Inleiding
Sultan Sahak (Soltan Sahak) is de stichter van het yarsanisme, een van de oudste en meest eigenstandige Koerdische religies. Deze mysticus leefde rond het begin van de 15e eeuw in de bergen van Hawraman. Hij verzamelde in Perdiwar een gemeenschap en gaf vorm aan een geloof dat zijn volgelingen, de Ahl-e Haqq of «Mensen van de Waarheid», nog altijd aanhangen.
Voor Yarsan-gelovigen is Sultan Sahak veel meer dan een stichter. Hij wordt vereerd als de centrale aardse manifestatie van God, de belangrijkste van de goddelijke incarnaties waarmee het goddelijke volgens hun geloof herhaaldelijk de wereld is binnengetreden. Zijn leven en leer staan in het hart van een van de grote esoterische tradities van Koerdistan.
Inhoud
Het Yarsan-geloof dat hij stichtte
Reïncarnatie en de reis van de ziel
Heilige plaatsen en de Yarsan-gelovigen vandaag
Overeenkomsten met het jezidisme en oudere geloven
Wie was Sultan Sahak?
Sultan Sahak was een Koerdische religieuze leider en mysticus uit de late 14e en vroege 15e eeuw die het Yarsan-geloof stichtte, ook Ahl-e Haqq of in Irak Kaka’i genoemd. Hij werd in een sjeikfamilie in Hawraman geboren, vestigde een religieuze gemeenschap in Perdiwar aan de Sirwan en onderwees een weg waarin goddelijke incarnatie, reïncarnatie en de heilige samenkomst centraal staan. Yarsan-gelovigen vereren hem als een manifestatie van God zelf.
Kernpunten
Sultan Sahak stichtte het Yarsan-geloof (Ahl-e Haqq) rond het einde van de 14e tot het begin van de 15e eeuw.
Hij vestigde zijn gemeenschap in Perdiwar, in de bergen van Hawraman in de Koerdische wereld.
Yarsan-gelovigen vereren hem als de centrale aardse manifestatie (mazhar) van God.
Zijn leer draait om goddelijke incarnatie, de Zeven Wezens (Haft Tan) en reïncarnatie.
De heilige hymnen van het geloof, de kalams, zijn in Gorani-Koerdisch en worden bij de heilige tanburluit gezongen.
Feiten in het kort
Naam: Sultan Sahak (Soltan Sahak; ook Sultan Es’haq, Sultan Ishaq)
Leefde: Eind 14e tot begin 15e eeuw (data onzeker)
Achtergrond: Een Koerd uit de Barzanji-sjeiklijn; zoon van Shaykh Isa en Khatun Dayerak uit de Jaf-stam
Stichtte: Het yarsanisme (Ahl-e Haqq / Kaka’i) in Perdiwar, in de regio Hawraman/Guran
Status binnen het geloof: Vereerd als de centrale aardse manifestatie (mazhar) van God
Heilige tekst: De Kalam-e Saranjam, in Gorani-Koerdisch (Hawrami)
Heilige muziek: De tanbur, een heilige luit die tijdens de jam-samenkomst wordt bespeeld
Belangrijkste leerstellingen: Goddelijke incarnatie, de Zeven Wezens (Haft Tan) en reïncarnatie
Graf: In Perdiwar aan de Sirwan, een Yarsan-pelgrimsoord
Overlevering: Een historische figuur bewaard in de heilige Yarsan-traditie (van mondeling naar schriftelijk)
Het leven van Sultan Sahak
Sultan Sahak werd in de tweede helft van de 14e eeuw in een religieus vooraanstaande familie uit de Barzanji-sjeiklijn geboren. Zijn vader, Shaykh Isa, was een soefisjeik en zijn moeder, Khatun Dayerak, kwam uit de Jaf-stam. De Yarsan-traditie omringt zijn geboorte met wonderen. Zij vertelt dat hij werd verwekt toen een granaatappelpit of een lichtstraal zijn moeder bereikte, wat hem als een buitengewoon kind kenmerkte.
Hij groeide op in de bergen van Hawraman, het hoogland aan weerszijden van de huidige grens tussen Iran en Irak, en vestigde zich in Perdiwar aan de oevers van de Sirwan. Daar brak hij met de religieuze autoriteiten van zijn tijd, verzamelde volgelingen en begon een nieuwe weg te onderwijzen.
In Perdiwar legde Sultan Sahak de gebruiken en overtuigingen vast die het yarsanisme nog altijd bepalen: de heilige samenkomst, de rol van de Zeven Wezens en de discipline van het geloof. De hymnen die in deze eerste gemeenschap werden gemaakt, de Perdiwari-teksten, gelden als het fundament van de heilige Yarsan-geschriften.
Na zijn dood werd hij in Perdiwar begraven en zijn graf daar blijft een van de heiligste Yarsan-plaatsen. Volgens het Yarsan-geloof stierf hij echter niet eenvoudigweg: als manifestatie van het goddelijke behoort zijn geest tot een cyclus die veel langer duurt dan één mensenleven.
Het Yarsan-geloof dat hij stichtte
God, waarheid en goddelijke incarnaties
Het yarsanisme is een monotheïstisch geloof rond een opvallend idee: de ene God, bekend als Haqq, «de Waarheid» of «het Werkelijke», is in een opeenvolging van menselijke manifestaties de wereld binnengetreden. Yarsan-gelovigen spreken van zeven grote goddelijke incarnaties door de eeuwen heen en eren Sultan Sahak als de centrale en belangrijkste. Dit geloof in goddelijke manifestatie, gedeeld met gnostische en sommige soefistische stromingen, onderscheidt het yarsanisme van de hoofdstromingen van de abrahamitische religies.
De Haft Tan en de heilige samenkomst
De goddelijke incarnaties worden begeleid door de Haft Tan, de «Zeven Wezens», een zevental heilige metgezellen die door de eeuwen heen naast hen verschijnen. In het hart van de Yarsan-eredienst staat de jam, de heilige gemeenschappelijke bijeenkomst. In een samenkomsthal delen gelovigen gewijd voedsel, de niyaz, als offergave en gemeenschap. Goede daden tegenover anderen worden hoger gewaardeerd dan formele rituelen.
De tanbur en de kalam
De Yarsan-eredienst is onlosmakelijk met muziek verbonden. De tanbur, een langhalsluit, geldt als heilig instrument. De hymnen van het geloof, de kalams, worden tijdens de jam op dit instrument gezongen en gespeeld. Het centrale heilige geschrift, de Kalam-e Saranjam, is in Gorani-Koerdisch (Hawrami), de heilige taal van de traditie, opgesteld. Veel van deze kennis is esoterisch, wordt traditioneel binnen de gemeenschap bewaakt en krijgt meer waarde in levende voordracht dan op papier.
Reïncarnatie en de reis van de ziel
Een kernleer van het yarsanisme is de reis van de ziel door vele levens. Yarsan-gelovigen geloven in reïncarnatie: de ziel gaat duizenden jaren door een lange opeenvolging van lichamen, volgens de traditie wel duizend-en-een. Zij zuivert zich geleidelijk op weg naar vereniging met het goddelijke.
Hieraan ligt een visie van twee werelden ten grondslag: de innerlijke (batini) en de uiterlijke (zahiri). Mensen leven in de zichtbare buitenwereld, maar worden bestuurd door de verborgen orde van de innerlijke wereld. De Yarsan-weg volgen betekent aandacht schenken aan die innerlijke werkelijkheid, waarvan de buitenwereld slechts het oppervlak is.
Heilige plaatsen en de Yarsan-gelovigen vandaag
De heiligste Yarsan-plaatsen zijn de graven van de centrale geloofsfiguren: het heiligdom van Sultan Sahak in Perdiwar aan de Sirwan en het graf van Baba Yadgar in het Dalahugebergte. Beide zijn pelgrimsoorden. Veel Yarsan-gelovigen achten zo’n pelgrimstocht passender dan de reis naar Mekka.
Vandaag zijn er mogelijk een miljoen of meer Yarsan-gelovigen, grotendeels Koerden uit de Guran-regio. Zij wonen vooral in de Iraanse provincies Kermanshah, Koerdistan en Lorestan, met verwante Kaka’i-gemeenschappen in Irak. Als niet-erkende religieuze minderheid ervaren zij vaak druk en discriminatie en bewaken velen hun tradities zorgvuldig. Hun geloof blijft een van de opmerkelijkste uitingen van het Koerdische religieuze leven.
Overeenkomsten met het jezidisme en oudere geloven
Het yarsanisme behoort tot een familie van Koerdische esoterische religies en de verwantschap met het jezidisme is opvallend. Beide zijn monotheïstische geloven die de schepping bij een oerparel laten beginnen, een zevental Heilige Wezens eren, in reïncarnatie geloven en hun leer via heilige zang bewaren in plaats van één openbaar geschrift.
Het jezidische scheppingsverhaal en de zeven engelen vinden duidelijke weerklank in de Yarsan-parel en de Haft Tan. Figuren zoals de slangenkoningin Sahmaran worden in beide tradities vereerd. Onderzoekers vinden in het yarsanisme ook invloed van oudere Iraanse religie. Ondanks deze overeenkomsten is het een eigen geloof met een eigen stichter, taal en heilig geschrift. Het mag niet met jezidisme, alevitisme of islam worden samengevoegd.
Debatten en misvattingen
Is het yarsanisme een tak van de islam? Het ontstond in een wereld die door soefisme en sjiisme was gevormd en gebruikt een deel van hun begrippen. Buitenstaanders hebben het vaak als een islamitische sekte behandeld. Yarsan-gelovigen benadrukken echter hun onafhankelijkheid: hun geloof in goddelijke incarnatie en reïncarnatie en hun eigen heilige geschrift plaatsen hen als eigen religie buiten de hoofdstromingen van de islam.
Wanneer leefde Sultan Sahak? De verslagen verschillen. Hij wordt doorgaans aan het einde van de 14e en het begin van de 15e eeuw geplaatst, maar de Yarsan-traditie en onderzoek van buitenaf geven uiteenlopende data en zijn leven is in heilige legenden gehuld. Hij is een historische figuur, gezien door de lens van het geloof.
Verwante onderwerpen
Het jezidische scheppingsverhaal: de verwante Koerdische kosmogonie rond een parel
De Zeven Engelen van het jezidisme: het jezidische zevental, parallel aan de Haft Tan
Sahmaran: de slangenkoningin die in de Yarsan-traditie wordt vereerd
De Haft Tan: de Zeven Wezens van het Yarsan-geloof
Baba Yadgar: de Yarsan-heilige en zijn heiligdom in het Dalahugebergte
De tanbur: de heilige luit van de Ahl-e Haqq
Veelgestelde vragen
Wie was Sultan Sahak?
Sultan Sahak was een Koerdische mysticus uit de late 14e en vroege 15e eeuw die het Yarsan-geloof (Ahl-e Haqq) stichtte. Yarsan-gelovigen vereren hem als de centrale aardse manifestatie van God.
Wat is het yarsanisme?
Het yarsanisme, ook Ahl-e Haqq of Kaka’i genoemd, is een eigen Koerdische religie die door Sultan Sahak werd gesticht. Het leert dat God zich door de eeuwen heen in menselijke vorm heeft gemanifesteerd, gelooft in reïncarnatie en richt de eredienst op heilige hymnen en de tanburluit.
Wat geloven Yarsan-gelovigen over Sultan Sahak?
Zij vereren hem als een mazhar, een aardse manifestatie van God, en als de belangrijkste goddelijke incarnatie. Zijn in Perdiwar gegeven leer vormt het fundament van het geloof.
Wat is het heilige boek van de Yarsan-gelovigen?
Het voornaamste heilige geschrift is de Kalam-e Saranjam, in Gorani-Koerdisch (Hawrami). Veel Yarsan-onderricht is esoterisch en wordt mondeling overgedragen, gezongen bij de heilige tanbur in plaats van uit een openbare tekst gelezen.
Hoe is het yarsanisme met het jezidisme verwant?
Het zijn afzonderlijke maar verwante Koerdische geloven. Beide kennen een oerparel, een zevental Heilige Wezens en geloof in reïncarnatie, maar hebben verschillende stichters, talen en heilige geschriften en mogen niet met elkaar worden verward.
Bronnen en verdere literatuur
Ahl-e Haqq - Encyclopaedia Iranica
Yarsanisme - Geschiedenis van Koerdistan
Yarsan-religie: overtuigingen en gebruiken - Servant Group International