گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «کەسایەتییە ناودارەکانی کورد».
546 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
شەبانکارەیی (دەوروبەری 1298-1358)، شاعیر و مێژوونووسی کوردی خەڵکی فارس، مەجمەع ئەلئەنساب فی ئەلتەواریخی نووسی؛ یەکێک لە بەنرخترین گێڕانەوە مێژووییەکانی دوا سەردەمی ئیلخانی لە ئێران.
وتارەکە بخوێنەوە سەید حوسێن ئەخڵاتی (مردن 1397)، زانایەکی موسڵمانی کوردی خاوەن کولتووری فارسی لە زانستە نهێنییەکان و ئەڵکیمیا، پزیشکی تایبەتی سوڵتان بەرقووق بوو و ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە بووژانەوەی زانستە نهێنییە ئیسلامییەکانی کۆتایی سەدەی 14دا هەبوو.
وتارەکە بخوێنەوە مەلا پەریشان (1356-1431) کۆنترین شاعیری ناسراوی گۆرانیی کوردی بوو کە پەیوەندیی بە میرنشینی ئەردەڵانەوە هەبوو و پەریشاننامەکەی بە کۆنترین بەرهەمی نەریتی ئەدەبیی گۆرانی دادەنرێت.
وتارەکە بخوێنەوە زەینەددین عێراقی (1325-1404)، زانای کوردی فەرموودە کە لە قاهیرە لە خێزانێکی خەڵکی نزیک هەولێر لەدایک بوو، گەورەترین مامۆستای فەرموودەی سەردەمی خۆی و مامۆستای ئیبن حەجەر عەسقەلانی بوو.
وتارەکە بخوێنەوە سەدرەددین موسا (1305-1391) کوڕی سەفییەددین ئاردەبیلی و دووەم سەرۆکی تەریقەتی سۆفیی سەفەویە بوو؛ ئەو تەریقەتە کوردڕەچەڵەکەی سەرەنجام بنەماڵەی سەفەویی دامەزراند.
وتارەکە بخوێنەوە شەبانکارەیی (نزیکەی 1298-1358) شاعیر و مێژوونووسێکی کوردی خەڵکی فارس بوو کە مەجمەعولئەنساب فی ئەلتەواریخی نووسی، تۆمارێکی مێژوویی سەرەکیی فارسیی سەردەمی ئیلخانی.
وتارەکە بخوێنەوە ئەبولفیدا (1273-1331)، جوگرافیناس و مێژوونووسی کوردی ئەیوبی و والیی حەما، بەرهەمی جوگرافیی تەقویمولبولدان و مێژووی کورتی مرۆڤایەتیی نووسی؛ چاڵێکی سەر مانگ بە ناوی ئەوەوە ناونراوە.
وتارەکە بخوێنەوە سەفییەددین ئاردەبیلی (نزیکەی 1252-1334)، عاریفی سۆفیی کوردی ئاردەبیل، تەریقەتی سەفەویەی دامەزراند کە نەوەکانی دواتر ئیمپراتۆریەتی سەفەوییان دامەزراند و ئێرانیان بۆ هەمیشە گۆڕی.
وتارەکە بخوێنەوە فەخرەددین ئەخڵاتی (مردوو لە 1260) زانایەکی کوردی خەڵکی ئەخڵات لە نزیک دەریاچەی وان و یەکێک لە کەسایەتییە فکرییە گرنگە کوردەکانی جەزیرەی سەدەکانی ناوەڕاست لە سەدەی 13 بوو.
وتارەکە بخوێنەوە ئەمادین کەسایەتییەکی پیرۆزی کوردی ئێزدیی سەدەی 13 بوو کە لە ئایینی ئێزدیدا وەک چارەسەرکەر، بە تایبەتی بۆ نەخۆشییەکانی گەدە، ڕێزی لێ دەگیرێت و نوێنەری نەریتی دەوڵەمەندی کەسایەتییە پیرۆزە کوردە ئێزدییەکانە.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ ئۆبەکر کەسایەتییەکی پیرۆزی کوردی ئێزدیی سەدەی 13 بوو کە لە ئایینی ئێزدیدا ڕێزی لێ دەگیرێت؛ بەشێک لە نەریتی دەوڵەمەندی ئەو کەسایەتییە پیرۆزە ئێزدییانەی وەک پایەی ڕۆحانیی کولتووری کورد خزمەتیان کردووە.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ مەند، کەسایەتیی پیرۆزی کوردی ئێزدیی سەدەی 13 و فەرماندەی سەربازیی ئەیوبی، لەلایەن سەلاحەددینەوە نازناوی میری کوردانی پێ بەخشرا بۆ فەرماندەیی ڕەجیمانی هەکاریەی سوپای ئەیوبی.
وتارەکە بخوێنەوە شەمسەددین شەهرەزووری (مردوو دوای 1288) فەیلەسووفێکی کوردی ئیشراقی بوو کە نوزهەتولئەڕواحی نووسی؛ گشتگیرترین مێژووی عەرەبیی فەلسەفە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
وتارەکە بخوێنەوە خاتوونا فەخرا، ژنە پیرۆزە ئێزدییە کوردەکەی سەدەی 13، لە ئایینی ئێزدیدا وەک پارێزەری ژنان، منداڵان و منداڵبوون ڕێزی لێ دەگیرێت و مەزارێکی لە پەرستگا پیرۆزەکەی لالش هەیە.
وتارەکە بخوێنەوە حوسامەدین چەلەبی (دەوروبەری 1225-1284)، عاریفە سۆفییە کوردەکە و مریدی ڕوومی، ئیلهامی بە بەرهەمهێنانی مەسنەوی بەخشی و وەک سەرۆکی تەریقەتی مەولەوی بوو بە جێنشینی ڕوومی.
وتارەکە بخوێنەوە ئیبن ئەلحاجب (مردن 1249)، ڕێزمانناس و فەقیهێکی مالکیی کورد، دەقی کاریگەری ڕێزمانی عەرەبی و بەرهەمی فیقهیی نووسی کە شێوەیان بە فێرکردنی ئیسلامی لە سەرانسەری جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا دا.
وتارەکە بخوێنەوە ئیبن ئەلسەلاح (1181-1245)، زانای کوردی شافعیی حەدیسی خەڵکی شارەزووری کوردستانی عێراق، پێشەکیی زانستی حەدیسی نووسی، دەقە بنەڕەتییەکەی ڕێبازی حەدیس لە ئیسلامدا.
وتارەکە بخوێنەوە سەیفەدین ئەلئامدی (1156-1233)، فەقیهی خەڵکی ئامەد، دیاربەکر، پردێکی لە نێوان کەلام و فیقهی ئیسلامیدا دروست کرد و یەکێک لە ئامانجخوازترین زانایانی سەردەمی ئەییووبی لە ڕووی فکرییەوە بوو.
وتارەکە بخوێنەوە ئیبن ئەلئەزرەق ئەلفارقی (لە دەوروبەری 1116-1176)، مێژوونووس و فەرمانبەرێکی مەدەنیی کوردی ئەرتوقییەکان، تاریخ مەیافارقین و ئامەدی نووسی؛ سەرچاوەیەکی جێگرەوەنەگر بۆ مێژووی کورد و جەزیرەی سەدەکانی ناوەڕاست.
وتارەکە بخوێنەوە فەخروننیسا شەهدە ئەلبەغدادییە (مردن 1112) موحەدیسە، خۆشنووس و زانایەکی کورد بوو کە دامەزراوەیەکی گرنگی فێرکردنی لە بەغدا دامەزراند و ناسناوی شانازیی ژنایەتیی پێ بەخشرا.
وتارەکە بخوێنەوە عەلی حەریری (لە دەوروبەری 1009-1079)، یەکەم شاعیری ناسراو کە بە کوردیی کرمانجی نووسیویەتی، بە شیعری سۆفیگەری کە تێیدا ستایشی ئەڤین و کوردستانی دەکرد، پێشەنگی نەریتی ئەدەبیی کلاسیکیی کوردی بوو.
وتارەکە بخوێنەوە شا حوسێن (فەرمانڕەوایی 1417-1424)، دوا ئەتابەگی سەرەکیی کوردی هەزارئەسپیی لوڕستان، لە دوا ساڵەکانی بنەماڵەیەکی سێسەدەییدا فەرمانڕەواییی کرد، پێش ئەوەی فەرمانڕەوای تەیمووری، شاهرۆخ، لە 1424 کۆتایی بە فەرمانڕەواییی کوردی بهێنێت.
وتارەکە بخوێنەوە موزەفەڕەدین ئەفراسیابی دووەم (فەرمانڕەوایی 1340-1355)، ئەتابەگی کوردی هەزارئەسپیی لوڕستان، پایتەختە شاخاوییەکەی بنەماڵەکەی، ئیدەج، لە هێرشی موزەفەڕییەکان پاراست و فەرمانڕەواییی کوردی ڕاگرت.
وتارەکە بخوێنەوە یوسف شای دووەم (ڕوکنەددین)، ئاتابەگی کوردی هەزارئەسپی لە 1330-1340، بە لکاندنی شووشتەر، حوەیزە و بەسڕە بنەماڵەکەی فراوان کرد و فەرمانڕەواییی کوردیی بۆ ناوچە قووڵەکانی خوزستان و عێراق درێژ کردەوە.
وتارەکە بخوێنەوە