گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «کەسایەتییە ناودارەکانی کورد».
546 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
گەنج عەلی خان (کۆچی دوایی 1625) والییەکی کوردی کرمان لە ئێرانی سەفەویدا بوو کە داوای دروستکردنی کۆمەڵە پڕشکۆکەی گەنج عەلی خانی کرد؛ یەکێک لە جوانترین نموونەکانی تەلارسازیی سەفەوی کە هێشتا ماوەتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە ئیبراهیم ئەلکورانی (1615-1690) زانایەکی ئیسلامیی کورد لە مەدینە بوو کە عیرفانی سۆفیگەریی لەگەڵ زانستی باوی حەدیس یەک خست، سەدان خوێندکاری لە سەرانسەری جیهانی موسڵماندا پەروەردە کرد و کاریگەریی لەسەر بیری ئیسلامیی عوسمانی و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا هەبوو.
وتارەکە بخوێنەوە
عەلی تەرمەخی (1591-1664) زانایەکی کورد بوو کە پێشەنگیی بەکارهێنانی زمانی خۆماڵیی کرمانجی لە پەروەردەی مەدرەسەدا کرد و فێربوونی ئیسلامیی بۆ خوێندکارە کوردەکان بە زمانی خۆیان بەردەست کرد.
وتارەکە بخوێنەوە عەلی جانپۆڵاد (کۆچی دوایی 1610) شازادەیەکی کورد بوو کە ڕاپەڕینی جانپۆڵادی دژی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی (1605-1607) سەرکردایەتی کرد، لەگەڵ ڤێنیس و سەفەوییەکان هاوپەیمانیی بەست و تا سەردەمی نوێ لە هەمووان زیاتر نزیک بووەوە لە دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ.
وتارەکە بخوێنەوە
ئێزدی میرزا (1600-1651) کەسایەتییەکی کوردی سەدەی 17 بوو کە نوێنەرایەتی نەریتی ژیان و کەلتووری کورد لە سەردەمی میرنشینەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە شێر سارم کەسایەتییەکی کوردی سەدەی 16 بوو کە ناوی لە نێو کوردە دیارەکانی سەرەتای سەردەمی نوێدا هاتووە و نوێنەرایەتی نەریتی فراوانتری ژیانی کەلتووری و سیاسیی کورد لە سەردەمی عوسمانیدا دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە یوسف یاسکا (1592-1636) شاعیرێکی کوردی سەرەتای سەدەی 17 بوو، بەشێک لە گەشەسەندنی شیعری کلاسیکی کوردیی کرمانجی لە سەردەمی میرنشینەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا.
وتارەکە بخوێنەوە فەقیێ تەیران (نزیکەی 1590-1660)، شاعیری سۆفیی کورد و قوتابیی مەلا جزیری، یەکەم شاعیری کورد بوو کە شیعری گێڕانەوەیی بە فۆڕمی مەسنەوی نووسی و بوو بە پێشەنگی نەریتی حەماسی لە کرمانجیدا.
وتارەکە بخوێنەوە ئاسنات بارزانی (نزیکەی 1590-1670)، ژنە زانای کوردی جووی مووسڵ، یەکەم ژنە ڕابیی ناسراوی مێژوو، شاعیر و ڕابەری کۆمەڵگەی کوردە جووەکانی باکووری عێراق بوو.
وتارەکە بخوێنەوە مەلا جزیری (نزیکەی 1570-1640)، شاعیری سۆفیی کوردی جزیرە، یەکێکە لە مەزنترین کەسایەتییەکانی شیعری کلاسیکیی کرمانجی. غەزەل و قەسیدە و شیعرە عیرفانییەکانی ئەویان لە ڕیزی پێشەوەی نەریتی ئەدەبیی ئیسلامیدا دانا.
وتارەکە بخوێنەوە عەبدولباقی نەهاوەندی (1570-1632) زانا و مێژوونووسێکی کورد بوو کە لە دەرباری موغولی هیندستاندا خزمەتی کرد و مەئاسری ڕەحیمیی نووسی؛ ژیاننامەیەکی سەرەکیی فارسیی ڕەحیم خانخانان.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ شەمسەددین ئەخڵاتی (1558-1674) زانایەکی سۆفی و کەسایەتییەکی ئایینیی کوردی ناوچەی ئەخڵات بوو، کە نوێنەرایەتیی نەریتی زانستی ئیسلامیی کوردی لە سەرەتای سەردەمی عوسمانیدا دەکات.
وتارەکە بخوێنەوە شەرەفخانی بەدلیسی (1543-1603)، میر و مێژوونووسی کورد، شەرەفنامەی نووسی؛ یەکەم مێژووی گشتگیری گەلی کورد و بنەماڵەکانی، کە لە 1597دا تەواو کرا.
وتارەکە بخوێنەوە هەڵۆ خان ئەردەڵان (فەرمانڕەواییی 1590-1616) فەرمانڕەوایەکی کوردی بنەماڵەی ئەردەڵان لە ناوچەی شارەزوور بوو؛ لە ماوەی ململا‌نێی چارەنووسسازی عوسمانی و سەفەوی بۆ کوردستان لە کۆتاییی سەدەی 16دا بەڕێوەبردنی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە ئیدریسی بەدلیسی (1457-1520)، دیپلۆمات، مێژوونووس و ڕاوێژکاری کوردی عوسمانی، گفتوگۆی بۆ هاوپەیمانیی کورد لەگەڵ سوڵتان سەلیمی I لە چاڵدێران کرد و هەشت بەهەشتی نووسی؛ بەرهەمێکی دیار لە مێژوونووسیی فارسی.
وتارەکە بخوێنەوە مەحمودی کورد (سەدەی 15)، هونەرمەندی کوردی کانزاکاری کە پارچەکانی بە 'mu’allim mahmud al kurdi' واژۆ دەکرد، بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی شێوازی هونەریی ڤێنێتۆ-سەراسینی دادەنرێت. بەرهەمەکانی لە مۆزەخانەی بریتانیا و مۆزەخانەی ڤیکتۆریا و ئەلبێرتن.
وتارەکە بخوێنەوە سوڵتان سەهاک (کۆتاییی سەدەی 14 و سەرەتای سەدەی 15)، ڕابەرێکی ئایینیی کوردی بەرزنجە، نزیک سلێمانی، یارسانی دامەزراند یان چاکسازیی تێدا کرد؛ باوەڕێکی کۆنی کوردیی تێکەڵ کە ئەمڕۆ زیاتر لە یەک ملیۆن پەیڕەوی هەیە.
وتارەکە بخوێنەوە خواجە عەلی سەفەوی، کۆچکردوو لە 1427، کوڕی سەدرەدین مووسا و نەوەی سەفیەدین ئەردەبیلی، لە 1391 تا 1427 سەرکردایەتیی تەریقەتی سۆفیی سەفەوی کرد و شوێنکەوتووانەکەی لە ئەنادۆڵ بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کرد.
وتارەکە بخوێنەوە عیزەدین شیر، کۆچکردوو لە 1423، دامەزرێنەری کوردی میرنشینی هەکاری، میرنشینێکی دامەزراند کە بۆ زیاتر لە چوار سەدە فەرمانڕەواییی ناوچەی دەریاچەی وانی کرد و دژی دەسەڵاتی قەرەقۆیونلوو وەستایەوە.
وتارەکە بخوێنەوە مەلا حوسێنی باتەیی (1417-1495)، شاعیر و پیاوی ئایینیی کوردی خەڵکی هەکاری، مەولوودا کورمانجیی نووسی و قوتابخانەی باتەییی شیعری مەولوودی کوردیی دامەزراند کە هێشتا ئەمڕۆ کاریگەرە.
وتارەکە بخوێنەوە سەید حوسێن ئەخڵاتی، کۆچکردوو لە 1397، موسڵمانێکی کوردی خاوەن کولتووری فارسی و زانای زانستە نهێنییەکان و پزیشک و ئەڵکیمیاکاری دەرباری مەملوک، لە بووژاندنەوەی زانستە نهێنییە ئیسلامییەکان لە کۆتایی سەدەی 14دا ڕۆڵێکی ناوەندیی بینی.
وتارەکە بخوێنەوە مەلا پەریشان (1356-1431)، شاعیری کوردی پەیوەست بە میرنشینی ئەردەڵان، پەریشاننامەی نووسی، کە بە کۆنترین بەرهەمی ناسراوی نەریتی ئەدەبیی گۆرانیی شیعری کوردی دادەنرێت.
وتارەکە بخوێنەوە زەینەدین ئەلعێراقی (1325-1404)، زانای کوردی حەدیس لە بنەماڵەیەکی خەڵکی ناوچەی نزیک هەولێر، شیعرەکەی ئەلفییەی لەسەر زانستەکانی حەدیس نووسی و ئیبن حەجەر ئەلعەسقەلانی، یەکێک لە مەزنترین زانایانی ئیسلامی، فێر کرد.
وتارەکە بخوێنەوە سەدرەدین موسا (1305-1391)، کوڕی سەفیەدین ئەردەبیلی، بۆ زیاتر لە 50 ساڵ ڕابەرایەتیی تەریقەتە سۆفییەکەی سەفەوییەی کرد و شێوەی بەو دامەزراوەیە دا کە لە کۆتاییدا دەبوو بە بنەماڵەی فەرمانڕەوای سەفەوی لە ئێران.
وتارەکە بخوێنەوە