De revolutie van 1908 en de opkomst van Koerdische organisaties
De Grote Oorlog en de Vereniging voor de Verheffing van Koerdistan (KTC)
In het vroege ochtendlicht van 27 mei 1925 beklom in de historische stad Diyarbakır een man van enorme statuur, zowel lichamelijk als politiek, de treden van een schavot. Hij was vierenzeventig jaar oud, een afstammeling van de profeet Mohammed, voormalig voorzitter van de Ottomaanse Raad van State en een boegbeeld van Koerdische aspiraties.
Zijn naam was Seyyid Abdulkadir Ubeydullah.
Zijn executie markeerde het einde van een tijdperk: de definitieve ineenstorting van de brug tussen de oude Ottomaanse wereld van religieus-aristocratisch leiderschap en de nieuwe, onbuigzame werkelijkheid van de Turkse Republiek.
Wie de 20e-eeuwse geschiedenis van het Midden-Oosten wil begrijpen, moet Abdulkadir begrijpen. Hij was meer dan een ‘rebel’: een staatsman die tientallen jaren zijn weg probeerde te vinden in de onmogelijke overgang van een multi-etnisch rijk naar een wereld van natiestaten.
1. De wortels van het gezag: de Nehri-dynastie
Om Abdulkadir te begrijpen, moeten we eerst naar de bodem kijken waaruit hij groeide. Hij werd in 1851 geboren in Nehri, een dorp in het district Şemdinli in het huidige Zuidoost-Turkije.
De familie bestond uit Seyyids—rechtstreekse afstammelingen van de profeet—wat haar enorm sociaal aanzien gaf. Haar macht was echter ook institutioneel. Zij leidde de Naqshbandi-Khalidi-soefiorde. In de 19e-eeuwse Ottomaanse periferie, waar de centrale overheid vaak weinig controle had, traden deze sjeiks op als rechters, bemiddelaars en beschermers.
Abdulkadirs vader was de legendarische sjeik Ubeydullah van Nehri. Ubeydullah was mogelijk de eerste leider die het Koerdische volk als een eigen nationale eenheid beschouwde, in plaats van alleen als een verzameling stammen.
‘De Koerdische natie is een afzonderlijk volk… wij willen onze zaken in eigen handen hebben’, schreef Ubeydullah in een beroemde passage.
Abdulkadir groeide in deze omgeving op en kreeg onderwijs in de klassieke islamitische wetenschappen, Perzische literatuur en het Arabisch. Hij was echter ook getuige van de opstand van 1880 onder leiding van zijn vader, een massale opstand die een onafhankelijk Koerdisch vorstendom tussen het Ottomaanse en het Kadjaarse, Perzische rijk wilde stichten.
De mislukte opstand en de weg naar ballingschap
Toen de opstand van 1880 door Ottomaanse troepen werd neergeslagen, onder druk van Europese mogendheden en de Kadjaarse sjah, veranderde het familieleven voorgoed. In 1883 werd sjeik Ubeydullah naar Medina verbannen. Abdulkadir volgde zijn vader in ballingschap, een reis die hem van een provinciale religieuze leider tot een kosmopolitische politieke speler zou maken.
2. Van ballingschap naar het hart van het rijk
Na de dood van zijn vader in 1883 kwam Abdulkadir uiteindelijk weer in de gunst van de Ottomaanse sultan Abdulhamid II. De sultan voerde een beleid van panislamisme en probeerde de verschillende islamitische bevolkingsgroepen van het rijk, Koerden, Arabieren en Albanezen, via persoonlijke patronage aan het kalifaat te binden.
Abdulkadir werd naar Istanbul geroepen. Hij werd niet als zoon van een verrader behandeld, maar als hoogwaardigheidsbekleder. Deze levensperiode is cruciaal omdat zij de ottomanistische kant van zijn identiteit belicht:
Politieke opkomst: Hij werd benoemd in de Şura-yı Devlet (de Raad van State), de hoogste bestuursrechter en het hoogste adviesorgaan van het rijk.
Een brug tussen werelden: Hij woonde in Istanbul, maar bleef het spirituele hoofd van de Naqshbandi-volgelingen in het oosten. Stamleiders gingen naar hem toe wanneer zij een gunst van de sultan nodig hadden.
Bijna twintig jaar functioneerde Abdulkadir als trouwe Ottomaanse staatsman. In 1908 begon de grond echter te verschuiven.
3. De revolutie van 1908 en de opkomst van Koerdische organisaties
De Jong-Turkse Revolutie van 1908 maakte een einde aan de absolute heerschappij van sultan Abdulhamid II en herstelde de grondwet. Deze ‘lente der volken’ maakte de oprichting van legale politieke verenigingen en kranten mogelijk.
Abdulkadir trad naar voren als vooraanstaande figuur in de Koerdische Vereniging voor Onderlinge Hulp en Vooruitgang (Kürt Terakki ve Teavün Cemiyeti). Voor het eerst werd de Koerdische identiteit niet alleen in de bergen, maar ook in de salons van Istanbul besproken.
De ideologische breuk
Ook toen was Abdulkadir gematigd. Aanvankelijk riep hij niet op tot volledige afscheiding van Koerdistan van het rijk. Hij pleitte in plaats daarvan voor:
Bestuurlijke autonomie: Koerden hun plaatselijke zaken laten regelen.
Onderwijshervorming: Het gebruik van de Koerdische taal op scholen.
Economische ontwikkeling: De ‘verwaarloosde’ oostelijke provincies de moderne tijd binnenbrengen.
Naarmate het Comité voor Eenheid en Vooruitgang (CUP) echter steeds Turks-nationalistischer werd, raakten Abdulkadir en andere niet-Turkse elites vervreemd. De Ottomaanse droom viel uiteen.
4. De Grote Oorlog en de Vereniging voor de Verheffing van Koerdistan (KTC)
De Eerste Wereldoorlog was de ramp die de oude wereld vernietigde. Na de Ottomaanse nederlaag in 1918 werd Istanbul door geallieerde troepen bezet. Het rijk werd door het Verdrag van Sèvres opgedeeld.
In dit vacuüm zette Abdulkadir zijn belangrijkste politieke stap. Hij werd voorzitter van de Kürdistan Teali Cemiyeti (KTC)—de Vereniging voor de Verheffing van Koerdistan.
De visie van de KTC
De KTC was geen monoliet. Zij was verdeeld in twee hoofdgroepen:
De radicalen: Onder leiding van figuren als Kamuran Bedir Khan wilden zij een volledig onafhankelijke staat onder Britse bescherming.
De gematigden, Abdulkadirs groep: Zij gaven de voorkeur aan een vorm van autonomie binnen een federatief islamitisch kader. Abdulkadir geloofde nog altijd dat de religieuze band tussen Turken en Koerden essentieel was.
Tijdens de Parijse Vredesconferentie verkeerde Abdulkadir in een moeilijke positie. Hij lobbyde bij Britten en Amerikanen en verwees naar president Woodrow Wilsons ‘Veertien Punten’, die zelfbeschikking aan niet-Turkse minderheden beloofden. Tegelijk stond hij wantrouwig tegenover Europees imperialisme.
5. De botsing met de nationalistische beweging
Terwijl Abdulkadir in Istanbul lobbyde, kwam in Anatolië een nieuwe macht op: Mustafa Kemal (Atatürk) en de Turkse Nationale Beweging.
Aanvankelijk zochten de kemalisten contact met Abdulkadir. Zij hadden de steun van de Koerdische stammen nodig om de Griekse invasie in het westen te bestrijden. Zij beloofden ‘broederschap’ en ‘wederzijdse rechten’. Abdulkadir, altijd diplomaat, probeerde aanvankelijk een voet in beide kampen te houden.
Het keerpunt: het Verdrag van Lausanne (1923)
Toen de Turkse nationalisten de Onafhankelijkheidsoorlog wonnen, werd het Verdrag van Sèvres, dat Koerdische autonomie noemde, vervangen door het Verdrag van Lausanne. Lausanne vermeldde de Koerden niet. De nieuwe republiek moest een strikt Turkse staat worden.
Abdulkadir besefte dat het venster voor Koerdische autonomie zich sloot. De afschaffing van het kalifaat in 1924 was de laatste slag. Voor een seyyid en religieus leider was het kalifaat de ‘lijm’ die de twee volken bijeenhield. Zonder dat kalifaat hadden de Koerden volgens hem geen juridische of religieuze bescherming binnen het nieuwe Turkije.
6. De opstand van sjeik Said in 1925 en het proces
In februari 1925 brak in de oostelijke provincies een massale opstand uit onder leiding van sjeik Said van Piran. Hoewel de opstand grotendeels religieus en nationalistisch van aard was, zag de Turkse regering haar als een gecoördineerde poging om de jonge republiek te vernietigen.
Was Abdulkadir erbij betrokken?
Historici blijven verdeeld over Abdulkadirs rechtstreekse betrokkenheid bij de opstand van sjeik Said.
Het standpunt van de aanklagers: Zij stelden dat Abdulkadir het ‘brein’ in Istanbul was en afstemde met de Britten en de opstandelingen in het veld.
Het historische standpunt: De meeste moderne historici menen dat Abdulkadir door het tijdstip van de opstand juist werd verrast. Hij was een man van diplomatie en commissies, niet van guerrillaoorlogvoering.
Ongeacht zijn actieve deelname was hij de meest prestigieuze levende Koerdische leider. Voor de nieuwe regering in Ankara symboliseerde hij de ‘oude orde’ die moest worden uitgeschakeld.
Het proces in Diyarbakır
Abdulkadir werd in Istanbul gearresteerd en naar Diyarbakır overgebracht om voor het Onafhankelijkheidstribunaal (İstiklal Mahkemeleri) te verschijnen. Dit waren ‘revolutionaire’ rechtbanken met weinig ruimte voor verdediging.
Gedurende het hele proces behield Abdulkadir zijn waardigheid. Hij ontkende de beschuldigingen van verraad en stelde dat zijn doel altijd het behoud van de rechten van zijn volk binnen een islamitisch kader was geweest. Zijn kritiek op het gebrek aan juridische zorgvuldigheid van de rechtbank werd beroemd.
7. Het einde en de nalatenschap
Op 27 mei 1925 werden Abdulkadir en zijn zoon Mehmed Said geëxecuteerd. Zijn laatste woorden zouden een wens voor de toekomstige vrede van zijn volk hebben uitgedrukt.
Waarom Abdulkadir vandaag belangrijk is
Abdulkadir Ubeydullah vertegenwoordigt een ‘verloren weg’ in de geschiedenis van het Midden-Oosten. Hij was:
Een religieuze constitutionalist: Hij geloofde dat de islam en moderne bestuursstructuren naast elkaar konden bestaan.
Een aarzelende nationalist: Hij begon niet als separatist, maar werd daartoe door de centralisering van de staat gedreven.
Een aristocratische leider: Zijn dood luidde het einde in van de invloed van de grote sjeikfamilies in de formele hoge politiek. Tientallen jaren later verschoof de Koerdische beweging uiteindelijk naar seculiere en linkse ideologieën.
Overzichtstabel: belangrijke mijlpalen
Jaar | Gebeurtenis | Betekenis |
1851 | Geboorte in Nehri | Geboren in het prestigieuze Naqshbandi-Khalidi-geslacht. |
1880 | Opstand van zijn vader | Getuige van de eerste grote Koerdisch-nationalistische opstand. |
1908 | Terugkeer naar Istanbul | Wordt hoge functionaris in de Ottomaanse Raad van State. |
1918 | Voorzitter van de KTC | Leidt de invloedrijkste Koerdische politieke organisatie van het tijdperk. |
1925 | Executie | Opgehangen in Diyarbakır na de opstand van sjeik Said. |
Conclusie
Het verhaal van Abdulkadir Ubeydullah is de tragedie van een man die tussen twee eeuwen gevangen zat. Hij was te ‘nationalistisch’ voor de nieuwe Turkse Republiek, maar wellicht te ‘Ottomaans’ voor de radicalere Koerdische bewegingen die zouden volgen. Hij blijft een grootse figuur in de collectieve herinnering van de regio: een brug die door de vuren van het nationalisme werd verbrand.
Veelgestelde vragen over Abdulkadir Ubeydullah
1. Was Abdulkadir Ubeydullah vooral een religieuze of een politieke leider?
Binnen de context van de 19e en vroege 20e eeuw zijn die twee niet te scheiden. Als seyyid (afstammeling van de profeet) en leider van de Naqshbandi-Khalidi-soefiorde ontleende hij zijn politieke gezag aan zijn religieuze prestige.
Zijn loopbaan in Istanbul, waar hij in de Raad van State (Şura-yı Devlet) diende, toont echter dat hij ook een zeer bekwame bureaucraat was. Hij zag zichzelf als een bemiddelaar die de kloof tussen de moderniserende Ottomaanse staat en de traditionele stamstructuren van het oosten kon overbruggen.
2. Hoe stond hij tegenover Koerdische onafhankelijkheid en Ottomaanse eenheid?
Het grootste deel van zijn leven was Abdulkadir een voorstander van autonomie, geen separatist. Hij vond dat Koerden het recht moesten hebben hun eigen plaatselijke zaken te regelen, hun taal te gebruiken en hun economie te ontwikkelen, maar gaf er de voorkeur aan dat dit binnen het kader van een islamitisch rijk gebeurde.
Pas na de afschaffing van het kalifaat in 1924 en de opkomst van een strikt seculier Turks nationalisme begon hij een toekomst buiten de Turkse staat als de enige weg te zien om de Koerdische culturele en religieuze identiteit te behouden.
3. Leidde hij werkelijk de opstand van sjeik Said in 1925?
Dit is historisch omstreden. Het Turkse Onafhankelijkheidstribunaal veroordeelde hem als de ‘intellectuele architect’ achter de schermen, maar de meeste moderne historici suggereren dat hij niet rechtstreeks bij de militaire planning betrokken was.
De opstand werd in de landelijke provincies grotendeels geleid door sjeik Said. Abdulkadir, die toen in Istanbul was, gaf waarschijnlijk de voorkeur aan een politieke en diplomatieke oplossing boven een gewapende opstand. Vanwege zijn enorme invloed en voorzitterschap van de KTC zag de regering hem echter als een boegbeeld dat moest worden geneutraliseerd.
4. Waarom wordt hij in historische verslagen vaak met de Britten verbonden?
Na de Eerste Wereldoorlog stond het Midden-Oosten onder geallieerde bezetting. Zoals veel leiders uit die tijd, aanvankelijk ook sommige Turkse nationalisten, bedreef Abdulkadir diplomatie met Britse functionarissen. Hij hoopte met president Wilsons 14 Punten Koerdische rechten via het Verdrag van Sèvres veilig te stellen.
Zijn tegenstanders noemden hem vaak een ‘Britse agent’. Historische documenten suggereren echter dat hij als diplomaat voor zijn volk handelde en zijn weg probeerde te vinden in een wereld waarin de Britten de voornaamste machtsbemiddelaars in de regio waren.
5. Wat is zijn nalatenschap in het huidige Midden-Oosten?
Veel Koerdische nationalisten herinneren Abdulkadir Ubeydullah als martelaar, terwijl anderen hem als symbool van de ‘oude Ottomaanse orde’ zien. Hij vertegenwoordigt een ‘wat als’ in de geschiedenis: een moment waarop een ander soort Midden-Oosten, multi-etnisch, gedecentraliseerd en religieus geworteld, nog mogelijk was.
Zijn executie, samen met zijn zoon Mehmed Said, markeerde het definitieve einde van het vermogen van de Ayan-families, de notabelen, om met de centrale regering te onderhandelen. Dit leidde tot tientallen jaren spanning tussen de staat en de periferie.
Bronverwijzingen en aanbevolen bronnen
Fundamentele wetenschappelijke boeken
McDowall, David. Een moderne geschiedenis van de Koerden. (I.B. Tauris, 2021).
De meest uitvoerige bron om het politieke landschap te begrijpen waarin Abdulkadir opereerde.
Olson, Robert. Het ontstaan van het Koerdische nationalisme en de opstand van sjeik Said, 1880–1925. (University of Texas Press, 1989).
Een kritische analyse van de overgang van de opstand van Abdulkadirs vader naar de gebeurtenissen van 1925.
Özoğlu, Hakan. Koerdische notabelen en de Ottomaanse staat: veranderende identiteiten, concurrerende loyaliteiten en verschuivende grenzen. (SUNY Press, 2004).
Essentieel om het identiteitsconflict tussen loyalisme en nationalisme bij elitaire Koerdische families te begrijpen.
Bruinessen, Martin van. Agha, sjeik en staat: de sociale en politieke structuren van Koerdistan. (Zed Books, 1992).
Richt zich op de sociologische macht van de Naqshbandi-Khalidi-orde en de sjeikdynastieën.
Jwaideh, Wadie. De Koerdische nationale beweging: oorsprong en ontwikkeling. (Syracuse University Press, 2006).
Een diepgaande historische beschrijving van de ontwikkeling van het Koerdische politieke bewustzijn.
Tijdschriftartikelen en wetenschappelijk onderzoek
Özoğlu, Hakan. ‘Nationalisme’ en Koerdische notabelen in de laat-Ottomaanse en vroegrepublikeinse periode. (International Journal of Middle East Studies, 2001).
[verdachte link verwijderd]
Soleimani, Kamal. Islam en concurrerende nationalismen: de Koerden en de Turken in de late Ottomaanse tijd. (Columbia University Press, 2016).
Klein, Janet. De randen van het rijk: Koerdische milities in de Ottomaanse stamzone. (Stanford University Press, 2011).
Primaire bronnen en archieven
Turkse staatsarchieven (Cumhuriyet Arşivi): Voor wie het Turks beheerst, bieden de officiële documenten van het Diyarbakır İstiklal Mahkemesi (Onafhankelijkheidstribunaal) de juridische basis voor zijn proces.
The National Archives (Verenigd Koninkrijk): Zoek op Seyyid Abdulkadir of Kurdish Progress Society in de dossiers van het Foreign Office (FO).