheden in Turkije, Irak, Syrië en Iran: de grootste staatloze natie ter wereld.
Het verdrag is ook een symbool van Europese koloniale arrogantie. Twee mannen — Sykes, een Britse aristocraat die het Midden-Oosten romantiseerde, en Picot, een Franse diplomaat die vastbesloten was Syrië voor Frankrijk veilig te stellen — trokken lijnen op een kaart die het lot van miljoenen Koerden, Arabieren, Assyriërs en anderen bepaalden. Zij deden dat in het geheim, zonder overleg en in strijd met de beloften die op hetzelfde moment aan de volkeren van de regio werden gedaan.
Ieder moment van politieke onrust in het Midden-Oosten ging gepaard met verklaringen over ‘het einde van Sykes-Picot’: van de oprichting van de Regionale Regering van Koerdistan in 1992 tot de opkomst van ISIS in 2014 en de Koerdische autonome zone in Noordoost-Syrië. Toch bleken de grenzen die Sykes en Picot hielpen scheppen opmerkelijk duurzaam. De Koerdische strijd voor zelfbeschikking is in de kern een strijd tegen de erfenis van een geheime overeenkomst die in 1916 door twee Europese diplomaten werd gesloten, zonder ooit aan het Koerdische volk te vragen wat het wilde.
Veelgestelde vragen
Wat was het Sykes-Picotverdrag?
Een geheime overeenkomst die Groot-Brittannië en Frankrijk in mei 1916 met Russische instemming sloten en die de gebieden van het Ottomaanse Rijk in koloniale invloedssferen verdeelde. Het splitste Koerdische gebieden in Britse, Franse en Russische zones en legde het fundament voor de vierdeling van Koerdistan over Turkije, Irak, Syrië en Iran.
Welke gevolgen had Sykes-Picot voor de Koerden?
Het verdeelde Ottomaans Koerdistan verder tussen Britse en Franse zones en voltooide de verdeling die eeuwen eerder was begonnen. Toen deze zones de mandaatgebieden Irak en Syrië werden, werd het Koerdische volk verspreid over vier staten — Turkije, Irak, Syrië en Iran — zonder vooruitzicht op zelfbeschikking. Geen Koerd werd geraadpleegd.
Zijn de door Sykes-Picot geschapen grenzen nog van kracht?
In wezen wel. Hoewel de precieze bepalingen van Sykes-Picot door latere verdragen en mandaten werden gewijzigd, volgt de onderliggende verdeling van het Midden-Oosten in de staten Turkije, Irak, Syrië, Libanon, Jordanië en Palestina/Israël de logica die Sykes en Picot vastlegden. De vierdeling van Koerdistan weerspiegelt deze erfenis rechtstreeks.
Bronnen en verder lezen
Britannica — het Sykes-Picotverdrag
The Kurdish Project — het Sykes-Picotverdrag
Oxford University Press — Sykes-Picot: het verdrag dat het Midden-Oosten opdeelde