پێشەکی
شێخ شەرفەدین یەکێکە لە کەسایەتییە پیرۆزە گەورەکانی ئایینی ئێزیدی: شەرەفەدین ئیبن ئەلحەسەن، کوڕ و میراتگری ئایینیی شێخ حەسەنی گەورە؛ ڕابەرێک کە لە سەردەمی تاقیکردنەوەی سەختدا بەرگریی لە خەڵکەکەی کرد و بووە هۆی نوێبوونەوەیان. بە تایبەتی لە ناوچەی شەنگال ڕێزی لێ دەگیرێت، کە پەرستگا گەورەکەی تێیدا وەک یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانی ئێزیدی ڕێزی لێ دەگیرێت.
لە نەریتی ئێزیدیدا شێخ شەرفەدین، بە کوردی شەرفەدین، لە سەدەی ١٣ەمدا ڕابەرێکی کۆمەڵگە بوو؛ کوڕ و میراتگری شێخ حەسەن، کە لە سەردەمی سەختییەکی گەورەدا ڕابەرایەتیی خەڵکەکەی کرد و وەک بەرگریکەری ئایینەکە لە یادە. لە نەریتی پیرۆزدا هەروەها چاوەڕێی دەکرێت وەک کەسایەتییەکی هیوا، و پەرستگاکەی لەسەر چیای شەنگال ناوەندێکی دڵبەستگیی ئێزیدییە.
ناسینی شێخ شەرفەدین ئاشنابوونە بەو شێوازەی ئایینی ئێزیدی وەک کەسایەتیی پیرۆز ڕێز لە ڕابەر و بەرگریکەرەکانی دەگرێت، و بە بەستەرە قووڵەکەی نێوان کۆمەڵگە، بە تایبەتی لە شەنگال، و ئەو پیاوچاکەی پەرستگا گەورەکەی لە پیرۆزترین شوێنە پیرۆزەکانیانە.
ناوەڕۆک
ڕابەر لە سەردەمی تاقیکردنەوەی سەختدا
چاوەڕوانکراو وەک کەسایەتییەکی هیوا
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
شێخ شەرفەدین کێیە؟
شێخ شەرفەدین، بە ناوی تەواوی شەرەفەدین ئیبن ئەلحەسەن و بە کوردی شەرفەدین، لە سەدەی ١٣ەمدا کەسایەتییەکی پیرۆز و ڕابەرێکی ئایینی ئێزیدی بوو؛ کوڕ و میراتگری ئایینیی شێخ حەسەنی گەورە، خاوەنی پێنووس. دوای مردنی باوکی، شەرفەدین بوو بە سەرۆکی کۆمەڵگە و ڕێبازە ئایینییەکەی و لە سەردەمی سەختی و چەوساندنەوەیەکی گەورەدا ڕابەرایەتیی خەڵکەکەی کرد؛ وەک بەرگریکەری ئایینەکە لە یادە کە بۆ ماوەیەک بارودۆخی خەڵکەکەی جارێکی دیکە چاک و نوێ کردەوە. لە ناڕەحەتییەکانی ئەو سەردەمەدا مرد، لە ناو ئاژاوەکاندا کە بەسەر ناوچەکەدا هاتن. بە تایبەتی لە ناوچەی شەنگال ڕێزی لێ دەگیرێت، کە پەرستگا گەورەکەی، پەرستگای شەرفەدین، وەک یەکێک لە کۆنترین و پیرۆزترین شوێنەکانی ئێزیدی ڕاوەستاوە؛ ناوەندێکی زیارەت و دڵبەستگی. لە نەریتی پیرۆزدا، کە لە سروودێکی تەرخانکراو بۆ ئەودا دەردەبڕدرێت، چاوەڕێی شەرفەدین دەکرێت وەک کەسایەتییەکی هیوا کە لە کۆتایی زەماندا دەردەکەوێت. شێخ شەرفەدین، وەک کوڕ و میراتگری کەسایەتییەکی پیرۆزی گەورە، بەرگریکەری خەڵکەکەی و پیاوچاکی پەرستگا پیرۆزەکەی شەنگال، لە نێو کەسایەتییە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزیدیدا جێگەیەکی بەرز و خۆشەویستی هەیە.
ناو و ڕەچەڵەکی
شێخ شەرفەدین، کە بە کوردی شەرفەدین ناو دەبرێت، ناوێکی ڕێزلێگیراوی هەیە و سەر بە ڕەچەڵەکە پیرۆزە ناوەندییەکەی ئایینی ئێزیدییە؛ وەک کوڕی شێخ حەسەن و نەوەی ڕەچەڵەکی شێخ عەدی ناوی دێت.
شەرفەدین شێوازە کوردییەکەی ناوی شەرەفەدینە، ناوێکی ڕێز و شکۆ. ڕەچەڵەکەکەی لە بەرزترین ڕەچەڵەکەکانی ئایینی ئێزیدییە؛ کوڕی شێخ حەسەنە، خاوەنی پێنووس و یەکێک لە کەسایەتییە پیرۆزە گەورەکان، و بەم پێیە نەوەی ڕەچەڵەکی شێخ عەدییە، چاکسازە گەورەکەی ئایینی ئێزیدی. شەرفەدین، وەک کوڕ و میراتگری ئایینیی شێخ حەسەن، ڕابەرایەتیی کۆمەڵگە و ڕێبازە ئایینییەکەی بە میرات وەرگرت؛ سەرۆکی خێزانە پیرۆزەکە لە نەوەی خۆیدا. کوڕەکەی خۆی، زەینەدین، لە نەریتەکەدا لە یادە، هەرچەندە لە ناڕەحەتییەکانی ئەو سەردەمەدا ڕابەرایەتییەکە گوازرایەوە بۆ مامی یان خاڵی شەرفەدین، شێخ فەخرەدینی گەورە. سەر بە ئەم ڕەچەڵەکە بوون واتە جێگرتن لە ناوەندی خێزانە پیرۆزە ئێزیدییەکاندا؛ ڕەچەڵەکی شێخ عەدی و شێخ حەسەن. بۆیە ناو و ڕەچەڵەکی شەرفەدین نیشانی دەدەن وەک کەسایەتییەکی پیرۆز بە بەرزترین پێگە؛ کوڕ و میراتگری کەسایەتییەکی پیرۆزی گەورە و ڕابەرێکی کۆمەڵگە. ناسینی ناو و ڕەچەڵەکەکەی ناسینی پێگەیەتی؛ کوڕ و میراتگرە ڕێزلێگیراوەکەی شێخ حەسەنی گەورە.
خاڵە سەرەکییەکان
شێخ شەرفەدین (شەرەفەدین) کەسایەتییەکی پیرۆزی گەورەی ئایینی ئێزیدییە.
کوڕ و میراتگری ئایینیی شێخ حەسەنی گەورە بوو.
لە سەدەی ١٣ەمدا، لە سەردەمی سەختییەکی گەورەدا ڕابەرایەتیی کۆمەڵگەی کرد.
بە تایبەتی لە ناوچەی شەنگالی نیشتمانی ئێزیدی ڕێزی لێ دەگیرێت.
پەرستگا گەورەکەی لە شەنگال یەکێکە لە کۆنترین و پیرۆزترین شوێنەکانی ئێزیدی.
لە نەریتی پیرۆزدا چاوەڕێی دەکرێت وەک کەسایەتییەکی هیوا لە کۆتایی زەماندا.
زانیارییە خێراکان
ناو: شێخ شەرفەدین (شەرەفەدین ئیبن ئەلحەسەن؛ شەرفەدین)
ڕێزی لێ دەگیرێت لە: ئایینی ئێزیدی
باوک: شێخ حەسەن، خاوەنی پێنووس
ڕەچەڵەک: ڕەچەڵەکە پیرۆزەکەی شێخ عەدی
ڕۆڵ: میراتگری ئایینی و ڕابەری کۆمەڵگە
سەردەم: سەدەی ١٣ەم
بە تایبەتی ڕێزی لێ دەگیرێت لە: ناوچەی شەنگال
پەرستگاکەی: پەرستگای شەرفەدین، لە پیرۆزترین شوێنەکانی ئێزیدی
لە نەریتی پیرۆزدا: چاوەڕوانکراو وەک کەسایەتییەکی هیوا لە کۆتایی زەماندا
میرات: کەسایەتییەکی پیرۆزی گەورەی ئایینی ئێزیدی
کوڕ و میراتگری شێخ حەسەن
شێخ شەرفەدین کوڕ و میراتگری ئایینیی شێخ حەسەنی گەورە، خاوەنی پێنووس، بوو؛ دوای مردنی باوکی بوو بە سەرۆکی کۆمەڵگە و ڕێبازە ئایینییەکەی.
یەکێک لە بەرزترین ڕێزەکانی شێخ شەرفەدین پێگەیەتی وەک کوڕ و میراتگری ئایینیی شێخ حەسەن، یەکێک لە مەزنترین کەسایەتییە پیرۆزە ئێزیدییەکان، خاوەنی پێنووس، کە وەک بەرجەستەبوونێکی زەویی یەکێک لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە و باوکی ڕەچەڵەکی شێخە ئەدانییەکان ڕێزی لێ دەگیرێت. دوای مردنی باوکی، لە ڕووداوە ترسناکەکانی ئەو سەردەمەدا، شەرفەدین ڕابەرایەتیی کۆمەڵگە و سەرۆکایەتیی ڕێبازە ئایینییەکەی بە میرات وەرگرت؛ بوو بە ڕابەری خەڵکەکەی لە سەردەمی سەختترین تاقیکردنەوەدا. کوڕ و میراتگری شێخ حەسەن بوون واتە جێگرتن لە ناوەندی خێزانە پیرۆزە ئێزیدییەکاندا و هەڵگرتنی ڕابەرایەتیی کۆمەڵگە وەک جێنشینی یەکێک لە مەزنترین کەسایەتییەکانی. ئەم پێگەیە وەک کوڕ و میراتگری شێخ حەسەن بنەڕەتی پێگەی شەرفەدینە؛ نیشانی دەدات وەک کەسایەتییەکی پیرۆز بە بەرزترین ڕەچەڵەک و ڕابەری خەڵکەکەی لە نەوەی خۆیدا. شێخ شەرفەدین لە سەرەتادا وەک کوڕ و میراتگری شێخ حەسەن، بە میراتوەرگرتنی ڕابەرایەتیی کۆمەڵگە، جێگە ڕێزلێگیراوەکەی لە ئایینی ئێزیدیدا هەیە.
ڕابەر لە سەردەمی تاقیکردنەوەی سەختدا
شێخ شەرفەدین لە سەردەمی سەختی و چەوساندنەوەیەکی گەورەدا ڕابەرایەتیی خەڵکەکەی کرد؛ وەک بەرگریکەری ئایینەکە لە یادە کە بۆ ماوەیەک بارودۆخی کۆمەڵگەکەی جارێکی دیکە چاک و نوێ کردەوە، پێش ئەوەی خۆشی لە ناڕەحەتییەکانی ئەو سەردەمەدا بمرێت.
ئەو سەردەمەی شێخ شەرفەدین ڕابەرایەتیی خەڵکەکەی تێدا کرد، سەردەمی سەختی و مەترسییەکی گەورە بوو بۆ کۆمەڵگەی ئێزیدی. باوکی، شێخ حەسەن ، لە سەردەمی چەوساندنەوەدا مردبوو و کۆمەڵگەکە ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەی سەخت ببووەوە؛ هەم لە دەسەڵاتە ناوخۆییەکانەوە و هەم لەو ئاژاوانەوە کە لەو سەدەیەدا ناوچەیەکی بەرفراوانتریان گرتەوە. بەڵام شەرفەدین وەک بەرگریکەری خەڵکەکەی لە یادە کە بۆ ماوەیەک بارودۆخیان جارێکی دیکە چاک و نوێ کردەوە؛ هێز و کۆنترۆڵی ئێزیدییەکانی لە بەشەکانی نیشتماندا گەڕاندەوە و لە ناو تاقیکردنەوەکاندا ڕابەرایەتیی کۆمەڵگەکەی کرد. لە کۆتاییدا ئەویش لە ناڕەحەتییەکانی ئەو سەردەمەدا مرد، لە ناو ئاژاوە گەورەکاندا کە بەسەر ناوچەکەدا هاتن، و ڕابەرایەتییەکە گوازرایەوە بۆ مامی یان خاڵی، شێخ فەخرەدینی گەورە. یادەوەریی شەرفەدین وەک ڕابەر و بەرگریکەرێک لە سەردەمی تاقیکردنەوەی سەختدا، کە پێش مردنی بارودۆخی خەڵکەکەی نوێ کردەوە، بەشێکی ناوەندیی ڕێزگرتن لە ئەوە؛ نیشانی دەدات وەک کەسایەتییەکی هێز و دڵبەستگی و قوربانیدان لە خزمەتی کۆمەڵگە و ئایینەکەیدا. سەختییەکان و مردنی ئەو سەردەمە بە ئارامی و بە ڕێزەوە دەگێڕینەوە، ڕێز لە دڵبەستگی و شکۆی ڕابەرێک دەگرین کە لە سەردەمی تاقیکردنەوەیەکی سەختدا خزمەت و بەرگریی لە خەڵکەکەی کرد. شێخ شەرفەدین لە یادەوەریی کۆمەڵگەی ئێزیدیدا وەک ڕابەر و بەرگریکەرێک لە سەردەمی تاقیکردنەوەی سەختدا ڕێزی لێ دەگیرێت.
پیاوچاکی شەنگال و پەرستگاکەی
شێخ شەرفەدین بە تایبەتی لە ناوچەی شەنگالی نیشتمانی ئێزیدی ڕێزی لێ دەگیرێت؛ پەرستگا گەورەکەی، پەرستگای شەرفەدین، تێیدا وەک یەکێک لە کۆنترین و پیرۆزترین شوێنەکانی ئێزیدی ڕاوەستاوە.
شێخ شەرفەدین بە تایبەتی لە ناوچەی شەنگال ڕێزی لێ دەگیرێت، ناوچە شاخاوییە گەورە و ناوەندییەکەی خەڵکی ئێزیدی، کە تێیدا وەک پشتیوان و کەسایەتییەکی پیرۆزی کۆمەڵگە ڕێزی لێ دەگیرێت؛ لە نەریتەکەدا بە هێنانی ئایینەکە و بەهێزکردنی کۆمەڵگەی ئێزیدی لەو ناوچەیەدا پەیوەستە. پەرستگا گەورەکەی، پەرستگای شەرفەدین، لە ناوچەی شەنگال ڕاوەستاوە و ئێزیدییەکان وەک یەکێک لە کۆنترین و پیرۆزترین شوێنە پیرۆزەکانیان ڕێزی لێ دەگرن؛ بە ڕاستی وەک یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانی سەر زەوی. بە بەردی کاڵ بنیاد نراوە و ئەو قوچەکە شیاردارانەی تایبەتمەندیی تەلارسازیی پیرۆزی ئێزیدین، وەک تاج لەسەری دان؛ لووتکەیان گۆی زێڕین و هەیڤی تێدایە کە بەرەو ئاسمان هەڵکشاون. شوێنێکی قووڵی زیارەت و دڵبەستگییە. پەرستگاکە و ڕێزگرتن لە شەرفەدین ناوەندێکی ژیانی ئایینیی ئێزیدییەکانی شەنگالن؛ شوێنە پیرۆزەکەی خەڵک بە دڵبەستگییەوە ڕووی تێ دەکەن. لە ساڵە دواییەکانی ئازاری گەورەی خەڵکی ئێزیدیی شەنگالدا پەرستگاکە لە ناو تراژیدیاکەدا شوێنی پەنا و دڵبەستگی بوو، و کۆمەڵگەکە لە ناو تاقیکردنەوەکانیدا بە توندی پێوەی بەستراوە. ئەم ڕۆڵە وەک پیاوچاکی شەنگال و کەسایەتییە پیرۆزەکەی پەرستگا گەورەکەی یەکێکە لە گرنگترین لایەنەکانی شێخ شەرفەدین؛ بە ناوەندی نیشتمانی خەڵکی ئێزیدی و یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانیانەوە دەیبەستێتەوە. شێخ شەرفەدین لە کۆمەڵگەی ئێزیدیدا لە هەموو شتێک زیاتر وەک پیاوچاکی شەنگال و کەسایەتییە پیرۆزەکەی پەرستگای شەرفەدین بە قووڵی ڕێزی لێ دەگیرێت.
چاوەڕوانکراو وەک کەسایەتییەکی هیوا
لە نەریتی پیرۆزی ئایینی ئێزیدیدا، کە لە سروودێکی تەرخانکراو بۆ ئەودا دەردەبڕدرێت، چاوەڕێی شێخ شەرفەدین دەکرێت وەک کەسایەتییەکی هیوا کە بە پێی نەریتی پیرۆز لە کۆتایی زەماندا دەردەکەوێت.
شێخ شەرفەدین، جگە لە یادەوەریی وەک ڕابەر و بەرگریکەر، لە نەریتی پیرۆزی ئایینی ئێزیدیدا جێگەیەکی تایبەتی هەیە، چونکە لە کۆتایی زەماندا چاوەڕێی دەکرێت وەک کەسایەتییەکی هیوا. لە سروودە پیرۆزە ئێزیدییەکان، قەولەکان، سروودێک بۆ شەرفەدین تەرخان کراوە، قەولی شەرفەدین، کە تێیدا ڕۆڵی کەسایەتییەکی چاوەڕوانکراوی ڕزگاری و هیوا پێ دەبەخشرێت؛ لە نەریتی پیرۆزدا وا لێی تێدەگەن کە بە شێوەیەکی شاراوە ئامادەیە و چاوەڕێی کاتی دیاریکراو دەکات، و لە کۆتایی ڕۆژاندا وەک کەسایەتییەکی هیوا و نوێبوونەوە بۆ باوەڕداران دەردەکەوێت. ئەم ڕۆڵە چاوەڕوانکراو و هیوا‌بەخشە شەرفەدین تەنها لە یادەوەریی ڕابردوودا جێگیر ناکات، بەڵکو لە هیوای داهاتووشدا؛ کەسایەتییەکی پیرۆزی ڕزگاری کە باوەڕداران چاوەڕێی دەکەن، تێڕوانینێکی هیوا و نوێبوونەوە لە کۆتایی زەماندا. ئەم هیوایە بۆ کەسایەتییەکی چاوەڕوانکراوی ڕزگاری تایبەتمەندیی نەریتە پیرۆزەکانی زۆر ئایینە؛ لە نەریتی ئێزیدیدا بە کەسایەتییە خۆشەویستەکەی شەرفەدینەوە بەستراوەتەوە. ناوی سروودە پیرۆزەکە و هیواکەی دەهێنین بەبێ دووبارەکردنەوەی وشەکانی، بە ڕێزگرتن لە نەریتی پیرۆز. ئەم ڕۆڵە وەک کەسایەتییەکی چاوەڕوانکراوی هیوا یەکێکە لە تایبەتترین و جوانترین لایەنەکانی شێخ شەرفەدین؛ نیشانی دەدات وەک کەسایەتییەکی پیرۆزی هەم یادەوەری و هەم هیوا، هەم ڕابردوو و هەم داهاتووی چاوەڕوانکراو، لە ئایینی ئێزیدیدا.
واتا و گرنگی
شێخ شەرفەدین لە هەموو شتێک زیاتر ئەو شێوازە بەرجەستە دەکات کە ئایینی ئێزیدی وەک کەسایەتیی پیرۆز ڕێز لە ڕابەر و بەرگریکەرەکانی دەگرێت، و بەستەرە قووڵەکەی نێوان کۆمەڵگە، بە تایبەتی لە شەنگال، و پیاوچاکی پەرستگا گەورەکەیان. وەک ڕابەرێک لە سەردەمی تاقیکردنەوەی سەختدا، هێمای دڵبەستگی، هێز و قوربانیدانە لە خزمەتی ئایینەکەدا.
شێخ شەرفەدین هەروەها هیوای ڕزگاری و نوێبوونەوە لە ڕۆڵە پیرۆزەکەیدا وەک کەسایەتییەکی چاوەڕوانکراو لە کۆتایی زەماندا، و خۆڕاگریی خەڵکی ئێزیدی لە پابەندبوونیان بە پەرستگاکەی و یادەوەرییەکەی لە ناو سەردەمە سەختەکاندا بەرجەستە دەکات. بەم پێیە هێمای هەم یادەوەریی ڕابردوو و هەم هیوای داهاتووە. لە هەموو ئەمانەدا شێخ شەرفەدین لە کەسایەتییە پیرۆزە گەورەکانی ئایینی ئێزیدییە؛ ڕێزگرتن لە ڕابەر و بەرگریکەرەکان، پیرۆزیی پەرستگا گەورەکەی شەنگال و هیوای ڕزگاری و نوێبوونەوە بەرجەستە دەکات. کوڕ و میراتگری شێخ حەسەنی گەورەیە؛ ڕابەر و بەرگریکەری خەڵکەکەی، پیاوچاکی شەنگال و کەسایەتییەکی چاوەڕوانکراوی هیوا، یەکێک لە کەسایەتییە گەورەکانی ئایینەکە کە لە پاڵ بوونەوەرە پیرۆزەکانی هەفت سڕ دا ڕێزی لێ دەگیرێت، بە ڕابەرایەتیی تاووسی مەلەکەوە. ئەو تێڕوانینەی دڵبەستگی و خۆڕاگری و هیوا کە ئەو بەرجەستەی دەکات، یەکێکە لە تایبەتمەندییە قووڵەکانی ئایینی ئێزیدی.
شێخ شەرفەدین و کورد
شێخ شەرفەدین کەسایەتییەکی پیرۆزی ئایینی ئێزیدییە، یەکێک لە نەریتە ئایینییە کۆن و ڕەسەنەکانی گەلی کورد؛ بەشێکە لە میراتە دەوڵەمەندە ئایینی و مێژووییەکەی کورد، بە تایبەتی کۆمەڵگەی کوردی ئێزیدیی شەنگال.
ئایینی ئێزیدی یەکێکە لە نەریتە ئایینییە کۆن و ڕەسەنەکانی گەلی کورد، و کەسایەتییە پیرۆزەکانی، لەوانە شێخ شەرفەدینی گەورە، بەشێکن لە میراتە دەوڵەمەند و تایبەتە ئایینی و مێژووییەکەی کورد؛ بە تایبەتی کۆمەڵگەی کوردی ئێزیدی و لە هەموو شتێک زیاتر ناوچەی شەنگال، کە شەرفەدین بۆیان پشتیوان و کەسایەتییەکی پیرۆزی خۆشەویستە. یادەوەریی شەرفەدین وەک ڕابەر و بەرگریکەری خەڵکەکەی لە سەردەمی تاقیکردنەوەی سەختدا، و هیوای ڕزگاری و نوێبوونەوە کە بە کەسایەتییە چاوەڕوانکراوەکەیەوە پەیوەستە، دەنگدانەوەیەکی قووڵیان لە کۆمەڵگەیەکدا هەیە کە ئازاری گەورەی چێشتووە و لە ناو سەردەمە سەختەکاندا بە ئایین و هیواکەیەوە پابەند بووە، لەوانە لە تراژیدیا دواییەکەی بەسەر ئێزیدییەکانی شەنگالدا هات. پەرستگا گەورەکەی شەرفەدین لە شەنگال شایەتییەکە بۆ بوونی درێژخایەن و دڵبەستگیی بەردەوامی خەڵکی ئێزیدی لە زەوییەکەیان. بۆ کوردانی ئێزیدی، شەرفەدین کەسایەتییەکی پیرۆز و زیندوو و خۆشەویستە؛ بەرگریکەر و هیوایەک. لە ناساندنی شێخ شەرفەدیندا، ڕێز لە کەسایەتییەکی پیرۆزی گەورەی ئایینی ئێزیدی دەگرین، بەشێک لە میراتە تایبەتەکەی گەلی کورد؛ ڕابەر و بەرگریکەر، پیاوچاکی شەنگال و کەسایەتییەکی چاوەڕوانکراوی هیوا کە ڕێزگرتن لێی تا ئەمڕۆ وەک دڵبەستگییەکی زیندوو لە کۆمەڵگەی ئێزیدیدا بەردەوامە.
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا شێخ شەرفەدین کەسایەتییەکی بە تەواوی ئەفسانەییە یان مێژوویی؟ هەم کەسایەتییەکی مێژووییە و هەم پیرۆز. لە ڕووی مێژووییەوە شەرەفەدین ئیبن ئەلحەسەن لە سەدەی ١٣ەمدا ڕابەرێکی ڕاستەقینەی کۆمەڵگەی ئێزیدی بوو؛ کوڕ و میراتگری شێخ حەسەن، کە لە سەردەمی تاقیکردنەوەیەکی سەختدا ڕابەرایەتیی خەڵکەکەی کرد و لە ئاژاوەکانی ئەو سەردەمەدا مرد. لە نەریتی پیرۆزدا هەروەها کەسایەتییەکی پیرۆزە؛ وەک پیاوچاکی شەنگال ڕێزی لێ دەگیرێت و لە کۆتایی زەماندا چاوەڕێی دەکرێت وەک کەسایەتییەکی هیوا. وەک زۆر کەسایەتیی پیرۆزی ڕێزلێگیراو، مێژوو و نەریتی پیرۆز لە یادەوەریی ئەودا تێکەڵ بوون. هەڵوێستی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە ڕێز لە هەردووکیان بگیرێت؛ ڕابەرە مێژووییە لەیادماوەکە و پیاوچاکە خۆشەویستەکە و کەسایەتییە چاوەڕوانکراوەکەی دڵبەستگیی پیرۆز.
ئایا ڕێزگرتن لە شەرفەدین و پیاوچاکە ئێزیدییەکان ئایینەکە دەکاتە فرەخوداپەرست؟ نەخێر. ئەمە خاڵێکی گرنگە، چونکە لە مێژە بە هەڵەیەکی گەورە لە ئایینی ئێزیدی تێگەیشتوون و بە هەڵە ناساندوویانە. ئێزیدی ئایینێکی یەکتاپەرستە، بە ناوەندی باوەڕ بە خودایەکی تاک، ئافرێنەری هەموو شتێک. کەسایەتییە پیرۆزەکان وەک شەرفەدین و بوونەوەرە پیرۆزە گەورەکانی هەفت سڕ بە ڕابەرایەتیی تاووسی مەلەک، خودای ڕکابەر نین؛ بەڵکو کەسایەتیی پیرۆزن کە چاودێری و ڕێنماییی خودای تاک لە ڕێگەیانەوە دەردەکەوێت، لە ناو ئایینێکدا کە باوەڕ بە خودای تاک ناوەندەکەیەتی ڕێزیان لێ دەگیرێت. گرنگە بە وردی لە ئایینی ئێزیدی تێبگەین وەک ئەو نەریتە یەکتاپەرستەی کە هەیە، و ئەو ناساندنە هەڵانەی لە مێژە ئاراستەی کراون لەلا بنێین.
گرنگیی ڕۆڵە چاوەڕوانکراوەکەی شەرفەدین چییە؟ باشترین تێگەیشتن لە ڕۆڵی شەرفەدین وەک کەسایەتییەکی چاوەڕوانکراوی هیوا، کە بە شێوەیەکی شاراوە ئامادەیە و لە کۆتایی زەماندا دەردەکەوێت، ئەوەیە کە نەریتێکی پیرۆزە کە هیوای ڕزگاری و نوێبوونەوە دەردەبڕێت؛ وەک لە نەریتەکانی چاوەڕوانیی ڕزگارکەر لە زۆر ئاییندا دەبینرێت. ئەمە تێڕوانینێکی هیوا و نوێبوونەوەیە کە بە کەسایەتییە خۆشەویستەکەی شەرفەدینەوە پەیوەستە، نەک پێشبینییەکی ڕاستەوخۆ؛ وەک نەریتێکی پیرۆزی ئایینی ئێزیدی ڕێزی لێ دەگیرێت.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
شێخ حەسەن؛ خاوەنی پێنووس، باوکی شەرفەدین
شێخ عەدی؛ چاکسازە گەورەکەی ئایینی ئێزیدی لە لالش
شێخ فەخرەدین؛ مامی یان خاڵی و جێنشینەکەی، نووسەری سروودەکان
پیر مام ڕەشان؛ خودانی بارانەکان، پیاوچاکێکی دیکەی شەنگال
شێخ شەمس؛ بوونەوەرە پیرۆزەکەی خۆر
شێخ مەند؛ پارێزەری مارە پیرۆزەکە
هەفت سڕ؛ حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئایینی ئێزیدی
تاووسی مەلەک؛ فریشتەی تاووس، ڕابەری بوونەوەرە پیرۆزەکان
پرسیارە باوەکان
شێخ شەرفەدین لە ئایینی ئێزیدیدا کێیە؟
شێخ شەرفەدین، بە ناوی تەواوی شەرەفەدین ئیبن ئەلحەسەن، لە سەدەی ١٣ەمدا کەسایەتییەکی پیرۆز و ڕابەرێکی ئایینی ئێزیدی بوو؛ کوڕ و میراتگری ئایینیی شێخ حەسەنی گەورە. لە سەردەمی سەختییەکی گەورەدا ڕابەرایەتیی خەڵکەکەی کرد و وەک بەرگریکەری ئایینەکە لە یادە. بە تایبەتی لە ناوچەی شەنگال ڕێزی لێ دەگیرێت، کە پەرستگا گەورەکەی تێیدا یەکێکە لە پیرۆزترین شوێنەکانی ئێزیدی؛ لە نەریتی پیرۆزداش لە کۆتایی زەماندا چاوەڕێی دەکرێت وەک کەسایەتییەکی هیوا.
شێخ شەرفەدین کوڕی کێ بوو؟
شێخ شەرفەدین کوڕ و میراتگری ئایینیی شێخ حەسەن بوو؛ خاوەنی پێنووس، یەکێک لە مەزنترین کەسایەتییە پیرۆزە ئێزیدییەکان و باوکی ڕەچەڵەکی شێخە ئەدانییەکان. بەم پێیە نەوەی ڕەچەڵەکە پیرۆزەکەی شێخ عەدی بوو، چاکسازە گەورەکەی ئایینەکە. دوای مردنی باوکی، شەرفەدین ڕابەرایەتیی کۆمەڵگە و سەرۆکایەتیی ڕێبازە ئایینییەکەی بە میرات وەرگرت.
بۆچی شێخ شەرفەدین بۆ شەنگال گرنگە؟
شێخ شەرفەدین بە تایبەتی لە ناوچەی شەنگال ڕێزی لێ دەگیرێت، ناوچە شاخاوییە گەورە و ناوەندییەکەی خەڵکی ئێزیدی، کە تێیدا وەک پشتیوان و کەسایەتییەکی پیرۆز ڕێزی لێ دەگیرێت. پەرستگا گەورەکەی، پەرستگای شەرفەدین، لە ناوچەی شەنگال ڕاوەستاوە و وەک یەکێک لە کۆنترین و پیرۆزترین شوێنەکانی ئێزیدی ڕێزی لێ دەگیرێت؛ ناوەندێکی زیارەت و دڵبەستگی بۆ ئێزیدییەکانی شەنگال کە خەڵک لە ناو تاقیکردنەوەکانیدا بە توندی پێوەی پابەند دەبن.
بۆچی چاوەڕێی شێخ شەرفەدین دەکرێت وەک کەسایەتییەکی هیوا؟
لە سروودە پیرۆزە ئێزیدییەکان، قەولەکان، سروودێک بۆ شەرفەدین تەرخان کراوە کە تێیدا ڕۆڵی کەسایەتییەکی چاوەڕوانکراوی ڕزگاری و هیوا پێ دەبەخشرێت. لە نەریتی پیرۆزدا وا لێی تێدەگەن کە بە شێوەیەکی شاراوە ئامادەیە و چاوەڕێی کاتی دیاریکراو دەکات، و لە کۆتایی ڕۆژاندا وەک کەسایەتییەکی هیوا و نوێبوونەوە بۆ باوەڕداران دەردەکەوێت. ئەم هیوایە بۆ ڕزگارکەرێکی چاوەڕوانکراو لە نەریتە پیرۆزەکانی زۆر ئاییندا هەیە.
ئایا ڕێزگرتن لە شێخ شەرفەدین فرەخوداپەرستییە؟
نەخێر. ئێزیدی ئایینێکی یەکتاپەرستە کە باوەڕ بە خودایەکی تاک ناوەندەکەیەتی. کەسایەتییە پیرۆزەکان وەک شەرفەدین و بوونەوەرە پیرۆزە گەورەکان خودای ڕکابەر نین؛ بەڵکو کەسایەتیی پیرۆزن کە چاودێری و ڕێنماییی خودای تاک لە ڕێگەیانەوە دەردەکەوێت، لە ناو ئایینێکدا کە باوەڕ بە خودای تاک ناوەندەکەیەتی ڕێزیان لێ دەگیرێت. گرنگە بە وردی لە ئایینی ئێزیدی تێبگەین وەک ئەو نەریتە یەکتاپەرستەی کە هەیە، و ئەو ناساندنە هەڵانەی لە مێژە ئاراستەی کراون لەلا بنێین.
شێخ شەرفەدین چ پەیوەندییەکی بە کوردەوە هەیە؟
شێخ شەرفەدین کەسایەتییەکی پیرۆزی ئایینی ئێزیدییە، یەکێک لە نەریتە ئایینییە کۆن و ڕەسەنەکانی گەلی کورد؛ بەشێکە لە میراتە دەوڵەمەندە ئایینی و مێژووییەکەی کورد، بە تایبەتی کۆمەڵگەی کوردی ئێزیدیی شەنگال کە بۆیان پشتیوانێکی خۆشەویستە. یادەوەریی وەک ڕابەر و بەرگریکەر و ئەو هیوایەی بە کەسایەتییە چاوەڕوانکراوەکەیەوە پەیوەستە، دەنگدانەوەیەکی قووڵیان لە کۆمەڵگەیەکدا هەیە کە لە ناو سەردەمە سەختەکاندا بە ئایین و هیواکەیەوە پابەند بووە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
شەرەفەدین ئیبن ئەلحەسەن (شێخ شەرفەدین) — ویکیپیدیا
شێخ حەسەن کوڕی شێخ عەدیی دووەم — ویکیپیدیا
لیستی کەسایەتییە پیرۆزەکانی ئێزیدی — ویکیپیدیا
ماڵپەڕی مێژووی کورد: شێخ حەسەن