Inleiding
Tunceli, bij de eigen bevolking bekend als Dersim, in het Koerdisch en Zazaki Dêrsim, is een bergachtige provincie in Oost-Turkije, in de regio die Koerden Bakur noemen. De bevolking is overweldigend Koerdisch-alevitisch en grotendeels Zazatalig. Deze gemeenschap is gevormd door eeuwen van bergautonomie en verzet tegen centraal gezag.
Meer dan bij welke andere plaats in Turkije ook is de naam van deze regio verbonden met één gebeurtenis: het bloedbad van Dersim van 1937–38, toen het Turkse leger een opstand onder leiding van Seyid Riza neersloeg en vele duizenden burgers doodde. Dit artikel beschrijft de geografie en bevolking van Dersim, de aanloop naar 1937, wat tijdens de veldtocht gebeurde en hoe de regio zich die vandaag herinnert.
Kernpunten
• De Turkse staat hernoemde Dersim in 1935 tot Tunceli. De nieuwe naam, ongeveer «bronzen vuist», was ook de naam van de militaire operatie tegen de regio.
• De bevolking is overwegend Koerdisch-alevitisch en Zazatalig, met een lange geschiedenis van autonomie.
• Het bloedbad van Dersim van 1937–38 volgde op de Tunceliwet van 1935, die de regio onder militair bestuur plaatste.
• Schattingen van het dodental lopen sterk uiteen: van officiële cijfers rond 13,000 tot wetenschappelijke en Koerdische schattingen van 40,000–70,000. Het werkelijke aantal is betwist en de archieven blijven grotendeels gesloten.
• Opstandsleider Seyid Riza werd in november 1937 geëxecuteerd. De begraafplaatsen van hem en zijn metgezellen zijn nooit bekendgemaakt.
• In 2011 bood premier Erdoğan excuses voor de moorden aan. Veel mensen in Dersim beschouwen die excuses als onvolledig.
Feiten in het kort
Naam (Koerdisch / Zazaki): Dersim (Dêrsim)
Officiële naam: Tunceli (sinds 1935)
Land / regio: Turkije (Bakur / Noord-Koerdistan)
Provinciehoofdstad: Tunceli (voorheen Kalan / Mameki)
Overheersende gemeenschap: Koerdisch-alevitisch; Zazatalig
Bevolking: Provincie ~89,000 (2023); stad ~35,000 (2021)
Bepalende gebeurtenis: Het bloedbad van Dersim, 1937–38
Opstandsleider: Seyid Riza (ca. 1863–1937)
Natuurlijke bezienswaardigheid: De Munzurvallei en het Munzurgebergte
Inhoud
Een eigen gemeenschap: de Koerdische alevieten van Dersim
De aanloop naar 1937: de Tunceliwet en militair bestuur
Het bloedbad van Dersim, 1937–38
Herinnering, excuses en de naam
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Waar ligt Dersim?
Dersim is een hoog, dichtbebost plateau in Oost-Anatolië, ongeveer tussen de rivieren Karasu en Murat, beide zijrivieren van de Eufraat. Het wordt beheerst door het Munzurgebergte, dat tot ongeveer 3,300 meter reikt, en de Munzurvallei, tegenwoordig beschermd als het grootste en biodiversiteitsrijkste nationale park van Turkije.
De provinciehoofdstad Tunceli ligt op ongeveer 914 meter hoogte in de Munzurvallei. In de Ottomaanse tijd heette de nederzetting Kalan of Mameki. Het ruige terrein van de regio staat centraal in haar geschiedenis: de bergen bewaarden Dersims autonomie gedurende eeuwen waarin omliggende gebieden al lang in keizerlijk bestuur waren opgenomen.
Een eigen gemeenschap: de Koerdische alevieten van Dersim
Volgens de meeste beschrijvingen vormen de mensen van Dersim een afzonderlijke gemeenschap: etnisch Koerdisch, maar alevitisch in plaats van soennitisch en grotendeels Zazatalig (Zazaki) in plaats van Kurmanjitalig. Hun alevitisme is een syncretisch geloof dat elementen van sjiitische devotie, pre-islamitische tradities en lokale gebruiken verbindt. Het kent een diepe eerbied voor de natuur, die vaak wordt aangevoerd als bijdrage aan het behoud van het wilde landschap van de Munzurvallei.
Zelfs de naam van de regio is omstreden. Dersim wordt in de volksmond begrepen als afkomstig van woorden die «zilveren deur» betekenen, terwijl «Tunceli» een moderne Turkse naamvorming is. De keuze tussen Dersim en Tunceli blijft een actuele politieke kwestie. In 2019 wilden lokale autoriteiten opnieuw Dersim gebruiken, terwijl de benoemde gouverneur stelde dat dit onwettig was.
De aanloop naar 1937: de Tunceliwet en militair bestuur
Dersims confrontatie met de jonge Turkse Republiek kwam niet uit het niets. Zij volgde op twee eerdere Koerdische opstanden uit het interbellum, de Sheikh Said-opstand van 1925 en de Ararat-opstand van 1927–1930, die elk met toenemend geweld werden neergeslagen. Zie ons overzicht van de opstanden van Sheikh Said, Ararat en Dersim voor de bredere context.
Vanaf het begin van de jaren 1930 probeerde de staat Dersim volledig onder controle te brengen. De Hervestigingswet van 1934 was erop gericht Koerden over gebieden met een Turkse meerderheid te verspreiden. De beslissende stap kwam in 1935 met de Tunceliwet. Die hernoemde de provincie en plaatste haar onder direct militair bestuur: het zogeheten «Vierde Inspectoraat-Generaal» onder generaal Abdullah Alpdoğan. Dersim werd nu officieel als een op te lossen «probleem» voorgesteld.
Het bloedbad van Dersim, 1937–38
Wat volgde, wordt door Koerden als een bloedbad herinnerd en steeds vaker ook zo beschreven door historici en zelfs, in zorgvuldig gekozen woorden, door Turkse politici. De veldtocht duurde ongeveer achttien maanden, van het voorjaar van 1937 tot september 1938.
De opstand en Seyid Riza
Seyid Riza, een alevitisch-Koerdische stam- en religieuze leider van de Yukarı Abbas Uşağı, had pogingen van de staat afgewezen om zijn medewerking te kopen. De spanningen namen toe nadat zijn zoon İbrahim was gedood. Riza’s troepen overvielen een gendarmeriepost en de staat behandelde dit als een openlijke opstand. Met een besluit van de ministerraad van 4 mei 1937 begonnen de militaire operaties tegen Dersim formeel.
De militaire veldtocht
Ongeveer 25,000 militairen werden ingezet, een aantal dat later werd verdubbeld toen het verzet aanhield. Het leger gebruikte zware artillerie en luchtbombardementen. Oorlogsvliegtuigen vertrokken vanuit Diyarbakır tegen de dorpen en kloven van Dersim. Onder de piloten was Sabiha Gökçen, Atatürks adoptiedochter en de eerste Turkse vrouwelijke gevechtspiloot. Sommige bronnen melden ook het gebruik van gifgas tegen mensen die in grotten schuilden, al blijft dit onder historici omstreden.
Drie opeenvolgende operaties in 1937 en 1938 lieten de regio verwoest achter. Tegen het einde van 1938, toen de laatste opstandelingen geen munitie meer hadden, was een groot deel van Dersims bevolking gedood, gedeporteerd of uit de dorpen verdreven.
Het dodental
Het aantal doden is daadwerkelijk onzeker en politiek beladen. Officiële en lagere wetenschappelijke schattingen noemen ongeveer 10,000 tot 13,000 burgerdoden; een vaak aangehaald cijfer is rond 13,800. Koerdische verslagen en verschillende historici noemen veel hogere aantallen, vaak «tot wel 45,000», met schattingen die 50,000 tot 70,000 bereiken. Omdat de betrokken staatsarchieven nooit volledig zijn geopend, kan geen enkel cijfer met zekerheid worden genoemd. Koerdische organisaties blijven openbaarmaking van de archieven eisen, zodat het dodental kan worden vastgesteld.
Herinnering, excuses en de naam
Seyid Riza kwam in september 1937 voor gesprekken naar Erzincan en werd gearresteerd. Op 15 november 1937 werd hij in Elazığ samen met zes metgezellen opgehangen, onder wie volgens berichten zijn ongeveer zestienjarige zoon. De plaats van hun graven is nooit onthuld. Die wond blijft centraal staan in de herinnering van Dersim aan het bloedbad.
De herinnering aan 1937–38 bleef voor een groot deel levend dankzij overlevenden en ballingen als de arts Nuri Dersimi, die tientallen jaren vastlegde wat was gebeurd. De doden van Dersim worden elk jaar begin mei herdacht.
Op 23 november 2011 bood premier Recep Tayyip Erdoğan formeel excuses aan en noemde de gebeurtenissen «een van de tragischste episoden uit onze recente geschiedenis». Veel mensen in Dersim verwelkomden de erkenning, maar vonden de excuses politiek gemotiveerd en onvolledig. Zij wezen op de nog onbeantwoorde eisen: vind de graven van Seyid Riza en zijn metgezellen en open de archieven.
Dersim vandaag
Het huidige Tunceli blijft een bolwerk van alevitisch-Koerdische identiteit en linkse en pro-Koerdische politiek. Hier staat de Munzur-universiteit, in 2008 opgericht als Tunceli-universiteit, en bezoekers komen naar het Nationaal Park Munzurvallei. Net als in andere Koerdische gebieden zijn gekozen pro-Koerdische burgemeesters afgezet en door staatsbenoemde bewindvoerders vervangen. Bewoners en Koerdische partijen blijven waarschuwen voor de aanhoudende druk om de eigen taal en het eigen geloof van de regio te assimileren.
Voor de bevolking is de naamkeuze, Dersim in plaats van Tunceli, op zichzelf een daad van herinnering: een weigering de gebeurtenissen van 1937–38 en de identiteit die eraan voorafging te laten uitwissen.
Tijdlijn
1847 — Dersim wordt een Ottomaanse sandjak, met Hozat als hoofdstad.
1926 — Dersim wordt tot district teruggebracht en bij de provincie Elazığ gevoegd.
1934 — De Hervestigingswet richt zich op de verspreiding van Koerden over gebieden met een Turkse meerderheid.
1935 — De Tunceliwet plaatst de regio onder militair bestuur; de provincie wordt heropgericht en Tunceli genoemd.
4 mei 1937 — Een besluit van de ministerraad start de militaire operaties; de opstand wordt door Seyid Riza geleid.
15 nov. 1937 — Seyid Riza wordt met zes metgezellen in Elazığ geëxecuteerd; hun graven worden nooit bekendgemaakt.
Jan.–sept. 1938 — Tweede en derde Tunceli-operatie; luchtbombardementen; de regio wordt verwoest.
23 nov. 2011 — Premier Erdoğan biedt excuses voor het bloedbad aan.
2019 — Lokale autoriteiten zetten stappen om de naam «Dersim» te herstellen.
Veelgestelde vragen
Wat was het bloedbad van Dersim?
Het was een Turkse militaire veldtocht in 1937–38 tegen de Koerdisch-alevitische regio Dersim, hernoemd tot Tunceli, waarbij een opstand werd onderdrukt en vele duizenden burgers werden gedood.
Hoeveel mensen kwamen in Dersim om?
Schattingen lopen sterk uiteen, van officiële cijfers rond 13,000 tot wetenschappelijke en Koerdische schattingen van 40,000–70,000. Het werkelijke aantal is betwist omdat de staatsarchieven nooit volledig zijn geopend.
Wie was Seyid Riza?
Seyid Riza (ca. 1863–1937) was een alevitisch-Koerdische stam- en religieuze leider die de opstand van Dersim leidde. Hij werd in november 1937 in Elazığ geëxecuteerd.
Waarom heet Dersim Tunceli?
De Turkse staat hernoemde Dersim in 1935 tot «Tunceli». De naam duidde ook de militaire operatie tegen de regio aan. Veel plaatselijke bewoners blijven Dersim zeggen.
Zijn de mensen van Dersim Koerdisch?
Ja, het zijn overwegend Koerdische alevieten die Zaza spreken. Hun identiteit is gelaagd: Koerdisch, alevitisch en Zaza tegelijk.
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Seyid Riza · Nuri Dersimi · De opstanden van Sheikh Said, Ararat en Dersim · Koerdisch alevitisme · het Zaza-volk · de Munzurvallei · Bakur (Noord-Koerdistan).
Bronnen en verdere literatuur
Bloedbad van Dersim — Wikipedia
«Bloedbad van Dersim, 1937–1938» — Sciences Po, Massaal geweld en verzet