**کورتەی زیرەکیی دەستکرد:** هەواڵەکانی ئەم هەفتەیەی کورد چیرۆکی خۆڕاگرییە لە ژێر فشاردا. هەولێر یەکەم پێشانگای تایبەتمەندی کتێبی کوردیی خۆی کردەوە، دوای ئەوەی ململانێی ناوچەکە بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی پێشانگا نێودەوڵەتییە گەورەترەکە. فەڕەنسا بە ئاشکرا دووبارە پشتیوانیی خۆی لە سەقامگیریی هەرێمی کوردستان دووپات کردەوە، و ڕاپۆرتێکی چاودێریی ئەمریکا تیشکی خستە سەر نەبوونی داپۆشینی بەرگریی ئاسمانی بۆ پێشمەرگە. لە هەمان کاتدا حکومەتی هەرێمی کوردستان هەڵمەتێکی بەهێزتری جێبەجێکردنی یاساکانی ژینگەی دەست پێ کرد، و قەیرانی هەناردەی نەوتی بەغدا دیسان ڕێڕەوە باکوورییەکەی هەرێمی کوردستانی لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگ کردەوە.
ناوەڕۆک
• پێشەکی: کولتوور و ئاسایش لە هەمان هەفتەدا
• پێشانگای کتێبی کوردیی هەولێر قەیران دەگۆڕێت بۆ هێزی جووڵەی کولتووری
• فەڕەنسا پشتگیری لە سەقامگیری و بێلایەنیی کوردستان دەکات
• بەرگریی ئاسمانیی پێشمەرگە: بۆشاییەکی ستراتیژی ئاشکرا دەبێت
• ژینگە و حوکمڕانی: هەوڵە نوێیەکەی حکومەتی هەرێم بۆ جێبەجێکردنی یاسا
• هەناردەی نەوت: بۆچی ڕێڕەوە باکوورییەکە دیسان گرنگە؟
• ڕیزبەندیی کاتی: چەند مانگی ڕابردوو لە هەواڵەکانی کورددا
• پرسیار و وەڵام: خوێنەران دەبێت چی بزانن؟
پێشەکی: کولتوور و ئاسایش لە هەمان هەفتەدا
هەواڵەکانی ئەم هەفتەیەی کورد دوو لایەنی ئاشنای هەڵگرتبوو: خۆڕاگریی کولتووری لە لایەک و لاوازیی ستراتیژی لە لایەکی دیکە. لە هەولێر یەکەم پێشانگای تایبەتمەندی کتێبی کوردی لە ژێر دروشمی «بە کوردی نووسین، بە کوردی بیرکردنەوە» کرایەوە، لە یەکەم ڕۆژدا زیاتر لە 7,000 سەردانکەری ڕاکێشا و زیاتر لە 130 دەزگای بڵاوکردنەوە و ناوەندی دابەشکردنی کۆ کردەوە.[1] بۆنەکە تەنها کۆبوونەوەیەکی ئەدەبی نەبوو. وەڵامێک بوو بۆ قەیران، دوای ئەوە دامەزرا کە پێشانگا گەورەترە نێودەوڵەتییەکەی کتێبی هەولێر بەهۆی ژینگە ئاسایشییە ناسەقامگیرەکەی ناوچەکەوە نەیتوانی بەڕێوە بچێت.[1]
لە هەمان کاتدا ئاسایش هەر بابەتێکی ناوەندی بوو. هەڵسەنگاندنێکی نوێ ڕاگەیەنراوی پشکنەری گشتیی سەرەکیی ئەمریکا سەبارەت بە ئۆپەراسیۆنی «عەزمی ڕاسخ» تیشکی خستە سەر لاوازییەکی گەورەی پێکهاتەیی: هێزەکانی پێشمەرگەی هەرێمی کوردستان داپۆشینێکی بەرچاوی بەرگریی ئاسمانییان نییە، تەنانەت لە کاتێکدا درۆن و مووشەک بوونەتە هەڕەشە دیارەکانی ژینگەی ئێستای ململانێی پەیوەست بە ئێران.[3] دەرئەنجامەکانی ڕاپۆرتەکە گرنگن چونکە هەرێمی کوردستان چەندین جار هەوڵی داوە بێلایەنی بپارێزێت، بەڵام هەر ڕووبەڕووی لێکەوتە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆکانی شەڕی فراوانتری ناوچەکە بووەتەوە.
دیپلۆماسیش شێوەی هەفتەکەی دیاری کرد. کونسوڵی گشتیی فەڕەنسا لە هەرێمی کوردستان، یان برێم، دووبارە پشتیوانیی پاریسی لە ئاسایش و سەقامگیریی هەرێم دووپات کردەوە، ستایشی بێلایەنیی کوردی کرد و دیپلۆماسیی بە تەنها ڕێگای کرداریی دەرچوون لە قەیرانی ناوچەکە وەسف کرد.[2] ئەم لێدوانانە لە کاتێکدا هاتن کە هەولێر بەردەوامە لە هاوسەنگکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەغدا، هاوبەشە ڕۆژئاواییەکان، تاران، ئەنقەرە و توێژە ناوخۆییە کوردییەکان.
لە کۆتاییدا حوکمڕانی و ئابووری هەر بابەتی چالاک بوون. وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێم هەڵمەتێکی جێبەجێکردنی یاساکانی ژینگەی لە دەوروبەری بەنداوی گۆمەسپان دەست پێ کرد، بە سزای دارایی بۆ پێشێلکاری کە دەگاتە هەشت ملیۆن دیناری عێراقی.[4] لە هەمان کاتدا شیکارییەکی کوردپرێس پێی وابوو داڕمانی هەناردەی نەوتی عێراق ڕێڕەوە باکوورییەکەی هەناردە لە ڕێگەی هەرێمی کوردستان و تورکیاوە دیسان لە ڕووی ستراتیژییەوە کردووەتە پێویستییەکی پەلەپێکراو.[5] بە یەکەوە ئەم گۆڕانکارییانە هەرێمێک پیشان دەدەن کە هەوڵ دەدات حوکمڕانی بکات، بخوێنێتەوە، بنیات بنێت، دانوستان بکات و خۆی بپارێزێت لە ژێر فشارێکی نائاساییدا.
پێشانگای کتێبی کوردیی هەولێر قەیران دەگۆڕێت بۆ هێزی جووڵەی کولتووری
کردنەوەی یەکەم پێشانگای تایبەتمەندی کتێبی کوردیی هەولێر گرنگترین ڕووداوی کولتووریی هەفتەکە بوو. کوردستان24 ڕایگەیاند پێشانگاکە لە 4ی حوزەیرانی 2026 لە شوێنی هەمیشەیی پێشانگاکان لە پارکی سامی عەبدولڕەحمان کرایەوە و بڕیارە تا 10ی حوزەیران بەردەوام بێت.[1] بەپێی ڕاپۆرتەکان زیاتر لە 7,000 کەس لە ڕۆژی کردنەوەدا سەردانیان کرد، بەشدارییەک کە ڕێکخەران وەک بەڵگەی خۆڕاگریی کۆمەڵگەی کولتووری لە یەکێک لە سەختترین ماوە ئاسایشییەکانی چەند ساڵی ڕابردوودا وەسفیان کرد.[1]
قەبارەی پێشانگاکە جێگەی سەرنجە. زیاتر لە 130 دەزگای بڵاوکردنەوە و ناوەندی دابەشکردن لە هەرێمی کوردستان، کوردستانی ئێران، ڕۆژهەڵاتی تورکیا و چەند وڵاتێکی ئەورووپی بەشدارن.[1] بە یەکەوە زیاتر لە 10,000 ناونیشانی کتێب و نزیکەی یەک ملیۆن دانەیان هێناوە، ئەدەب و مێژوو و بیری کۆمەڵایەتی و زانست و ئابووری و ئایین و بابەتەکانی دیکە بە زارە جیاوازەکانی کوردی لەخۆ دەگرن.[1]
پێوەری پێشانگای کتێب | ژمارەی ڕاگەیەنراو | بۆچی گرنگە؟
بەرواری کردنەوە | 4ی حوزەیرانی 2026 | پیشان دەدات چالاکیی کولتووری سەرەڕای ناسەقامگیریی ناوچەکە بەردەوامە.
شوێن | پارکی سامی عەبدولڕەحمان، هەولێر | بڵاوکردنەوەی کوردی لە شوێنێکی مەزنی مەدەنی جێگیر دەکات.
سەردانکەرانی ڕۆژی کردنەوە | زیاتر لە 7,000 | داواکاریی خەڵک بۆ کتێبی کوردی و بۆنە کولتوورییەکان پیشان دەدات.
دەزگا بڵاوکەرەوەکان/دابەشکەران | زیاتر لە 130 | تۆڕێکی بڵاوکردنەوەی کوردیی سنووربەزێن پیشان دەدات.
ناونیشانی کتێبەکان | زیاتر لە 10,000 | فراوانیی بەرهەمهێنانی فکری بە زمانی کوردی دەردەخات.
دانەکان | نزیکەی یەک ملیۆن | ئاماژە بە قەبارەیەکی جدی دەکات، تەنها بەشداریی هێمایی نییە.
پێشانگاکە لە ئاڵۆزییەوە سەری هەڵدا. هەولێر بە ئاسایی پێشانگایەکی گەورەتری نێودەوڵەتیی کتێب بەڕێوە دەبات، بەڵام هەڵکشانی ململانێی سەربازی لە سەرتاسەری ناوچەکە ئەمەی ئەمساڵ سەخت کرد.[1] لەبری ئەوەی نەبوونی پێشانگا نێودەوڵەتییەکە بگۆڕێت بۆ بێدەنگییەکی کولتووری، ڕێکخەرە کوردەکان بۆنەیەکی تایبەتتریان دامەزراند کە بڵاوکردنەوە بە زمانی کوردی تەوەرەکەی بوو.[1]
ئەم بڕیارە بۆ مێژووی کورد گرنگە. زمان یەکێکە لە مەیدانە سەرەکییەکانی ململانێی ناسنامەی کوردی. بڵاوکردنەوەی کوردی زۆرجار لە بارودۆخی فشاری دەوڵەت، سانسۆر، مافە نایەکسانەکانی خوێندن، کۆچ و پارچەپارچەبوونی زارەکاندا گەشەی کردووە. بۆیە پێشانگایەکی مەزنی کتێب کە بۆ نووسینی کوردی تەرخان کراوە مانای سیاسی و کولتووریی زیاتر لە فرۆشتنی کتێب هەڵدەگرێت. دەڵێت بیری کوردی چاوەڕێی بارودۆخی بێکەموکوڕی ناکات؛ تەنانەت کاتێک ناوچەکەی دەوروبەری ناسەقامگیرە دامەزراوە بنیات دەنێت.
بۆ خوێنەرانی کوردیش هیستۆری، پێشانگای کتێب هەروەها بە ئەرکی فراوانتری ماڵپەڕەکە بۆ پاراستنی یادەوە پەیوەستە. بابەتە نوێیەکانی کوردیش هیستۆری وەک مۆزەخانەی ڕستن و چنینی کوردیی قەڵای هەولێر و مۆزەخانەی سلێمانی: گەنجینەخانەی سلێمانی پیشان دەدەن دامەزراوە کولتوورییەکان چۆن میراتی هەستیار دەگۆڕن بۆ زانیاریی گشتی. پێشانگای کتێبی کوردیی هەولێر سەر بە هەمان نەریتە: بنیاتنانی شوێن بۆ خوێندنەوە و گفتوگۆ و چاپکردن و گواستنەوەی یادی کوردی.
فەڕەنسا پشتگیری لە سەقامگیری و بێلایەنیی کوردستان دەکات
پشتیوانیی دیپلۆماسی بۆ هەرێمی کوردستان ئەم هەفتەیەش بەرچاو بوو. کوردستان24 ڕایگەیاند کونسوڵی گشتیی فەڕەنسا لە هەرێم، یان برێم، لە چاوپێکەوتنێکدا لە 6ی حوزەیران دووبارە پابەندیی پاریسی بە ئاسایش و سەقامگیریی کوردستان دووپات کردەوە.[2] ستایشی هەڵوێستی بێلایەنەکەی هەرێمی لە شەڕی ئێراندا کرد و گفتوگۆ و دیپلۆماسیی بە تەنها ڕێگای کرداریی چارەسەرکردنی قەیرانە فراوانترەکە ناو برد.[2]
برێم فەڕەنسا و هەرێمی کوردستانی بە «هاوبەش و هاوپەیمانی ڕاستەقینە و مێژوویی» وەسف کرد و ئاماژەی بە مردنی سەربازێکی فەڕەنسی کرد وەک بەڵگەی پابەندیی فەڕەنسا بە پاراستنی کوردستان.[2] هەروەها ڕێزی بۆ قوربانییەکانی پێشمەرگە دەربڕی، کە ڕۆڵیان لە بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەتی ئیسلامیدا هەر لە ناوەندی پەیوەندییەکانی کورد لەگەڵ هاوبەشە ڕۆژئاواییەکاندا ماوەتەوە.[2]
لێدوانە فەڕەنسییەکە گرنگە چونکە هەرێمی کوردستان هەوڵ دەدات ڕێ لە ڕاکێشرانی تەواوی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ناوچەیی بگرێت. سەرکردە کوردەکان چەندین جار جەختیان لە بێلایەنی لە ململانێی پەیوەست بە ئێران کردووەتەوە. بەڵام بێلایەنی بێجووڵە نییە. پێویستی بە دیپلۆماسیی چالاک، هەماهەنگیی سنووری، دڵنیادانەوەی نێودەوڵەتی و بەڕێوەبردنی ئاسایشی ناوخۆیی هەیە. کاتێک هاوبەشێکی ڕۆژئاوایی بە ئاشکرا ستایشی ئەو بێلایەنییە دەکات، بەڵگەی هەولێر بەهێز دەکات کە خۆڕاگرتن بەشدارییەکی ستراتیژییە لە سەقامگیریی ناوچەکە، نەک لاوازی.
ئەم دیپلۆماسییە دەبێت لە تەنیشت نادڵنیاییە بەردەوامەکە سەبارەت بە ڕۆڵی ئەمریکا و هاوپەیمانان لە عێراقدا بخوێنرێتەوە. هەرێمی کوردستان هەر بۆ هێزە ڕۆژئاواییەکان لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگە، بەڵام هەروەها لە مەترسیی ئەوەدایە مامەڵەی لەگەڵ بکرێت وەک مەیدانێک لەبری هاوبەشێک. بۆیە زمانی فەڕەنسا لەبارەی هاوبەشیی مێژووییەوە گرنگە چونکە کوردستان تەنها وەک شوێنێکی ئاسایشی ناخاتە چوارچێوە، بەڵکو وەک هاوپەیمانێک کە توانای بڕیار و کرداری سیاسیی خۆی هەیە.
بەرگریی ئاسمانیی پێشمەرگە: بۆشاییەکی ستراتیژی ئاشکرا دەبێت
جدیترین کێشەی ئاسایشیی ئەم هەفتەیە بۆشاییە ڕاگەیەنراوەکەی بەرگریی ئاسمانی بوو کە پێشمەرگە ڕووبەڕوویەتی. کوردستان24 ڕاپۆرتێکی پشکنەری گشتیی سەرەکیی ئەمریکای بۆ کۆنگرێس سەبارەت بە ئۆپەراسیۆنی «عەزمی ڕاسخ» پوخت کردەوە، ماوەی 1ی کانوونی دووەم تا 31ی ئازاری 2026 دەگرێتەوە، کە دۆزییەوە هێزەکانی پێشمەرگە داپۆشینێکی بەرچاوی بەرگریی ئاسمانییان نییە.[3] بەپێی ڕاپۆرتەکە، ئەمە هێزە ئاسایشییە کوردییەکان و هاووڵاتییە مەدەنییەکان و ژێرخانە گرنگەکانی وزە لە بەردەم هێرشی درۆن و مووشەکدا دەهێڵێتەوە.[3]
ئەم جیاوازییە گرنگە. بەپێی ڕاپۆرتەکان هێزەکانی ئەمریکا سیستەمی بەرگریی ئاسمانییان بەکار هێنا بۆ پاراستنی دامەزراوە ئەمریکییەکان لە هەولێر، بەڵام پێشمەرگە داپۆشینی تایبەت بە خۆی نەبوو.[3] واتە دۆخی بەرگریی هەرێم تا ڕادەیەک پشت بە ئەولەویەتی هاوبەشەکان و ناوچە پارێزراوە سنووردارەکان دەبەستێت لەبری توانایەکی گشتگیری کوردی.
ڕاپۆرتەکە هەروەها لەبەردەم هەڕەشەبوونی هەرێمی کوردستانی لە ململانێی پەیوەست بە ئێراندا وەسف کرد. پوختەکەی کوردستان24 دەڵێت ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بە لێدانەکانی میلیشیا لایەنگرەکانی ئێران کردووە، دوای دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی «ئێپیک فیوری»ی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا لە 28ی شوبات.[3] باسی هێرشێکی ڕۆکێتی کردووە لە 24ی ئازار بۆ سەر بنکەیەکی پێشمەرگە کە شەش سەربازی کوشت و لانیکەم 30 کەسی دیکەی بریندار کرد، هەروەها هێرشەکانی درۆنی تەقەمەنی‌هەڵگر بۆ سەر ماڵە تایبەتەکانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی و سەرۆک مەسعود بارزانی لە کۆتایی ئازاردا.[3]
کێشەی ئاسایشی | وردەکاریی ڕاگەیەنراو | مانای ستراتیژی
بۆشایی بەرگریی ئاسمانیی پێشمەرگە | ڕاپۆرتی ئەمریکا دەڵێت پێشمەرگە داپۆشینێکی بەرچاوی بەرگریی ئاسمانییان نییە.[3] | هێزە کوردییەکان هەر لە بەردەم درۆن و مووشەکدان.
دامەزراوە پارێزراوە ئەمریکییەکان | هێزەکانی ئەمریکا بەرگریی ئاسمانییان بۆ دامەزراوە ئەمریکییەکانی هەولێر بەکار هێنا.[3] | پاراستن هەیە، بەڵام یەکسان نییە بە بەرگری لە سەرتاسەری هەرێم.
هێرشی 24ی ئازار | بەپێی پوختەی ڕاپۆرتەکە شەش پێشمەرگە کوژران و لانیکەم 30 کەس بریندار بوون.[3] | تێچووی مرۆیی ڕاستەوخۆی ژینگەی هەڕەشەی ئاسمانی پیشان دەدات.
لەبەردەم هەڕەشەبوونی ژێرخانی وزە | دامەزراوەکانی نەوت و گاز لە بەردەم هێرشە ئاسمانییەکان لاوازن.[3] | ئاسایش کاریگەری لە کارەبا و هەناردە و وەبەرهێنان و ژیانی ڕۆژانە دەکات.
ئەمە تەنها کێشەیەکی سەربازی نییە. بەرگریی ئاسمانی کاریگەری لە ئابووری و بەرهەمهێنانی وزە و متمانەی هاووڵاتییە مەدەنییەکان و دیپلۆماسی دەکات. ڕاپۆرتەکە دەڵێت هێرشەکان و بەرزبوونەوەی مەترسییە ئاسایشییەکان چەند کۆمپانیای نەوت و گازی ناچار کرد ڕاگەیاندنی بارودۆخی قاهیرە دەربکەن، و داخستنی کاتیی کێڵگەی گازی کۆرمۆر دابینکردنی گازی بۆ وێستگەکانی کارەبا کەم کردەوە و زیانی بە بەرهەمهێنانی کارەبا گەیاند.[3]
لێکەوتەکەی بۆ سیاسەت ڕوونە: ئەگەر چاوەڕێ دەکرێت هەرێمی کوردستان سەقامگیر بمێنێتەوە، پەنابەران لەخۆ بگرێت، ژێرخانی وزە بپارێزێت، بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەتی ئیسلامی هاوکاری بکات و خۆی لە هەڵکشانی ململانێ لەگەڵ دراوسێکان بپارێزێت، ئەوا ناتوانرێت بۆشاییەکانی بەرگرییەکەی بە بابەتی لاوەکی دابنرێن. نەبوونی سیستەمی بەرگریی ئاسمانی بۆ پێشمەرگە ئێستا یەکێکە لە لاوازییە ستراتیژییە سەرەکییەکانی بەردەم هەرێم.
ژینگە و حوکمڕانی: هەوڵە نوێیەکەی حکومەتی هەرێم بۆ جێبەجێکردنی یاسا
هەواڵەکانی حوکمڕانیی ئەم هەفتەیە لە پەڕگەی ژینگەوە هاتن. کوردستان24 ڕایگەیاند وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێم لە 6ی حوزەیران هەڵمەتێکی جێبەجێکردنی یاساکانی ژینگەی لە دەوروبەری بەنداوی گۆمەسپان لە نزیک هەولێر دەست پێ کرد.[4] پۆلیسی دارستان و ژینگە، پۆلیسی هاتوچۆ، بەرگریی شارستانی، تیمە خۆبەخشەکانی جەی سی سی، وەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزار، دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگە و دامەزراوەی کوردستان بەشداریی هەڵمەتەکەیان کرد.[4]
پەیامە کردارییەکە ڕوون بوو: پاراستنی ژینگە لە ئامۆژگارییەوە بۆ جێبەجێکردنی یاسا دەگوازرێتەوە. هێمن میرانی، بەڕێوەبەری گشتیی دیوانی وەزارەتی ناوخۆ، گوتی پاراستنی ژینگە دەبێت ببێتە ئەرکێکی ڕۆژانە و نیشتمانی بۆ هەر هاووڵاتییەک.[4] هەروەها ئاگاداری کردەوە کۆکردنەوەی زبڵ و بەجێهێشتنی لە شوێنەکە بەس نییە، چونکە ئاژەڵە کێوییەکان لە شەودا پاشماوەکان بڵاو دەکەنەوە.[4]
سزا داراییەکان بەرچاون. کوردستان24 ڕایگەیاند سزا ژینگەییەکان لە 100,000 دینار تا هەشت ملیۆن دینارن، و فڕێدانی پاشماوە لە ئۆتۆمبێلەوە لانیکەم 40,000 دینار سزای هەیە.[4] بەپێی ڕاپۆرتەکان کامێراکانی چاودێریی هاتوچۆ و ئاسایش دووبارە ڕێک خراون بۆ دۆزینەوە و تۆمارکردنی ئەم جۆرە پێشێلکارییانە.[4]
ئەم چیرۆکە ڕاستەوخۆ بە هەواڵەکانی گەشتوگوزاری هەفتەی ڕابردووەوە پەیوەستە. بابەتە هەفتانەکەی پێشووی کوردیش هیستۆری، گەشتوگوزاری جەژن، نوێنەرایەتیی ڕۆژئاوا و مشتومڕی پڕۆسەی ئاشتی، باسی هاتنی زیاتر لە 350,000 گەشتیاری لە جەژندا کرد. گەشەی گەشتوگوزار داهات دەهێنێت، بەڵام فشار لە چیا و ڕووبار و بەنداو و پارک و ڕێگا و گوندەکانیش دروست دەکات. بۆیە هەڵمەتەکەی حکومەتی هەرێم بۆ جێبەجێکردنی یاساکانی ژینگە لە سیاسەتی گەشتوگوزار جیا نییە. بەشێکە لە تێچووی بوون بە مەبەستێکی سەرەکیی گەشتی پشوو.
کێشەی درێژخایەن ئەوەیە ئایا ڕەفتاری خەڵک دەگۆڕێت. سزا داراییەکان دەتوانن ڕێگر لە پێشێلکاری بن، بەڵام پاراستنی ژینگە پێویستی بە سندوقی زبڵ، سیستەمی کۆکردنەوە، فێرکردن، توانای دەسەڵاتە ناوخۆییەکان، پلاندانانی گواستنەوەی گشتی و جێبەجێکردنی بەردەوامی یاساش هەیە. ئەگەر حکومەتی هەرێم بتوانێت پڕۆژەکانی ژێرخان، کارەبای پاک، پاراستنی بەنداو، بەڕێوەبردنی ڕێگا و پەروەردەی مەدەنی پێکەوە ببەستێتەوە، حوکمڕانیی ژینگەیی دەتوانێت ببێتە یەکێک لە بەهێزترین پەڕگەکانی خزمەتگوزاریی گشتیی هەرێم.
هەناردەی نەوت: بۆچی ڕێڕەوە باکوورییەکە دیسان گرنگە؟
ئابووری هەر بە ململانێی ناوچەکەوە بەستراوەتەوە. کوردپرێس ڕایگەیاند دابەزینی توندی هەناردەی نەوتی عێراق دوای قەیرانی تەنگەی هورمز وای کردووە بەغدا بە پەلە حەزی بە زیندووکردنەوەی ڕێڕەوە باکوورییەکەی هەناردە هەبێت لە ڕێگەی هەرێمی کوردستان و تورکیاوە.[5] بەپێی ڕاپۆرتەکە، هەناردەی عێراق لە نزیکەی 4.3 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا دابەزی بۆ نزیکەی 800,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا، فشارێکی قورسی خستە سەر بودجەی دەوڵەت کە بۆ نزیکەی 90 لە سەدی داهاتەکەی پشت بە نەوت دەبەستێت.[5]
ڕێڕەوە باکوورییەکە نوێ نییە، بەڵام گرنگییەکەی گەڕاوەتەوە. کوردپرێس ڕایگەیاند هەناردە لە ڕێڕەوی کەرکووک–جەیهان سەرەتا بە نزیکەی 170,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا دەستی پێ کردەوە، بەغدا هیواخواز بوو ژمارەکە بەرز بکاتەوە بۆ 250,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا.[5] پێش وەستانی هەناردە لە 2023، بەپێی ڕاپۆرتەکان بۆڕی عێراق–تورکیا لە نێوان 420,000 و 450,000 بەرمیلی لە ڕۆژێکدا گواستووەتەوە، بە توانایەکی ئەگەریی نزیکەی 700,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا.[5]
ئاڵنگارییەکە بە هەمان ئەندازەی تەکنیکی سیاسییە. زیندووکردنەوەی تەواو پێویستی بەوە هەیە بەغدا و هەولێر بگەنە ڕێککەوتنێکی بەردەوام لەسەر بەڕێوەبردنی هەناردە، دابەشکردنی داهات، ڕۆڵی کۆمپانیای دەوڵەتیی بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق، سۆمۆ، پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجە، داننان بە گرێبەستەکانی نەوت و گەرەنتیی ئاسایش بۆ کۆمپانیا بیانییە کارکەرەکان لە کوردستان.[5]
بۆ هەرێمی کوردستان ئەم پەڕگەیە ناوەندییە. هەناردەی نەوت کاریگەری لە مووچە و متمانەی وەبەرهێنەران و گواستنەوەی بودجەی فیدراڵی و پێگەی دانوستانی هەرێم دەکات. بۆ بەغدا ڕێڕەوە باکوورییەکە ڕێگایەکی کرداری پێشکەش دەکات بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە ڕێڕەوەکانی کەنداو لە کاتی قەیرانێکدا لە دەوروبەری هورمز. بۆ تورکیا ڕێککەوتنەکانی بۆڕی و دیپلۆماسیی وزە هێزی کاریگەری دروست دەکەن کاتێک ڕێکخستنە هەنووکەییەکان نزیک دەبنەوە لە بەسەرچوون.[5]
وانە فراوانترەکە ئەوەیە جوگرافیا هەر گرنگە. چیا و بۆڕی و پەیوەندییە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان بەشی لاوەکیی ئابووریی عێراق نین؛ دەتوانن لەو ساتانەدا ببنە پێویستییەکی بنەڕەتی کە ڕێڕەوە باشوورییەکانی هەناردە تێک دەچن. ئەمە گرنگییەکی ستراتیژی بە هەولێر دەبەخشێت، بەڵام فشار لە سەرکردە کوردەکانیش زیاد دەکات بۆ مسۆگەرکردنی ڕێککەوتن کە مافەکانی هەرێم بپارێزن و لە هەمان کاتدا بەشداری لە سەقامگیریی فراوانتری عێراق بکەن.
ڕیزبەندیی کاتی: چەند مانگی ڕابردوو لە هەواڵەکانی کورددا
بەروار | گۆڕانکاری | بۆچی گرنگە؟
28ی شوباتی 2026 | بەپێی پوختەی ڕاپۆرتی چاودێریی ئەمریکا، فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا ئۆپەراسیۆنی «ئێپیک فیوری»ی بۆ سەر ئامانجە ئاسایشییە ئێرانییەکان دەست پێ کرد.[3] | هەڵکشانی ململانێ ژینگە ئاسایشییەکەی دروست کرد کە کوردستان تێیدا ڕووبەڕووی هەڕەشەی درۆن و مووشەک بووەوە.
24ی ئازاری 2026 | بەپێی ڕاپۆرتەکان هێرشێکی ڕۆکێتی بۆ سەر بنکەیەکی پێشمەرگە شەش سەربازی کوشت و لانیکەم 30 کەسی بریندار کرد.[3] | هێرشەکە تێچووی مرۆیی لاوازیی بەرگریی ئاسمانیی هەرێمی پیشان دا.
24ی ئایاری 2026 | کوردیش هیستۆری گفتوگۆکانی بەغدا، هێرشەکانی درۆن و بەرچاوبوونی کولتووری کوردی بڵاو کردەوە. | ئەم بەستەرە ناوخۆییە پاشخانێک بۆ ناکۆکییەکانی هەولێر–بەغدا و هەڕەشەکانی درۆن پێشکەش دەکات.
31ی ئایاری 2026 | کوردیش هیستۆری گەشتوگوزاری جەژن، نوێنەرایەتیی ڕۆژئاوا و مشتومڕی پڕۆسەی ئاشتی بڵاو کردەوە. | ئەم بەستەرە ناوخۆییە ڕووماڵی ژینگە و گەشتوگوزاری ئەم هەفتەیە بە چیرۆکی گەشتی پشووی هەفتەی ڕابردووەوە دەبەستێتەوە.
4ی حوزەیرانی 2026 | هەولێر یەکەم پێشانگای تایبەتمەندی کتێبی کوردیی کردەوە، بە زیاتر لە 130 دەزگای بڵاوکردنەوە و زیاتر لە 10,000 ناونیشانی کتێب.[1] | کولتوور بووە شێوەیەکی خۆڕاگری دوای ئەوەی ململانێی ناوچەکە بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی پێشانگا نێودەوڵەتییە گەورەترەکە.
5ی حوزەیرانی 2026 | کوردپرێس باسی پەلەی نوێی کرد بۆ زیندووکردنەوەی ڕێڕەوە باکوورییەکەی نەوت لە ڕێگەی کوردستان و تورکیاوە.[5] | ڕێڕەوە باکوورییەکە لە کاتی قەیرانی هەناردەی عێراقدا بووە هەڵبژاردەیەکی ستراتیژی.
6ی حوزەیرانی 2026 | کونسوڵی گشتیی فەڕەنسا دووبارە پشتیوانیی لە سەقامگیریی هەرێمی کوردستان دووپات کردەوە و ستایشی بێلایەنیی کوردی کرد.[2] | داننانە نێودەوڵەتییەکە هەڵوێستی هەولێری بەهێز کرد کە پێش هەموو شتێک پشت بە دیپلۆماسی دەبەستێت.
6ی حوزەیرانی 2026 | وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێم جێبەجێکردنی یاساکانی ژینگەی لە بەنداوی گۆمەسپان دەست پێ کرد.[4] | حوکمڕانیی ژینگەیی بە گەشتوگوزار و ڕێکخستنی گشتی و گەشەپێدانی بەردەوامەوە بەستراوەتەوە.
7ی حوزەیرانی 2026 | ئەم کۆکردنەوە هەفتانەیەی هەواڵی کوردیش هیستۆری کولتوور و ئاسایش و دیپلۆماسی و ژینگە و نەوت لە یەک وێنەی ناوچەییدا دەبەستێتەوە. | هەفتەکە پیشان دەدات سەقامگیریی کوردی چۆن پشت بە هەردوو دامەزراوەکان و بارودۆخی نێودەوڵەتی دەبەستێت.
خوێنەرانی حەزدار بە پاشخانی کولتووری و جوگرافیی ئەم چیرۆکانە دەتوانن بابەتەکانی کوردیش هیستۆریش بخوێننەوە سەبارەت بە گەلی عەلی بەگ: تاڤگە بەناوبانگەکەی کوردستان، چیای کۆڕەک: لووتکەیەک بەسەر دۆڵەکەدا و یادگاری هەڵەبجە: یادگارێک بۆ بیرکردنەوە. ئەم سەرچاوانە ناوخۆییانە پیشان دەدەن بۆچی پاراستنی ژینگە و گەشتوگوزار و یاد و ژێرخانی گشتی هەموویان بەشێکن لە دیمەنی مێژوویی کوردی.
پرسیار و وەڵام: خوێنەران دەبێت چی بزانن؟
1. بۆچی پێشانگای کتێبی کوردیی هەولێر گرنگە؟
گرنگە چونکە پاشەکشەیەکی ناوچەیی گۆڕی بۆ دامەزراوەیەکی کولتووریی کوردی. دوای ئەوەی ململانێ پێشانگا نێودەوڵەتییە گەورەترەکەی تێک دا، ڕێکخەران پێشانگایەکی تایبەتی بە زمانی کوردیان دامەزراند، بە زیاتر لە 130 دەزگای بڵاوکردنەوە، 10,000 ناونیشانی کتێب و زیاتر لە 7,000 سەردانکەر لە ڕۆژی کردنەوەدا.[1]
2. فەڕەنسا ئەم هەفتەیە چی لەبارەی کوردستانەوە گوت؟
کونسوڵی گشتیی فەڕەنسا لە هەرێمی کوردستان دووبارە پشتیوانیی لە ئاسایش و سەقامگیریی هەرێم دووپات کردەوە، ستایشی بێلایەنیی کوردی لە شەڕی ئێراندا کرد و گوتی دیپلۆماسی تەنها ڕێگای کرداریی دەرچوون لە قەیرانەکەیە.[2]
3. کێشەی بەرگریی ئاسمانیی پێشمەرگە چییە؟
پوختەی ڕاپۆرتێکی چاودێریی ئەمریکا دەڵێت پێشمەرگە داپۆشینێکی بەرچاوی بەرگریی ئاسمانییان نییە، هێزە ئاسایشییەکان و هاووڵاتییە مەدەنییەکان و ژێرخانەکان لە بەردەم هەڕەشەی درۆن و مووشەکدا دەهێڵێتەوە. ئەمە بۆشاییەکی گەورەی ستراتیژییە لە ماوەیەکدا کە هێرشە ئاسمانییەکان لە ناوچەکە زۆرن.[3]
4. بۆچی جێبەجێکردنی یاساکانی ژینگە ئێستا گرنگە؟
گەشتوگوزار گەشە دەکات، و شوێنە سروشتییە بەناوبانگەکان ڕووبەڕووی فشار دەبنەوە لە زبڵفڕێدان و بەکارهێنانی لەڕادەبەدەر. سزا داراییەکان و جێبەجێکردنی یاسا بە کامێرا و هەڵمەتەکەی پاککردنەوەی چەندین دەزگای حکومەتی هەرێم پیشان دەدەن پاراستنی ژینگە دەبێتە ئەولەویەتییەکی حوکمڕانی، نەک تەنها پەیامێکی هۆشیارکردنەوەی خەڵک.[4]
5. بۆچی ڕێڕەوە باکوورییەکەی نەوت دیسان جێگەی سەرنجە؟
چونکە ڕێڕەوەکانی هەناردەی عێراق لە ڕێگەی کەنداوەوە بەهۆی قەیرانی هورمز تێک چوون. کوردپرێس ڕایدەگەیەنێت بەغدا ڕێڕەوی کوردستان–تورکیا بە ڕێگایەکی پەلەپێکراو دەبینێت بۆ گەڕاندنەوەی بەشێک لە توانای هەناردەی لەدەستچووی عێراق، بەڵام هێشتا ڕێککەوتنێکی بەردەوام لەگەڵ هەولێر پێویستە.[5]
سەرچاوەکان
[1] کوردستان24 — هەولێر لە ناو قەیرانی ناوچەکەدا یەکەم پێشانگای کتێبی کوردی بەڕێوە دەبات و پاشەکشەی کولتووری دەگۆڕێت بۆ هەل — https://www.kurdistan24.net/en/story/918348
[2] کوردستان24 — فەڕەنسا دووبارە پشتیوانیی لە سەقامگیریی کوردستان دووپات دەکاتەوە و پشتگیری لە دیپلۆماسی دەکات وەک تەنها ڕێگای دەرچوون لە قەیرانی ناوچەکە — https://www.kurdistan24.net/en/story/918364
[3] کوردستان24 — ڕاپۆرتی ئەمریکا تیشک دەخاتە سەر نەبوونی بەرگریی ئاسمانی بۆ پێشمەرگە لە بەردەم هەڕەشە ئاسمانییەکان — https://www.kurdistan24.net/en/story/917038/us-report-highlights-peshmerga-lack-air-defense-against-aerial-threats
[4] کوردستان24 — وەزارەتی ناوخۆی کوردستان هەڵمەتێکی جێبەجێکردنی یاساکانی ژینگە دەست پێ دەکات لە کاتێکدا کابینەی نۆیەم هەرێمێکی سەوزتر بنیات دەنێت — https://www.kurdistan24.net/en/story/918360/kurdistans-interior-ministry-launches-environmental-crackdown-as-ninth-cabinet-builds-a-greener-region
[5] کوردپرێس — ڕێککەوتنی هەولێر و بەغدا؛ کلیلی ڕزگارکردنی هەناردەی نەوتی عێراق — https://en.kurdpress.com/news/160919/Erbil-and-Baghdad-agreement-The-key-to-saving-Iraq-s-oil-exports