گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «کەسایەتییە ناودارەکانی کورد».
546 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
غوڵامڕەزا ڕەشید یاسەمی (1895-1951) زانا و شاعیر و مێژوونووسێکی کورد بوو کە «Kord va Peyvastegi-ye Nezhadi va Tarikhi-ye U»ی نووسی؛ یەکەم مێژووی ئەکادیمیی نوێی گەلی کورد بە فارسی.
وتارەکە بخوێنەوە جەلادەت عەلی بەدرخان (1893-1951)، زانا و میری کورد، لە 1932 ئەلفوبێی بنەمالاتینیی کوردیی کورمانجیی داڕشت و گۆڤاری «هاوار»ی دامەزراند؛ دوو کۆڵەکەی کولتووری نوێی نووسراوی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوە قەرا فاتیمە خانم (سەدەی 19) ژنە جەنگاوەر و ڕابەرێکی سەربازیی کوردی دیاربەکر بوو کە لە شەڕی قڕم (1853-1856)دا فەرماندەییی هێزە کوردە نانیزامییەکانی کرد و پاداشتی سەربازیی عوسمانیی بەدەست هێنا.
وتارەکە بخوێنەوە ئیحسان نووری (1892-1976) ژەنەڕاڵێکی کورد بوو کە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینی ئاراراتی (1927-1930) کرد؛ گەورەترین ڕاپەڕینی کورد لە تورکیا لە نێوان ڕاپەڕینی شێخ سەعید و سەردەمی نوێدا، کە لە لێژاییەکانی شاخی ئاراراتەوە شەڕی دەکرد.
وتارەکە بخوێنەوە حەپسە خان (1891-?) سەرکردەیەکی عەشیرەتیی ژنی کوردی سەرەتای سەدەی 20 بوو؛ یەکێک لەو ژنە دەگمەنانەی کە لە کۆمەڵگای نەریتیی عەشیرەتیی کورددا دەسەڵاتی سیاسی و سەربازییان هەبووە.
وتارەکە بخوێنەوە تەوفیق وەهبی (1891-1984) زمانەوان، شاعیر و دیپلۆماتێکی کوردی خەڵکی سلێمانی بوو کە یەکێک لە یەکەم فەرهەنگە سیستەماتیکە کوردییەکانی کۆ کردەوە و لە ماوەی ڕێڕەوێکی پیشەیی درێژدا داکۆکیی لە زمانی کوردی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە ئەکرەم جەمیلپاشا (1891-1974) ڕۆشنبیرێکی کورد و هاودامەزرێنەری یانەی کوردی (کۆمەڵەی هاوکاری و پێشکەوتنی کورد) لە ئیستانبوڵ بوو؛ داکۆکیکارێکی سەرەتایی مافە کولتوورییەکانی کورد لە سەردەمی عوسمانیدا.
وتارەکە بخوێنەوە بەکر سدقی (1890-1937)، ژەنەڕاڵی کورد لە سوپای عێراقدا، لە 1936 یەکەم کودەتای سەربازیی لە جیهانی عەرەبدا ئەنجام دا و بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە بەهێزترین پیاوی عێراق، پێش تیرۆرکردنی لە 1937دا.
وتارەکە بخوێنەوە سمکۆی شکاک (1887-1930) سەرکردەیەکی هۆزەکیی کورد بوو کە لە دەیەی 1920دا ناوچەیەکی کوردیی لە کردەوەدا خۆبەڕێوەبەری لە باکووری ڕۆژاوای ئێران دروست کرد، ژەنەڕاڵێکی ئێرانیی تیرۆر کرد و بەرەنگاری هەردوو دەسەڵاتی ئێرانی و عوسمانی بووەوە.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری (کۆچکردووی 1883) لە 1880 سەرکردایەتیی یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کوردی سەردەمی نوێی کرد و بە 10,000 شەڕڤانەوە پەڕییەوە ئێران و پێش سەرکوتی عوسمانی بۆ ماوەیەکی کورت دەسەڵاتی بەسەر خاکێکی بەرچاودا هەبوو.
وتارەکە بخوێنەوە سوورەیا بەدرخان (1883-1938) میرزادەیەکی کورد و پێشەنگی ڕۆژنامەگەریی کوردی بوو کە لە 1898 کوردستانی دامەزراند، یەکەم ڕۆژنامەی کوردی، و بوو بە کەسایەتییەکی پێشەنگ لە سەرەتای نەتەوەخوازیی کوردیدا.
وتارەکە بخوێنەوە ئیسحاق سوکوتی (1868-1902) پزیشک و شۆڕشگێڕێکی کورد بوو کە هاودامەزرێنەری کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP) بوو؛ ئەو ڕێکخراوەی تورکە گەنجەکان کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی دەگۆڕی.
وتارەکە بخوێنەوە شەریف پاشا (1865-1951) دیپلۆماتێکی کوردی عوسمانی بوو کە لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە 1919دا نوێنەرایەتیی ئاواتە نەتەوەییەکانی کوردی کرد و دوای جەنگی یەکەمی جیهانی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد وتووێژی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە مەولانزادە ڕیفعەت بەگ (1869-1930) ڕۆژنامەنووسێکی کورد و ڕۆشنبیرێکی عوسمانی بوو کە ڕۆژنامە و بیرەوەریی بڵاو کردەوە و تێیاندا ساڵەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریای عوسمانی و سەردەمی تورکە گەنجەکانی تۆمار کرد.
وتارەکە بخوێنەوە
عەبدولحەکیم ئەرڤاسی (1865-1943) زانایەکی کوردی تەسەوفی نەقشبەندی بوو کە فێرکردنە نەریتییە ئیسلامییەکانی ئەوی کرد بە یەکێک لە دیارترین نەیارە ئایینییەکانی سێکولاریزەکردنی کەمالیستی لە تورکیا.
وتارەکە بخوێنەوە
عەبدوڵڵا پاشا باجەلان سەرکردەیەکی کوردی سەدەی 18 بوو کە ڕابەرایەتیی یەکێتیی عەشیرەتی باجەلانی دەکرد؛ باجەلان یەکێک بوو لە عەشیرەتە گرنگە کوردییەکانی ناوچەی سلێمانی لە کوردستانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی.
وتارەکە بخوێنەوە
ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی والییەکی کوردی عوسمانی لە سەدەی 18دا بوو. ئەو بەشێکە لە نەریتی پاشا کوردەکان کە لە چوارچێوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا وەک والی و فەرماندەی سەربازی خزمەتیان کردووە.
وتارەکە بخوێنەوە
حەیدەر خان زەنگەنە خانەدانێکی کوردی سەدەی 18 لە یەکێتیی هۆزەکانی زەنگەنە بوو؛ دوا نەوەی ئەو بنەماڵە ناوازە سیاسییەی زەنگەنە کە ئێرانی سەفەوی داڕشت.
وتارەکە بخوێنەوە عوسمان سیراجەددین نەقشبەندی (1781-1867) شێخێکی کوردی تەریقەتی نەقشبەندی لە بنەماڵەی بەرزنجە بوو کە تەریقەتەکەی بۆ چەندین نەوە ژیانی ئایینی و سیاسیی لە باشووری کوردستان داڕشت.
وتارەکە بخوێنەوە خالیدی شارەزووری، 1779-1827، سۆفیی کوردی شارەزوور، لقە خالیدییەکەی نەقشبەندییەی دامەزراند، کە بوو بە تەریقەتی زاڵی تەسەوف لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا و ئەمڕۆش لە ئاستی جیهانیدا کاریگەریی هەیە.
وتارەکە بخوێنەوە سولەیمانی حەلەبی، 1777-1800، خوێندکارێکی کوردی حەلەب بوو کە لە 1800 ژەنەڕاڵی فەرەنسی ژان باپتیست کلێبەری لە میسر تیرۆر کرد و بوو بە هێمای بەرگری لە داگیرکاریی ناپلیۆن.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەڵڵاقوڵی خان زەنگەنە کەسایەتییەکی دیاری کوردی کۆنفیدراسیۆنە هۆزییەکەی زەنگەنە بوو؛ بەشێک لە بنەماڵە سیاسییە سەرنجڕاکێشەکە کە مێژووی ڕۆژاوای ئێرانی لە سەردەمی سەفەوی و دوای سەفەویدا داڕشت.
وتارەکە بخوێنەوە
خوڵام ڕەدا خان ئەرکەوازی، 1765-?، کەسایەتییەکی دیاری کوردی ناوچەی ئەرکەواز بوو کە ناوی لە نێو کوردە دیارەکانی کۆتایی سەدەی 18 لە سەردەمی عوسمانی و ئێراندا هاتووە.
وتارەکە بخوێنەوە ئەلبەرزنجی زانایەکی ئیسلامیی کوردی سەدەی 18 لە بنەماڵەی بەرزنجی بوو؛ یەکێک لە دیارترین بنەماڵەکانی زانایانی ئایینی لە کوردستان، کە ئەندامەکانی بەرهەمی گرنگی ئەدەبیاتی ئیسلامییان نووسی.
وتارەکە بخوێنەوە