In het voorjaar van 1937 trok het Turkse leger de regio Dersim in Oost-Anatolië binnen met artillerie, vliegtuigen en gifgas. Vervolgens doodde het tussen de veertigduizend en zeventigduizend Koerdisch-alevitische burgers in een operatie die de Turkse regering ruim zeventig jaar lang niet officieel als massamoord zou erkennen. Een van de overlevenden van die ramp was Nuri Dersimi: een arts die vóór de massamoord in Dersim had gewerkt, daarna in ballingschap vluchtte en de volgende vier decennia besteedde aan schrijven, documenteren en erop aandringen dat wat in Dersim was gebeurd niet vergeten zou worden. Hij is de man die weigerde Dersim te laten vergeten, en die weigering was zijn levenswerk.
Inhoud
1. Deel 1: Dersim — een volk apart
2. Deel 2: De vorming van een dierenarts en een nationalist
3. Deel 3: De massamoord van Dersim van 1937–1938
4. Deel 4: Vlucht en ballingschap — de lange jaren buiten Turkije
5. Deel 5: De opdracht van de historicus — Dersims herinnering vastleggen
6. Deel 6: De belangrijkste werken van Dersimi
7. Deel 7: De alevitische dimensie — religie, identiteit en overleving
8. Deel 8: De diaspora-intellectueel — schrijven tegen het vergeten
9. Deel 9: Nalatenschap — de dierenarts die de herinnering aan een genocide bewaarde
10. Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Deel 1: Dersim — een volk apart
Dersim, tegenwoordig bekend als de provincie Tunceli in Oost-Turkije, is een bergachtige regio die wordt bewoond door een Koerdisch-alevitische bevolking die Zaza spreekt. Zij beoefent een syncretische vorm van islam die elementen van sjiitische devotie, voorislamitische Koerdische tradities en plaatselijke religieuze praktijken combineert. De Koerden van Dersim waren in ieder opzicht een afzonderlijke gemeenschap: etnisch Koerdisch maar alevitisch in plaats van soennitisch, Zazatalig in plaats van Kurmanjitalig en geografisch geïsoleerd in bergen die hun autonomie gedurende eeuwen van Ottomaans bestuur hadden bewaard.
Deel 2: De vorming van een dierenarts en een nationalist
Nuri Dersimi werd in 1893 in Dersim geboren. Hij volgde een opleiding tot dierenarts en keerde naar Dersim terug om onder zijn eigen volk de diergeneeskunde uit te oefenen. Ook was hij tijdens de late Ottomaanse en vroege republikeinse perioden politiek actief in Koerdische nationalistische kringen. Zo verbond hij de gemeenschap van Dersim met de bredere Koerdische nationale beweging. Zijn politieke activiteit maakte hem tot een doelwit van de republikeinse veiligheidsdiensten. Hij verkeerde al in een onzekere politieke situatie toen de gebeurtenissen van 1937–1938 zijn leven voorgoed veranderden.
Deel 3: De massamoord van Dersim van 1937–1938
In 1937 leidde een plaatselijke opstand in Dersim tot een massale militaire reactie van de Turkse staat. Het leger, dat op bevel van Ankara opereerde en vliegtuigen, artillerie en gifgas inzette, doodde tussen de veertigduizend en zeventigduizend mensen, waarbij de schattingen uiteenlopen. Het vernietigde honderden dorpen en deporteerde de overlevende bevolking naar West-Anatolië. Het was de grootste afzonderlijke geweldsdaad tegen een Koerdische bevolking in de geschiedenis van de Turkse Republiek tot de ontvolking van Koerdische dorpen in de jaren 1990.
Deel 4: Vlucht en ballingschap — de lange jaren buiten Turkije
Nuri Dersimi ontsnapte aan de massamoord en vluchtte in ballingschap. Hij woonde in Syrië, Irak en andere landen van het Midden-Oosten en werkte als dierenarts om in zijn levensonderhoud te voorzien, terwijl hij zijn historische en politieke werken schreef. Hij keerde nooit naar Turkije terug en zag Dersim nooit meer. Hij stierf in 1973 in ballingschap, nadat hij de laatste zesendertig jaar van zijn leven had doorgebracht als vluchteling voor de staat die zijn gemeenschap had vernietigd.
Deel 5: De opdracht van de historicus — Dersims herinnering vastleggen
Vanuit ballingschap schreef Dersimi met één allesoverheersend doel: vastleggen wat er in Dersim was gebeurd voordat het door het zwijgen van de Turkse staat volledig kon worden uitgewist. Hij begreep dat de massamoord zou worden ontkend, gebagatelliseerd en vergeten als overlevenden haar niet vastlegden zolang zij dat nog konden. Zijn belangrijkste werk, Hatıratlarım (Mijn herinneringen), verscheen in 1952 en bood het eerste uitvoerige verslag van de massamoord van Dersim vanuit het perspectief van een overlevende. Hij schreef ook uitgebreid over de geschiedenis en etnografie van de Koerden van Dersim, de alevitische traditie en de bredere Koerdische nationale beweging.
Deel 6: De belangrijkste werken van Dersimi
Dersimi publiceerde vier belangrijke werken: Hatıratlarım (Mijn herinneringen, 1952), Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine Dair (Over Dersim en de Koerdische nationale strijd, 1952), Kürdistan Tarihinde Dersim (Dersim in de geschiedenis van Koerdistan, 1952) en een later werk over de Koerdische geschiedenis. Samen vormen deze boeken een omvattend verslag van de geschiedenis, etnografie en religie van Dersim en de gebeurtenissen van 1937–1938 vanuit het perspectief van een deelnemer en overlevende. Ze werden in het Turks en Arabisch geschreven, de talen waarmee het publiek kon worden bereikt dat moest weten wat er was gebeurd.
Deel 7: De alevitische dimensie — religie, identiteit en overleving
De alevitische identiteit van de bevolking van Dersim was zowel een culturele werkelijkheid die Dersimi uitvoerig documenteerde als een politieke factor die het geweld van 1937–1938 vormgaf. De kemalistische staat beschouwde de alevieten van Dersim als dubbel afwijkend: etnisch Koerdisch in een staat die het Koerdische bestaan ontkende, en religieus heterodox in een staat die probeerde de islamitische bevolking een gestandaardiseerde soennitisch-hanafitische islam op te leggen. De geschriften van Dersimi bewaren de bijzonderheden van de alevitische geloofspraktijk in Dersim met het bewustzijn van een man die begreep dat deze verloren konden gaan als hij ze niet vastlegde.
Deel 8: De diaspora-intellectueel — schrijven tegen het vergeten
Nuri Dersimi behoort tot de traditie van diaspora-intellectuelen die hun ballingschap niet als reden voor zwijgen gebruikten, maar als platform om te getuigen. Hij had geen institutionele steun, geen universiteit en geen uitgever buiten kleine diaspora-uitgeverijen. Hij schreef omdat hij begreep dat herinneren een politieke daad was: Dersim herinneren betekende zich verzetten tegen de poging van de Turkse staat om het uit te wissen, en de massamoord documenteren betekende de daders de volledige overwinning van historische uitwissing ontzeggen. In die zin vormde zijn schrijven een voortzetting van het verzet van de mensen van Dersim zelf.
Deel 9: Nalatenschap — de dierenarts die de herinnering aan een genocide bewaarde
Zonder de boeken van Nuri Dersimi zou de geschiedenis van de massamoord van Dersim bijna volledig afhankelijk zijn geweest van Turkse staatsbronnen en de versnipperde mondelinge herinneringen van gedeporteerden die over Anatolië waren verspreid. Hij leverde het uitvoerige, systematische verslag van de geschiedenis van Dersim en de gebeurtenissen van 1937–1938 dat het voor latere onderzoekers, Turkse, Koerdische en internationale, mogelijk maakte te reconstrueren wat er was gebeurd. Toen de Turkse premier Erdoğan in 2011 een gedeeltelijke erkenning van de massamoord van Dersim uitsprak, was dat mede mogelijk doordat het werk van Dersimi de herinnering lang genoeg levend had gehouden om opnieuw deel van het Turkse publieke debat te worden. Dat is zijn nalatenschap.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
1893 — Geboren in Dersim, Oost-Anatolië.
Circa vroege jaren 1920 — Volgt een opleiding tot dierenarts; keert naar Dersim terug om de diergeneeskunde uit te oefenen.
1937 — Operaties van het Turkse leger beginnen in Dersim; massamoord en deportatie van de Koerdisch-alevitische bevolking.
1937–1938 — Dersimi ontsnapt; begint een lange ballingschap in Syrië, Irak en andere landen.
1952 — Publiceert drie belangrijke werken: Hatıratlarım, Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine Dair en Kürdistan Tarihinde Dersim.
1973 — Sterft in ballingschap, zonder ooit naar Dersim of Turkije te zijn teruggekeerd.
2011 — De Turkse premier Erdoğan spreekt een gedeeltelijke erkenning van de massamoord van Dersim uit, mede mogelijk gemaakt door de documentatie die Dersimi bewaarde.
Chronologie van Nuri Dersimi
1893 — Geboren in Dersim.
1937–1938 — Massamoord van Dersim; ontsnapt; gaat in ballingschap.
1952 — Publiceert belangrijke historische werken over Dersim.
1973 — Sterft in ballingschap.
Bronnen
1. Dersimi, Nuri. Hatıratlarım (Mijn herinneringen). Halep, 1952.
2. McDowall, David. Een moderne geschiedenis van de Koerden. I.B. Tauris, 1996.
3. Jwaideh, Wadie. De Koerdische nationale beweging. Syracuse University Press, 2006.
4. Bruinessen, Martin van. Agha, sjeik en staat. Zed Books, 1992.
5. Olson, Robert. De opstand van sjeik Said en de Koerden. University of Texas Press, 1989.
6. Zürcher, Erik-Jan. Turkije: een moderne geschiedenis. I.B. Tauris, 1993.
7. Dersimi, Nuri. Dersim in de geschiedenis van Koerdistan. Halep, 1952.
8. Kieser, Hans-Lukas. Een zoektocht naar verbondenheid: Anatolië voorbij rijk en natie. I.B. Tauris, 2007.
Veelgestelde vragen
Wie was Nuri Dersimi?
Nuri Dersimi (1893–1973) was een Koerdisch-alevitische dierenarts uit Dersim, de huidige provincie Tunceli in Turkije. Hij overleefde de massamoord van Dersim van 1937–1938 en besteedde vier decennia in ballingschap aan het documenteren van wat er was gebeurd. Zijn boeken, vooral Hatıratlarım en Kürdistan Tarihinde Dersim, vormen het belangrijkste historische verslag van het volk van Dersim en de massamoord vanuit het perspectief van een overlevende.
Wat was de massamoord van Dersim?
De massamoord van Dersim (1937–1938) was een militaire operatie van de Turkse staat tegen de Koerdisch-alevitische bevolking van Dersim. Met artillerie, vliegtuigen en gifgas doodde het Turkse leger tussen de 40.000 en 70.000 mensen, vernietigde het honderden dorpen en deporteerde het de overlevende bevolking. De Turkse regering erkende de gebeurtenis pas in 2011 officieel als massamoord.
Waarom is Nuri Dersimi historisch belangrijk?
Zonder de boeken van Dersimi zou de geschiedenis van de massamoord van Dersim vrijwel geheel afhankelijk zijn geweest van Turkse staatsbronnen. Hij leverde het uitvoerige, systematische verslag van de geschiedenis van Dersim en de gebeurtenissen van 1937–1938 dat latere onderzoekers in staat stelde te reconstrueren wat er was gebeurd. Zijn werk bewaarde de herinnering aan de massamoord tijdens vier decennia van Turkse ontkenning en maakte de uiteindelijke gedeeltelijke officiële erkenning mogelijk.