Sykes-Picot en de verdeling van Koerdistan
Hoe Koerdische gebieden werden behandeld als imperiale zones, niet als thuisland, en waarom het geheime oorlogsverdrag nog altijd belangrijk is in de Koerdische geschiedenis.
Het centrale betoog
Het Sykes-Picotverdrag behandelde Koerdistan niet als het thuisland van een volk. Koerdische gebieden werden gezien als bergen, olieroutes, spoorwegen, grenzen, militaire corridors en onderhandelingsmateriaal tussen sterkere machten.
Waarom dit belangrijk is
Sykes-Picot schiep niet op zichzelf iedere moderne grens, maar hielp de imperiale denkwijze vestigen die later de verdeling van Koerdistan over Turkije, Irak, Syrië en Iran mogelijk maakte.
Een thuisland teruggebracht tot gekleurde zones
Het verdrag sprak over invloedssferen, niet over de rechten van volkeren. Koerdistan bestond in de werkelijkheid, maar verscheen op de imperiale kaart niet als één politiek thuisland.
Frankrijk zocht invloed in Syrië, Cilicië en delen van Noord-Mesopotamië, waaronder gebieden dichtbij Koerdische regio’s.
Groot-Brittannië richtte zich op Basra, Bagdad, de route naar India, de Perzische Golf en uiteindelijk de olierijke regio Mosul.
Rusland maakte aanspraak op gebieden zoals Van en Bitlis, bewoond door Koerden, Armeniërs, Assyriërs en anderen.
De Koerdische samenleving, taal en geografie waren werkelijk aanwezig, maar Koerdisch zelfbestuur was niet het uitgangspunt van het verdrag.
Wat was het Sykes-Picotverdrag?
Het Sykes-Picotverdrag was een geheime oorlogsafspraak tussen Groot-Brittannië en Frankrijk, met Russische instemming, over de toekomstige verdeling van Ottomaans bestuurde gebieden als de geallieerden de Eerste Wereldoorlog zouden winnen. Het verdeelde een groot deel van het Ottomaanse Midden-Oosten in zones van rechtstreeks bestuur, indirect bestuur en invloed.
Het verdrag sprak niet de taal van zelfbeschikking. Het sprak in kleuren en zones: Britse zones, Franse zones, Russische aanspraken en internationale regelingen. Dit was geen kaart van volkeren. Het was een kaart van imperiale belangen.
Het Koerdische thuisland, dat zich uitstrekte over Oost-Anatolië, Noord-Mesopotamië, de Zagros en de bovenlopen van de Tigris en Eufraat, verscheen niet als één politieke eenheid. Koerdische regio’s waren verspreid over verschillende beoogde invloedssferen.
De Koerdische tragedie van Sykes-Picot
Koerdistan bestond in de werkelijkheid, in taal, herinnering, geografie en samenleving, maar werd door de imperiale machten niet erkend als thuisland met een eigen politieke toekomst.
Koerdistan vóór Sykes-Picot
Vóór de Eerste Wereldoorlog was Koerdistan geen moderne onafhankelijke staat, maar wel een werkelijk historisch en geografisch gebied. Koerdische emiraten, stammenverbonden, religieuze orden, steden, bergdistricten en plattelandsgemeenschappen bestonden al eeuwenlang aan weerszijden van de Ottomaanse en Perzische grenzen.
De Ottomanen bestuurden Koerdische regio’s vaak via plaatselijke heersers, stamhoofden en religieuze leiders. Koerdische emiraten zoals Bitlis, Botan, Hakkari, Baban, Ardalan en Soran hadden belangrijke rollen in de regionale geschiedenis gespeeld. Zelfs nadat Ottomaanse centralisering deze emiraten verzwakte, bleven de Koerdische identiteit en het plaatselijke gezag sterk.
Tegen het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw groeide het Koerdische politieke bewustzijn. De opstand van sjeik Ubeydullah, de eerste Koerdische krant Koerdistan en latere Koerdische organisaties tonen allemaal dat de Koerden geen volk zonder geschiedenis waren. Zij waren een volk dat klemzat tussen instortende rijken en opkomende nationale projecten.
Hoe Sykes-Picot Koerdische gebieden verdeelde
Russische aanspraken in Oost-Anatolië
In het noorden en oosten werden Rusland grote gebieden in Oost-Anatolië beloofd, waaronder Van en Bitlis. Dit waren van oudsher gemengde gebieden, bewoond door Koerden, Armeniërs, Assyriërs en anderen. Koerdische nationale aanspraken golden niet als ordenend beginsel.
Franse invloed en grenszones
In het westen en zuidwesten omvatte de beoogde Franse invloedssfeer gebieden rond Syrië, Cilicië en Noord-Mesopotamië. Koerdische regio’s werden benaderd als grensgebied binnen een bredere Franse imperiale strategie, niet als thuisland.
Britse belangen in Mesopotamië
Groot-Brittannië richtte zich op Mesopotamië, Bagdad, Basra, toegang tot de Perzische Golf, de route naar India en later de olierijke regio Mosul. Zuid-Koerdistan werd belangrijk vanwege zijn strategische en economische waarde, niet omdat Groot-Brittannië Koerdische zelfbeschikking wilde.
Mosul: de centrale Koerdische kwestie
De regio Mosul werd een van de belangrijkste onderdelen van de naoorlogse Koerdische kwestie. Het oude Ottomaanse vilajet Mosul omvatte Mosul, Kirkuk en Sulaymaniyah: gebieden met grote Koerdische bevolkingsgroepen en een diepe Koerdische historische betekenis.
Tijdens de oorlog maakte Mosul onder Sykes-Picot deel uit van Franse berekeningen. Maar na de Wapenstilstand van Mudros in 1918 bezetten Britse troepen Mosul. Dit veranderde de toekomst van Zuid-Koerdistan.
Mosul was meer dan zomaar een provincie. Het was de toegangspoort tussen Arabisch Irak, de Koerdische bergen, Anatolië, Perzië en Syrië. Ook werd het door olie steeds belangrijker. Groot-Brittannië wilde Mosul verbinden aan de nieuwe Iraakse staat die het onder zijn invloed opbouwde.
Voor Koerden was dit verwoestend. In plaats van het fundament van een Koerdische staat te worden, werd Zuid-Koerdistan toegevoegd aan het door de Britten gesteunde Koninkrijk Irak. De gevolgen vormden de hele 20e eeuw: Koerdische opstanden, arabiseringsbeleid, geschillen over Kirkuk, de Anfal-genocide en de latere strijd voor Koerdische autonomie.
De tegenspraak met zelfbeschikking
Na de Eerste Wereldoorlog kreeg de taal van zelfbeschikking veel kracht. Woodrow Wilsons Veertien Punten beloofden dat niet-Turkse volkeren onder Ottomaans bestuur veiligheid en een kans op autonome ontwikkeling moesten krijgen. Koerdische nationalisten zagen hierin een mogelijke opening.
Maar er was een tegenspraak. In het openbaar sprak de naoorlogse regeling over zelfbeschikking. Achter de schermen hadden Groot-Brittannië en Frankrijk al over invloedssferen onderhandeld. Het Koerdische volk zat klem tussen de belofte van nationale rechten en de werkelijkheid van imperiaal onderhandelen.
Deze tegenspraak verklaart waarom de Koerdische hoop na de oorlog sterk toenam. Koerdische vertegenwoordigers geloofden dat de ineenstorting van het Ottomaanse Rijk Koerdistan de kans kon geven als autonome of onafhankelijke politieke eenheid te ontstaan. Maar de grootmachten maakten Koerdische zelfbeschikking niet tot prioriteit.
Van Sykes-Picot naar Sèvres en Lausanne
Het Sykes-Picotverdrag
Koerdische gebieden werden behandeld als onderdelen van Britse, Franse en Russische imperiale berekeningen. Koerdistan werd niet erkend als één thuisland met één politieke toekomst.
Het Verdrag van Sèvres
Sèvres gaf de Koerden hun krachtigste moment van internationale erkenning. De artikelen 62, 63 en 64 schiepen een mechanisme voor plaatselijke Koerdische autonomie en mogelijke onafhankelijkheid, maar het verdrag werd nooit uitgevoerd.
Het Verdrag van Lausanne
Lausanne verving Sèvres, erkende de grenzen van de moderne Republiek Turkije en bevatte geen bepalingen voor Koerdische autonomie. Koerdistan verdween uit de uiteindelijke verdragsregeling.
Waarom Sykes-Picot voor de Koerden belangrijk was
- Het negeerde Koerdistan als thuisland. Koerdische gebieden waren in de werkelijkheid zichtbaar, maar als nationale eenheid onzichtbaar in het verdrag.
- Het verdeelde Koerdische regio’s in invloedssferen. Koerdische gemeenschappen werden opgesplitst tussen Russische, Franse en Britse berekeningen.
- Het hielp het mandaatstelsel vormgeven. Brits Irak en Frans Syrië plaatsten Koerdische gemeenschappen binnen nieuwe staten die niet rond Koerdisch zelfbestuur waren opgebouwd.
- Het maakte Mosul tot onderhandelingsobject. De toekomst van Zuid-Koerdistan werd grotendeels bepaald door Britse strategische en economische belangen.
- Het symboliseerde het bredere verraad aan zelfbeschikking. De Koerdische hoop die Wilson, Sèvres en de Ottomaanse ineenstorting hadden gewekt, werd later door Lausanne verpletterd.
Was Sykes-Picot de enige reden waarom Koerdistan werd verdeeld?
Nee. Dat is belangrijk.
Sykes-Picot was niet de enige oorzaak van de verdeling van Koerdistan. Het Koerdische thuisland was al eeuwenlang verdeeld tussen het Ottomaanse en Perzische Rijk. Na de Eerste Wereldoorlog werd de uiteindelijke verdeling door veel gebeurtenissen gevormd: de Russische terugtrekking, de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog, het Britse beleid in Irak, de Franse controle in Syrië, de Iraanse centralisering, het uitblijven van de uitvoering van Sèvres en de overwinning van Lausanne.
Maar Sykes-Picot blijft belangrijk omdat het laat zien hoe de grootmachten over de regio dachten. Hun eerste vraag was niet: ‘Wat willen de volkeren van deze regio?’ Hun eerste vraag was: ‘Welk rijk zal welke zone beheersen?’
De Koerdische erfenis van Sykes-Picot
De erfenis van Sykes-Picot is nog altijd voelbaar. Koerden in Turkije raakten opgesloten in een staat die een groot deel van de 20e eeuw de Koerdische identiteit ontkende. Koerden in Irak vochten herhaaldelijk oorlogen voor autonomie en overleving. Koerden in Syrië werden decennialang burgerschap, taalrechten en politieke erkenning ontzegd. Koerden in Iran kregen te maken met centralisering, repressie en herhaalde opstanden.
Verschillende staten brachten verschillende Koerdische ervaringen voort, maar het kernprobleem was vergelijkbaar: een natie was verdeeld over grenzen waarvoor zij niet had gekozen.
Daarom kan de Koerdische geschiedenis niet uitsluitend vanuit de grenzen van het moderne Turkije, Irak, Syrië en Iran worden begrepen. Die grenzen zijn moderne politieke structuren. De Koerdische samenleving, taal, herinnering en geografie zijn ouder.
Sykes-Picot wiste de Koerden niet uit
Het wiste Koerdistan van de kaart van de internationale diplomatie. Het volk bleef bestaan. Het thuisland bleef bestaan. Maar de imperiale regeling weigerde het als een nationale kwestie te behandelen.
Slotbeschouwing: een thuisland behandeld als grensgebied
Sykes-Picot was meer dan een lijn op een kaart. Het was een manier om naar het Midden-Oosten te kijken.
Groot-Brittannië en Frankrijk benaderden Koerdische gebieden niet als het thuisland van een volk. Het waren bergcorridors, oliezones, militaire buffers, spoorwegroutes, grensdistricten en ruilmiddelen. Het verdrag bracht levende samenlevingen terug tot gekleurde zones.
Daarom blijft Sykes-Picot zo belangrijk in de Koerdische herinnering. Het markeerde een fase in de verandering van Koerdistan van een oud thuisland in een verdeeld politiek probleem. Het hielp de omstandigheden scheppen waarin Sèvres Koerdische autonomie kon beloven, Lausanne die kon uitwissen en het moderne Midden-Oosten over de hoofden van het Koerdische volk heen kon worden opgebouwd.
De tragedie van Sykes-Picot is niet alleen dat grenzen slecht werden getrokken. Het is dat een volk als geografie werd behandeld, niet als natie.
Verwante artikelen op Kurdish-History.com
Geselecteerde bronnen en verder lezen
Nalatenschap: Sykes-Picot schiep niet iedere grens, maar onthulde de imperiale logica achter de verdeling van Koerdistan: Koerdische gebieden werden behandeld als strategische zones, niet als het thuisland van een natie.