گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «کەسایەتییە ناودارەکانی کورد».
546 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
زارۆ ئاگا، 1777-1934، پیاوێکی کوردی بەدلیس، بانگەشە دەکرێت تا تەمەنی 157 ساڵ ژیاوە؛ کە بەمە دەبێتە کاندیدێک بۆ درێژتەمەنترین مرۆڤی مێژووی تۆمارکراو، هەرچەندە بانگەشەکە هێشتا جێی مشتومڕە.
وتارەکە بخوێنەوە خەلیلێ سێرتی (1754-?) شاعیر و زانایەکی کوردی خەڵکی سیرت بوو، نوێنەری نەریتی شیعریی کلاسیکیی کوردیی کورمانجی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا لە کۆتایی سەدەی 18دا.
وتارەکە بخوێنەوە مەعریف نۆدێی (1753-سەدەی 18) شاعیرێکی کوردی گۆرانی بوو کە لە کۆتایی سەدەی 18دا چالاک بوو؛ بەشێک لە نەریتی دەوڵەمەندی شیعری کلاسیکیی گۆرانی کە لە ژێر پشتگیریی ئەردەلاندا گەشەی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد ئەلکەبیر (1713-1797) بەگێکی بە ڕەچەڵەک کوردی وەهران بوو کە لە 1792 شارەکەی دوای دوو سەدە داگیرکاریی ئیسپانیا وەرگرتەوە و بوو بە کەسایەتییەکی ڕێزلێگیراو لە مێژووی نەتەوەیی جەزائیردا.
وتارەکە بخوێنەوە شاقولی خان زەنگەنە کەسایەتییەکی دیاری کورد لە یەکێتیی هۆزەکانی زەنگەنە بوو؛ بەشێک لەو بنەماڵە سیاسییە دیارەی کە لە سەرانسەری سەردەمی سەفەویدا والی و وەزیرێکی مەزنی لێ هەڵکەوت.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد پاشای جاف سەرکردەیەکی کوردی یەکێتیی بەهێزی هۆزەکانی جاف بوو؛ یەکێک لە گەورەترین هۆزە کوردییەکان کە لە هەردوو لای سنووری عوسمانی–ئێران لە ناوچەی کوردستاندا بوو.
وتارەکە بخوێنەوە ئەڵماس خانی کەنولەیی (لەدایکبووی 1706) کەسایەتییەکی دیاری کوردی سەدەی 18 بوو و بەشێک بوو لە نەریتی کەسایەتییە سیاسییە کوردەکان کە لە جیهانی پڕئاژاوەی دوای سەفەویدا ڕێگای خۆیان دەدۆزییەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
کەریم خانی زەند (1705-1779)، دامەزرێنەری کوردی بنەماڵەی زەند، بۆ زیاتر لە دوو دەیە وەک «وەکیل ئەلڕەعیە» (سەرپەرشتیاری گەل) فەرمانڕەوایی ئێرانی کرد و دوای چەندین دەیە شەڕی ناوخۆیی وێرانکەر، ئاشتی و خۆشگوزەرانیی هێنایەوە.
وتارەکە بخوێنەوە خانای قوبادی (1700-1759)، شاعیری کوردی گۆرانیی کۆشکی ئەردەڵان، مەزنترین شاعیری کلاسیکی گۆرانییە؛ شیعرەکەی «بەفری باران» یەکێکە لە خۆشەویستترین شیعرە غناییەکانی تەواوی ئەدەبی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد ئەلکەبیر (1734-?) سەرکردەیەکی سیاسی و سەربازیی کوردی سەدەی 18 بوو کە نازناوی «ئەلکەبیر» (مەزن) ڕەنگدانەوەی پێگەیەکی دیاری بێوێنەی لە نێو هاوسەردەمەکانیدا دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە شاقولی خان زەنگەنە کەسایەتییەکی دیاری کورد لە یەکێتیی هۆزەکانی زەنگەنە بوو کە نەریتی خێزانیی خزمەتی سیاسیی بەردەوام کرد؛ ئەو نەریتەی لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتی سەفەویدا والی و بەرپرسی لێ هەڵکەوت.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد پاشا جاف سەرکردەیەکی کوردی کۆنفیدراسیۆنە هۆزییەکەی جاف بوو و نازناوی عوسمانیی پاشای هەبوو، کە نوێنەرایەتیی یەکێک لە گەورەترین هۆزە کوردەکانی ناوچەی سلێمانیی کوردستانی عێراقی دەکرد.
وتارەکە بخوێنەوە ئەڵماس خان کەنوولەی، لەدایکبووی 1706، کەسایەتییەکی دیاری کوردی سەدەی 18 بوو، بەشێک لە نەریتی فەرمانڕەوا و سەرکردە هۆزییە کوردەکان لە سەرەتای سەردەمی نوێدا.
وتارەکە بخوێنەوە کەریم خان زەند، 1705-1779، دامەزرێنەری کوردی بنەماڵەی فەرمانڕەوای زەند، 29 ساڵ وەک وەکیلەڕڕەعایا فەرمانڕەواییی ئێرانی کرد و ناوبانگێکی دادپەروەری و بەزەییی بەدەست هێنا کە هیچ فەرمانڕەوایەکی ئێرانیی سەردەمەکەی هاوتای نەبوو.
وتارەکە بخوێنەوە خانای قوبادی، 1700-1759، شاعیر و فەرمانڕەوایەکی کوردی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەردەڵان و یەکێک لە مەزنترین کەسایەتییەکانی شیعری کلاسیکیی کوردیی گۆرانی بوو، کە نوێنەرایەتیی سەردەمە زێڕینییەکەی نەریتی ئەدەبیی ئەردەڵان دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە عەلی بەگ زەنگەنە کەسایەتییەکی دیاری کوردی سەدەی 17 لە کۆنفیدراسیۆنە هۆزییە دیارەکەی زەنگەنە بوو، بەشێک لە نەریتە بنەماڵەییەکە کە لە سەرانسەری ئیمپراتۆریای سەفەویدا والی و بەرپرسی پێگەیاند.
وتارەکە بخوێنەوە ساری سولەیمان بەگ بەگێکی کوردی سەدەی 17 بوو، واتە سەرۆکی هۆز، کە ناوی لە نێو کوردە دیارەکانی سەردەمی میرنشینەکانی عوسمانیدا هاتووە.
وتارەکە بخوێنەوە میر خانزاد کەسایەتییەکی دیاری کوردی سەدەی 17 بوو، بەشێک لە نەریتی جۆراوجۆری کەسایەتییە سیاسی و کۆمەڵایەتییە کوردەکان لە سەردەمی میرنشینەکانی عوسمانی و سەفەویدا.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ عەلی خان زەنگەنە، کۆچکردوو لە 1689، پیاوێکی دەوڵەتی کوردی زەنگەنە بوو کە وەک وەزیری گەورەی ئیمپراتۆریای سەفەوی خزمەتی کرد؛ یەکێک لە بەهێزترین کوردەکانی مێژووی ناوچەکە.
وتارەکە بخوێنەوە عەلی مەردان خان، کۆچکردوو لە 1657، والییەکی کوردی زەنگەنە بوو کە خزمەتی هەردوو ئیمپراتۆریای سەفەوی و موغەلیی کرد و کەناڵە بەناوبانگەکەی عەلی مەردان خانی دروست کرد؛ پڕۆژەیەکی سەرەکیی ئاودێری لە پەنجابی هیندستان.
وتارەکە بخوێنەوە ئەحمەدی خانی (1650-1707)، شاعیر و زانای کوردی خەڵکی هەکاری، مەم و زین، داستانە نەتەوەییەکەی کورد، و نووبهارا بچوکانی نووسی و بۆ یەکەم جار لە ئەدەبدا خەونی یەکگرتوویی و ئازادیی کوردی دەربڕی.
وتارەکە بخوێنەوە مستەفا بێسارانی (1642-1701) شاعیرێکی کوردی گۆرانی بوو کە بە کۆشکی ئەردەڵانەوە پەیوەست بوو و ئەو نەریتە ئەدەبییە گۆرانییەی بەردەوام و دەوڵەمەند کرد کە مەلا پەریشان دوو سەدە پێشتر دایمەزراندبوو.
وتارەکە بخوێنەوە شاهرۆخ سوڵتان زەنگەنە والییەکی کورد لە یەکێتیی هۆزەکانی زەنگەنە بوو کە لە سیستەمی کارگێڕیی سەفەویدا خزمەتی کرد و بەشێک بوو لە نەریتی دیاری سیاسیی کوردەکانی زەنگەنە.
وتارەکە بخوێنەوە سلێمان خانی ئەردەڵان (فەرمانڕەوایی 1637-1657) فەرمانڕەوایەکی کوردی بنەماڵەی ئەردەڵان بوو کە لە ماوەی ململانێکانی عوسمانی و سەفەوی لە سەدەی 17دا فەرمانڕەوایی ناوچەی شەهرەزووری کرد و خۆبەڕێوەبردنی ئەردەڵانی پاراست.
وتارەکە بخوێنەوە