Inleiding
Urmia (Koerdisch: Wirmê of Ûrmiye; Perzisch: Orumiyeh) is een grote stad in Noordwest-Iran en de hoofdstad van West-Azerbeidzjan. Deze bekende gemengde stad, met Azerbeidzjaanse Turken, Koerden, Assyriërs en Armeniërs, ligt op een vruchtbare vlakte naast het grote gelijknamige zoutmeer. Hoewel de bevolking overwegend Azerbeidzjaans en niet Koerdisch is, ligt Urmia binnen de bredere streek die Koerden Rojhelat noemen. Zij heeft een aanzienlijke Koerdische gemeenschap en een lange, soms pijnlijke plaats in de Koerdische geschiedenis.
Dit is het nieuwste deel van onze geografische reeks over steden en plaatsen in de regio: waar zij liggen, wie er de macht heeft, wie er woont en waarom zij voor het Koerdische verhaal van belang zijn.
Kerngegevens
Gangbare naam: Urmia
Koerdische naam: Wirmê (Ûrmiye)
Land: Iran; hoofdstad van de provincie West-Azerbeidzjan
Bevolking: 667.499 in de stad (volkstelling 2012); district ruim 1 miljoen
Bevolkingsgroepen: Overwegend Azerbeidzjaans, met Koerdische, Assyrische en Armeense gemeenschappen
Ligging: Op de Urmiavlakte ten westen van het Urmiameer, nabij de Turkse grens
Hoogte: Ongeveer 1.330 m boven zeeniveau
Bekend om: Verscheidenheid, het Urmiameer en een lang christelijk erfgoed
Inhoud
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Ligging en geografie
Urmia ligt op de brede, vruchtbare Urmiavlakte in het uiterste noordwesten van Iran, op circa 1.330 meter hoogte aan de Shahar Chay (“Stadsrivier”). Oostelijk ligt het Urmiameer, ooit een van de grootste zoutmeren ter wereld, maar door tientallen jaren droogte en wateromleiding sterk gekrompen. Westelijk rijzen de bergen aan de Turkse grens op. De omringende provincie West-Azerbeidzjan grenst aan Irak, Turkije, Armenië en de republiek Azerbeidzjan. Deze ligging op rijke landbouwgrond, naast een groot meer en op het kruispunt van landen en volken, maakte Urmia eeuwenlang een belangrijk handels- en landbouwcentrum, beroemd om appels, druiven en tabak.
Bewoners en bevolking
Bij de volkstelling van 2012 telde Urmia 667.499 inwoners en was het de tiende stad van Iran. Het omringende district telde in 2016 ruim een miljoen inwoners. De bewoners zijn vooral Iraanse Azerbeidzjanen die Azerbeidzjaans spreken, een taal uit de Turkse taalfamilie, naast aanzienlijke Koerdische minderheden en historische gemeenschappen van Assyrische en Armeense christenen. Het is dus geen stad met een Koerdische meerderheid, maar wel een gemengde stad waarin Koerden belangrijk zijn, zowel in de stad als de provincie. Dat eerlijke beeld telt: de betekenis voor Koerden berust niet op een onjuiste claim van overheersing, maar op de ligging in Rojhelat en de verweven geschiedenis.
Een stad van vele volken
Weinig regionale steden zijn etnisch en religieus zo gelaagd. Eeuwenlang was Urmia een belangrijk centrum van Assyrisch en Armeens christelijk leven. Rond 1900 vormden christenen mogelijk bijna de helft van de bevolking en lagen op de vlakte rond het meer ruim honderd Assyrische dorpen. Azerbeidzjaanse Turken zijn lang de grootste groep in de stad zelf, terwijl Koerden sterk aanwezig zijn in Urmia, landelijke districten en naburige provinciedelen. De naam Urmia is veel ouder dan deze gemeenschappen en gaat terug tot het oude koninkrijk Urartu. Deze diepe verscheidenheid verklaart zowel de rijkdom als de tragedies van de twintigste eeuw.
Geschiedenis
Urmia is een oude stad, lang betwist tussen Ottomaans en Perzisch rijk en vroeg in de twintigste eeuw soms door Rusland bezet. Het tragischste hoofdstuk kwam tijdens de Eerste Wereldoorlog. Tienduizenden Assyriërs en Armeniërs vluchtten voor Ottomaanse bloedbaden naar Urmia en omgeving. De stad wisselde herhaaldelijk tussen Russische, Ottomaanse en lokale strijdkrachten. Begin 1918 verviel de streek in chaos: de Koerdische stamleider Simko Shikak vermoordde de Assyrische patriarch Mar Shimun XXI Benyamin. In de daaropvolgende maanden werden vele duizenden Assyriërs afgeslacht als onderdeel van de bredere Assyrische genocide, de Sayfo, terwijl anderen zuidwaarts naar Brits gecontroleerd Irak vluchtten. Koerden behoorden tot de daders: een pijnlijk hoofdstuk dat een eerlijk verslag niet mag uitwissen. Simko’s eigen opstand tegen de Iraanse staat, van 1918 tot 1922 ten westen van het meer, is eveneens een mijlpaal van Koerdische zelfbevestiging in Iran.
Urmia vandaag
Het huidige Urmia is een welvarende provinciehoofdstad en universiteitsstad, het handelshart van een rijk landbouwgebied en ontmoetingspunt van volken en geloven. Moskeeën, kerken en opmerkelijk christelijk erfgoed blijven zichtbaar. De grote milieuzorg is het krimpende Urmiameer. De terugtrekking verontrust wetenschappers en bewoners en symboliseert Irans bredere watercrisis. Azerbeidzjaanse, Koerdische, Assyrische en Armeense identiteiten leven naast elkaar: soms moeizaam door etnische gevoeligheden, maar als levend voorbeeld van Noordwest-Irans verscheidenheid.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Oudheid — De naam Urmia is afgeleid van het oude koninkrijk Urartu.
Ca. 1900 — Christenen (Assyriërs en Armeniërs) vormen bijna de helft van de stadsbevolking.
1914–1918 — De Eerste Wereldoorlog brengt Assyrische en Armeense vluchtelingen, bezetting en bloedbaden.
1918 — Simko Shikak vermoordt de Assyrische patriarch Mar Shimun XXI; bloedbaden volgen.
1918–1922 — Simko Shikak leidt een Koerdische opstand ten westen van het Urmiameer.
2012 — De stadsbevolking bereikt 667.499, de tiende van Iran.
Jaren 2010–20 — Het Urmiameer krimpt dramatisch tijdens Irans watercrisis.
Debatten en controverses
Urmia ligt op een gevoelig etnisch kruispunt. Iraanse Azerbeidzjanen beschouwen de stad met Azerbeidzjaanse meerderheid als centrum van hun eigen cultuur en identiteit. Tegelijk ligt zij in het door Koerden Rojhelat genoemde gebied en wonen aanzienlijke Koerdische gemeenschappen in en rond de stad. Die overlap veroorzaakte soms wrijving, vooral bij hoogoplopend nationalisme. De Eerste Wereldoorlog, met moorden op Assyriërs waaraan sommige Koerdische troepen deelnamen, blijft een open wond voor het Assyrische volk. Een eerlijk Koerdisch verslag erkent dat. Vanuit Koerdisch perspectief behandelt dit profiel Urmia als gedeelde, betwiste stad, waarin Koerden één belangrijk volk naast verschillende andere zijn.
Betekenis voor Koerden
Voor Koerden telt Urmia als grote stad van Rojhelat en als toneel van Simko Shikaks opstand, een van de eerste grote twintigste-eeuwse Koerdische uitdagingen aan de Iraanse staat. Zij ligt nabij het Koerdische kerngebied van West-Azerbeidzjan en steden met een Koerdische meerderheid zoals Mahabad, en haar grote Koerdische gemeenschap verbindt haar stevig met de bredere Koerdische wereld. Zij is geen Koerdische hoofdstad, maar een grote gemengde stad aan de rand van het Koerdische gebied. De kaart van Koerdistan gaat geleidelijk in die van naburige volken over; eerlijkheid daarover versterkt de Koerdische zaak.
Verwante plaatsen en onderwerpen
Mahabad: stad, de Koerdische stad zuidelijker, eveneens in West-Azerbeidzjan.
Saqqez: stad, een Koerdische stad in de aangrenzende provincie Koerdistan. De opstand van Simko Shikak, de Assyriërs van Iran en het bredere verhaal van Rojhelat.
Veelgestelde vragen
Waar ligt Urmia?
In het uiterste noordwesten van Iran, als hoofdstad van West-Azerbeidzjan op een vlakte direct ten westen van het Urmiameer, nabij de Turkse grens.
Is Urmia een Koerdische stad?
Nee. Urmia is overwegend Iraans-Azerbeidzjaans (Azeri), met aanzienlijke Koerdische, Assyrische en Armeense gemeenschappen. Zij ligt binnen de bredere Koerdische streek Rojhelat, maar heeft geen Koerdische meerderheid.
Wie wonen in Urmia?
De meerderheid spreekt Azerbeidzjaans-Turks, naast belangrijke Koerdische minderheden en historische Assyrische en Armeense christelijke gemeenschappen.
Wat gebeurde er tijdens de Eerste Wereldoorlog?
Urmia werd toevluchtsoord voor Assyriërs en Armeniërs die Ottomaanse bloedbaden ontvluchtten en vervolgens toneel van hevig geweld. Simko Shikak vermoordde de Assyrische patriarch in 1918; duizenden Assyriërs werden afgeslacht als onderdeel van de Assyrische genocide.
Bronnen en verdere lectuur
Urmia — Wikipedia, encyclopedisch artikel