Inleiding
De tanbur, ook tembur genoemd, is de heilige luit van het Yarsani-geloof: het enige instrument dat de Ahl-e Haqq als heilig vereren. Deze langhalsluit uit de Koerdische bergen is de stem van hun heilige hymnen en het hart van hun eredienst. Zij wordt zo vereerd dat spelers haar kussen voordat ze beginnen te spelen.
Voor de Yarsani is de tanbur meer dan een instrument: zij is een drager van het goddelijke. Zij noemen haar haqqani, ‘van Haq’, van de Waarheid, van God, en zelfs de ‘Stem van God’. Wie de tanbur begrijpt, raakt aan het levende, klinkende middelpunt van een van de opmerkelijkste religieuze tradities van Koerdistan.
Inhoud
Wat is de tanbur?
De tanbur is een langhalsluit met fretten en het heilige muziekinstrument van de Koerdische Yarsani (Ahl-e Haqq). Zij begeleidt het voordragen van de heilige poëzie van het geloof en is het enige instrument dat de Yarsani als heilig vereren. Haar repertoire omvat 72 rituele modi die vroeger alleen voor ingewijden bestemd waren. Zij behoort tot de oudste instrumenten van Koerdistan en vormt het kloppende hart van de Yarsani-devotie.
De belangrijkste punten
De tanbur is de heilige luit van het Yarsani-geloof (Ahl-e Haqq).
Zij is het enige instrument dat de Yarsani als heilig vereren en wordt ‘van Haq’ (van God) genoemd.
Zij begeleidt de heilige hymnen, de kalams, die tijdens de jamceremonie worden gezongen.
Haar repertoire van 72 rituele maqams (modi) was traditioneel alleen voor ingewijden bestemd.
Spelers kussen het instrument voor het spelen als teken van zijn heiligheid.
Kerngegevens
Naam: Tanbur (ook tembur, tanbour; de Tamira)
Type: Een langhalsluit met fretten
Traditie: Yarsanisme (Ahl-e Haqq / Kaka’i)
Status: Het enige instrument dat de Yarsani als heilig vereren; de ‘Stem van God’ genoemd
Bouw: Een peervormige klankkast van moerbeihout met een walnotenhouten hals, ongeveer 80 cm lang
Snaren: Drie metalen snaren, waarbij het bovenste snarenkoor meestal dubbel is uitgevoerd
Fretten: Ongeveer 14 verplaatsbare fretten, die de microtonale heilige toonladder mogelijk maken
Repertoire: De 72 rituele maqams (modi) van de Yarsan
Kerngebied: De Guran-regio van Kermanshah, West-Iran
Overlevering: Een van de oudste instrumenten van Koerdistan; centraal in een levend geloof
Een heilig instrument
In de islamitische wereld is muziek vaak met argwaan bekeken, maar binnen het yarsanisme is de tanbur heilig. Zij is het enige instrument dat de Ahl-e Haqq als heilig behandelen, onderscheiden van alle andere. Volgens de overlevering daalt de goddelijke aanwezigheid neer waar men in toewijding een gestemde tanbur ter hand neemt. Een aan deze traditie toegeschreven uitspraak luidt: waar een gestemde tanbur klinkt, daar zal het goddelijke zijn.
Deze heiligheid bepaalt hoe het instrument wordt behandeld. Spelers kussen vóór het spelen het bovenste deel van de tanbur, gaan er eerbiedig mee om en beschouwen haar eerder als een metgezel in de eredienst dan als een werktuig. Spelen is een daad van gebed en de klank zelf wordt ervaren als een verschijning van Haq, van de Waarheid.
Hoe de tanbur wordt gemaakt
De Koerdische tanbur is het resultaat van geduldig vakmanschap. Zij is ongeveer tachtig centimeter lang en heeft een peervormige klankkast die traditioneel uit moerbeihout wordt gesneden of opgebouwd. Dit hout wordt gewaardeerd om zijn warme klank. De lange hals is van walnotenhout. Langs die hals zitten ongeveer veertien verplaatsbare fretten. Ze zijn vastgebonden zodat ze kunnen worden aangepast aan de microtonale intervallen die de heilige melodieën vereisen.
Meestal heeft zij drie metalen snaren, waarbij het bovenste snarenkoor dubbel is uitgevoerd zodat de melodie helder klinkt. De legendarische tanburbouwers van de familie Farmani, in het dorp Gahwara in de Guran-regio, zijn vermaarde dragers van deze kennis. Voor de Yarsani is het maken van een tanbur zelf een proces waarin gewoon hout tot iets heiligs wordt.
De 72 maqams en de jam
De ziel van de tanbur is haar repertoire: de 72 rituele maqams, of modi, van de Yarsan. Ze worden gespeeld en gezongen tijdens de jam, de heilige gemeenschappelijke bijeenkomst. Een voorzanger, de kalam-khwan, zingt er de kalams, de heilige gedichten, bij de klank van de luit. Net als in de soefitradities kan de muziek de deelnemers naar een extatische, tranceachtige toestand voeren. Zij wordt geacht de weg naar het goddelijke te openen.
Gedurende het grootste deel van hun geschiedenis waren deze 72 maqams esoterisch: zij waren voorbehouden aan ingewijden en werden alleen binnen de gemeenschap doorgegeven. Ze vormen een volledig muzikaal en spiritueel systeem, waarin elke modus verbonden is met de heilige poëzie en de innerlijke betekenis van het geloof.
Meesters en behoud
In de moderne tijd is Ali Akbar Moradi uit de Guran-regio de grote meester van de heilige tanbur geweest. Hij wordt algemeen beschouwd als de belangrijkste levende virtuoos op het instrument en zou de enige zijn die alle 72 maqams beheerst. In het besef dat dit kwetsbare erfgoed anders verloren zou kunnen gaan of vervormd raken, nam hij de volledige maqamcyclus op en publiceerde hij die. Daarvoor had hij eerst toestemming verkregen van de spirituele Yarsan-autoriteiten van Guran.
Zijn werk, waaronder samenwerkingen met de beroemde Koerdische zanger Shahram Nazeri, heeft de klank van de tanbur naar publiek over de hele wereld gebracht en tegelijk haar heilige kern bewaard. Dankzij zulke meesters bestaan de 72 maqams nog altijd, waar ze ooit alleen bij ingewijden in afgelegen bergdorpen bekend waren.
Heilige en wereldlijke tanbur
Hoewel de tanbur voor de Yarsani heilig is, wordt dezelfde instrumentfamilie ook in wereldlijke Koerdische muziek bespeeld. Populaire Koerdische zangers hebben de tembur gebruikt om menigten te ontroeren en liederen van liefde, verlangen en nationaal gevoel te dragen, ver buiten iedere ceremonie. De lijsttrommel die daf heet, klinkt soms naast de tanbur, maar wordt in de Yarsani-eredienst niet als heilig beschouwd.
Dit dubbele bestaan, heilig tijdens de jam en vreugdevol in de concertzaal, weerspiegelt de diepe verankering van de tanbur in de Koerdische identiteit. Dezelfde instrumentvorm kan in de ene omgeving een drager van aanbidding zijn en in een andere een stem van cultuur, zonder dat de twee door elkaar worden gehaald.
Symboliek
De tanbur verenigt de Yarsani-visie op een wereld waarin het goddelijke in het materiële verborgen ligt. Een stuk moerbeihout, gevormd en van snaren voorzien, wordt de Stem van God; een alledaagse handeling, het tokkelen van een snaar, wordt gebed. In de tanbur is klank de brug tussen de zichtbare wereld en de innerlijke werkelijkheid die het geloof de waarheid noemt.
Zij is ook een symbool van continuïteit. De tanbur wordt van generatie op generatie doorgegeven en sinds de ontstaansperiode in een ononderbroken traditie bespeeld. Zo verbindt zij de levende Yarsani-gemeenschap met haar oorsprong, haar heilige figuren en haar bergen.
Debatten en misverstanden
Is de tanbur gewoon een normale Koerdische luit? Qua vorm behoort zij tot de bredere familie van langhalsluiten uit het Midden-Oosten en zij wordt inderdaad in wereldlijke Koerdische muziek bespeeld. Wat de Yarsani-tanbur onderscheidt, is haar status: binnen het geloof is zij als enige instrument heilig en vereerd, verbonden met de 72 maqams en de aanbidding tijdens de jam.
Doorbreekt het opnemen van de heilige maqams hun geheimhouding? Sommigen hebben zich daarover zorgen gemaakt, omdat de maqams lang aan ingewijden waren voorbehouden. Meesters zoals Ali Akbar Moradi namen ze echter op met de zegen van de spirituele Yarsan-autoriteiten, juist om ze getrouw te bewaren en te voorkomen dat ze verloren zouden gaan of aangetast zouden raken. Het was een daad van bescherming in plaats van onthulling.
Verwante onderwerpen
Sultan Sahak: de stichter van het Yarsani-geloof waarin de tanbur heilig is
Baba Yadgar: de Yarsani-heilige wiens heiligdom van gewijde muziek weerklinkt
De jezidische qewls: de heilige zangtraditie van het verwante jezidische geloof
De jam: de heilige Yarsani-bijeenkomst waar de tanbur wordt bespeeld
De 72 maqams: de rituele modi van de Yarsan
De Kalam-e Saranjam: de heilige schrift die bij de tanbur wordt gezongen
Veelgestelde vragen
Wat is de tanbur?
De tanbur is een Koerdische langhalsluit en het heilige instrument van het Yarsani-geloof (Ahl-e Haqq). Zij begeleidt de heilige hymnen en draagt de 72 rituele maqams van de traditie.
Waarom is de tanbur heilig voor de Yarsani?
De Yarsani beschouwen haar als het enige heilige instrument. Zij noemen haar ‘van Haq’ (van God) en zelfs de ‘Stem van God’. Zij geloven dat de goddelijke aanwezigheid neerdaalt wanneer een gestemde tanbur in toewijding wordt bespeeld. Spelers kussen haar voordat zij beginnen.
Wat zijn de 72 maqams?
Het zijn de 72 rituele modi van de Yarsan: een volledige cyclus van heilige melodieën die op de tanbur worden gespeeld en met de kalams worden gezongen. Traditioneel waren zij voor ingewijden in het geloof bestemd.
Waarvan is de tanbur gemaakt?
Zij is ongeveer tachtig centimeter lang, met een peervormige klankkast van moerbeihout en een walnotenhouten hals, ongeveer veertien verplaatsbare fretten en drie metalen snaren, waarbij het bovenste snarenkoor meestal dubbel is uitgevoerd.
Wordt de tanbur alleen in religie gebruikt?
Nee. Hoewel zij in de Yarsani-eredienst heilig is, wordt hetzelfde type luit ook in wereldlijke Koerdische muziek bespeeld. Het heilige en het wereldlijke gebruik bestaan naast elkaar zonder te worden verward.
Bronnen en verdere lectuur
Ali Akbar Moradi — artikel op Wikipedia
Yarsanisme en de 72 maqams — Moradi Ensemble
De tanbur (Tamira) — Kurdish Academy
De reis van de jam: de heilige tanbur van Koerdistan — Jambands