Cigerxwîn’in (1903–1984) Kurmanci şiiri özgürlük, eğitim ve toplumsal adaleti buluşturdu. Kitapları, Bağdat dersleri ve İsveç yılları edebî yaşamını somutlaştırır.

Ahşap kaplamanın önünde açık renk ceket, koyu yelek ve kravatla oturup gülümseyen Cigerxwîn’in sepya portresi
Zheen Arşiv Merkezi portresi; Wikimedia iş birliğiyle CC BY-SA 4.0. Asıl fotoğrafın tarihi bilinmiyor; yükleme tarihi çekim tarihi değildir. Zheen Archive Center · Wikimedia Commons cooperation project · CC BY-SA 4.0. Original photographic date unknown. Reused without creative changes.

Hesar’dan edebiyat dünyasına

Asıl adı Şêxmûs Hesen’di. NYKCC, 1903’te Batman yakınındaki Hesar’da doğduğunu, 1914’te kız kardeşiyle Amûdê’ye gittiğini belirtir. Amûdê doğum yeriyle karıştırılmamalıdır. [1] Hitchins yoksulluğunu, çobanlık ve tarım işçiliğini, 1920’de başlayan medrese öğrenimini anlatır. [2] Dinî eğitim ile köylülerin yaşamı sonraki edebiyatının iki önemli bağlamıdır.

Uyanma çağrısı

Metin Yüksel’in 2014 tarihli araştırmasının açık özetinde uyanma, ezilen Kürtlere, köylülere ve işçilere yönelen sürekli bir metafor olarak yorumlanır. Klasik eğitim, milliyetçi ve Marksist düşünceyle ilişkilendirilir. [3] Kurdisch Akademie kadınların eğitimini ve ağaların eleştirisini de vurgular. [4] Böylece dil ve yurt kadar öğrenim ve eşitsizlik de okuma çerçevesine girer. Bu, bütün Kürt okuyucuların aynı siyaseti benimsediği anlamına gelmez.

Kitaplar ve baskılar

Paris Kürt Enstitüsü kataloğunda Dîwana Cegerxwîn, Tereqî, Şam 1945 bulunur. Avesta baskılarında Agir û Pirûsk, Sewra Azadî ve Kî me Ez, Dîwan 1, 2 ve 3’tür. [5] Hitchins ilk baskıları sırasıyla 1945, 1954 ve Beyrut 1973 olarak verir; ardından Ronak (1980), Zend-Avista (1981), Şefaq (1982), Hêvî (1983), ölümünden sonra Aşitî (1985) gelir. [2] Kî me Ez şiirdir; ayrı otobiyografi Jînenîgariya min Stockholm 1995 olarak kayıtlıdır. Yeniden basım tarihi şiirin yazılış tarihi değildir. [5]

Bağdat’ta öğretim

Hitchins, Bağdat Üniversitesinde Kurmanci dili ve edebiyatı hocalığını 1959–1963’e, gramer kitabını 1961’e, iki ciltlik sözlüğünü 1962’ye tarihler. [2] NYKCC, Bağdat Radyosunun Kürtçe bölümündeki çalışmasını da kaydeder. [1] Ders, sözlük ve yayıncılık dil çalışmasının şiirin ötesine geçtiğini gösterir. Kaynaklar bazı taşınma tarihlerini farklı verdiğinden, dersler ve adları belli yayınlar daha sağlam dayanaklardır.

Siyaset, İsveç ve Qamişlo

Kürt dernekleri ve komünist siyasette yer aldı. Hitchins, Suriye komünistlerinden ayrılışını ve Suriye Kürt Demokrat Partisine yönelişini 1957’ye tarihler. [2] Ulusal kurtuluş ile sınıf siyaseti kesişse de aynı değildi. Suriye, Irak ve Lübnan dönemlerinin ardından 1979’da İsveç’e yerleşti. NYKCC’ye göre 22 Ekim 1984’te Stockholm’de öldü ve Qamişlo’nun Xerbî semtindeki evinin bahçesine gömüldü. [1]

Okumaya nereden başlamalı?

Adı belli bir şiir cildini seçip metni sonraki baskı, çeviri ve müzik icralarından ayırmak yararlıdır. Paris kataloğu Folklora Kurdî: Kurmancî (1988), Tarîxa Kurdîstan I (1985), II (1987) ve otobiyografiyi (1995) ayrı gösterir. [5] Portre Zheen Arşiv Merkezinden gelir; çekim tarihi bilinmez. [6] Kaydı olmayan bir tarih veya mekân yakıştırmadan yazarın görünüşünü gösterir.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. New York Kurdish Cultural Center, Cigerxwîn, poet; childhood, radio work, exile, death and burial.
  2. Keith Hitchins, Jagarḵwin, Encyclopaedia Iranica XIV/4 (2008), pp. 371–372; biography and bibliography.
  3. Metin Yüksel, I Cry Out So That You Wake Up: Cegerxwîn’s Poetics and Politics of Awakening, Middle Eastern Studies 50/4 (2014), pp. 536–553; public abstract and bibliographic record, Hacettepe University.
  4. Kurdisch Akademie, Cigerxwîn (Şêxmus Hesen); themes of education, women and social criticism.
  5. Kurdish Institute of Paris library catalogue, Cegerxwîn records; 1945 volume, numbered divans, later editions, folklore, history and autobiography.
  6. Zheen Archive Center, Cigerxwîn portrait; original date unknown, Wikimedia Commons partnership contribution, CC BY-SA 4.0.