ترێی کێوی: ترێی کێویی کوردی و ئەو شاخەی شەرابی تێدا لەدایک بوو

ئەو زانایانەی لە بنەچەی شەراب دەکۆڵنەوە، ناوێکیان بۆ شوێنی سەرەتای سەرهەڵدانی داناوە: سێگۆشەی بەپیتی ترێ. ئەمە ناوچەیەکی فراوانی بەرزاییە کە سێ زنجیرەچیا سنووری پێک دەهێنن: چیاکانی تاورۆسی ڕۆژهەڵاتی تورکیا، چیاکانی باکووری زاگرۆسی ڕۆژئاوای ئێران و چیاکانی قەفقازی گورجستان، ئەرمەنستان و ئازەربایجان. لە ناو ئەم سێگۆشەیەدا، باوباپیرە کێوییەکەی هەر ترێیەکی شەراب و هەر ترێیەکی خواردنی جیهان، واتە Vitis vinifera subsp. sylvestris، مێوی کێویی ئۆراسیا، لە چینی خوارەوەی دارستان دەڕوا، بە دارە بەڕوو و سپیدارەکاندا هەڵدەکشا و بۆ دەیان هەزار ساڵ پێش ئەوەی کەسێک بچێنێت، دانە ترێ بچووک و ترش و زۆر بۆنخۆشەکانی دەگرت. ناوەندی ئەم سێگۆشەیەش، واتە خاڵی یەکگەیشتنی بەرزاییەکانی تاورۆس و زاگرۆس و قەفقاز، کە هەرسێ زنجیرەچیا لەوێ کۆ دەبنەوە و ترێی کێوی گەیشتووەتە زۆرترین فرەچەشنیی جینەتیکیی خۆی، نیشتمانی کوردە. بەڵگەکە مۆلیکولییە. توێژینەوە جینەتیکییە هەڵسەنگێنراوەکان لەلایەن هاوتاکانەوە، کە لەسەر کۆمەڵەکانی ترێی کێوی (Vitis vinifera subsp. sylvestris) لە چیاکانی زاگرۆسی پارێزگای کوردستان لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، واتە بەشی کوردیی زاگرۆس، کراون، بوونی کۆمەڵە ترێی کێوییە جینەتیکییە فرەچەشنەکان لە ئەم دیمەنە سروشتییە دیاریکراوەدا پشتڕاست دەکەنەوە. شوێنەوارناسی بایۆمۆلیکولی پاتریک مەکگەڤەرن نووسیویەتی کە بە ئەگەری زۆر مێوی کێویی ئۆراسیا «لە شوێنێکی کەوانەی ئەو چیاکانەدا کە لە ڕۆژهەڵاتی تاورۆسەوە بە ئەودیوی قەفقازدا بۆ باکووری ڕۆژئاوای زاگرۆس درێژ دەبنەوە» دەستەماڵ کراوە. ڕۆژهەڵاتی تاورۆس باکوورە. باکووری ڕۆژئاوای زاگرۆس ڕۆژهەڵاتە. ئەو کەوانەیەی نێوانیان ناوچەی ناوەندیی شاخاویی کوردە. ئەم زنجیرەیە بە درێژایی سەد و چل و حەوت وتار بەڵگە بۆ ئەوە دەهێنێتەوە کە خۆراکی جیهان لە شاخەکانی کوردستانەوە هاتووە. ترێی کێوی دوا و گەورەترین بەڵگەی ئەم بانگەشەیەیە. ئەمە وتاری سەد و چل و حەوتەمی زنجیرەکە و وتاری پێش کۆتاییی شێرکۆیە. دەرئەنجامە گەورەکە وتاری دواترە کە دەینووسێت. ئەم وتارە دەرگاکە دەکاتەوە.

خاڵە سەرەکییەکان

• ترێی کێوی (Vitis sylvestris) لە دارستانە شاخاوییەکانی زاگرۆس و تاورۆس دەڕوێت؛ باوباپیرە کێوییەکەی هەموو ترێ چێنراوەکانە

• «سێگۆشەی بەپیتی ترێ»، ناوچەی سەرچاوەی هەموو مێوچێنییەکان، لە ناوچەی ناوەندیی شاخاویی کورددا ناوەندی هەیە

• توێژینەوە جینەتیکییە هەڵسەنگێنراوەکان لەلایەن هاوتاکانەوە پشتڕاست دەکەنەوە کە کۆمەڵەکانی ترێی کێوی لە پارێزگای کوردستان (زاگرۆس) لە فرەچەشنترینەکانی جیهانن

• کۆمەڵەی باوباپیرە کێوییە کوردییەکان تەواو دەکات: زەیتوون، گەنم، هەنجیر، گوێز، فستق و ئێستا ترێ

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: Tirê hov (ترێی کێوی)؛ tirê = مێوی ترێ و hov = کێوی؛ هەروەها üzüm (بە تورکی) بۆ جۆرە چێنراوەکە

جۆر: Vitis vinifera subsp. sylvestris؛ مێوی کێویی ئۆراسیا، باوباپیرە کێوییەکەی هەموو ترێ چێنراوەکانی شەراب و خواردن

ژینگە: چینی خوارەوەی دارستان لە ناوچە شاخاوییەکانی زاگرۆس و تاورۆس؛ بە بەڕوو و سپیداردا هەڵدەکشێت؛ لە دۆڵە ڕووبارییەکانی بەرزاییەکانی کوردستان دەڕوێت

گرنگی: ناوەندی سێگۆشەی بەپیتی ترێ؛ سەرچاوەی هەموو فرەچەشنیی ترێی شەراب؛ لە ~6,000–8,000 پێش زایین لە ئەم کەوانە شاخاوییەدا دەستەماڵ کراوە

مێوی کێوی لە دارستانی زاگرۆس

ترێی کێوی لە زاگرۆس بەو شێوەیە دەڕوێت کە مێوێک لە دارستان دەڕوێت: بە هەڵکشان. دار نییە و بە خۆی ڕاناوەستێت. بەڕوو وەک پشتگیرییەکی ستوونی بەکار دەهێنێت؛ هەمان Quercus infectoria و Q. brantii کە ئەم زنجیرەیە وەک داری بنەڕەتیی سیستەمی ژینگەیی دارستانی زاگرۆس تۆماری کردووە، ئەو دارەی بۆ قارچی کەنزەر بنکەی گەشە بوو و لەگەڵ داری سەقز هاوڕێ بوو. پێچەڵەکانی بە ناو لق و پۆپەکەدا دەئاڵێنێتەوە و هەڵدەکشێنێت تا دەگاتە ڕووناکی. دانە ترێکانی مێوی کێوی بچووک و مۆری تۆخ و زۆر تامدارن: پێکەوە ترشن و شیرینن و گەسن، و تامی ترێیان لە هەر جۆرێکی چێنراو چڕترە، چونکە ڕووەکە کێوییەکە بۆ شیرینی یان بەرهەمدانی زۆر هەڵنەبژێردراوە، بەڵکو بۆ مانەوە هەڵبژێردراوە. دەکرێت وای دانرێت کە کۆمەڵگە کوردییەکانی بەرزاییەکانی زاگرۆس و تاورۆس ئەم دانە ترێ کێوییانەیان بۆ خواردنی تازە، گوشین و ئاوهەڵگرتن و لە کۆتاییدا بۆ دروستکردنی ئەو خواردنەوە هەوێنکراوە کۆ کردبێتەوە کە بوو بە شەراب. توێژینەوە جینەتیکییەکان پێمان دەڵێن کۆمەڵەکانی ترێی کێوی لە پارێزگای کوردستان (زاگرۆس، باکووری ڕۆژئاوای ئێران) ئاستێکی بەرزی فرەچەشنیی جینەتیکی پیشان دەدەن؛ ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کۆمەڵەیەکی کێویی دێرینە، ڕووەکێکی تازە هێنراو نییە، و زاگرۆسی کوردستان بۆ دەیان هەزار ساڵ بەشێک بووە لە ناوچەی سروشتیی گەشەکردنی ترێی کێوی. مێوەکە لە دارستانی زاگرۆس نامۆیەکی هاتوو نییە. هی ئەوێیە. لەوێ دەڕوا پێش ئەوەی کەسێک سەرنجی بداتێ، پێش ئەوەی کەسێک بیگوشێت، پێش ئەوەی کەسێک بزانێت ئاوەکەی بە چی دەگۆڕێت کاتێک بۆ هەفتەیەک لە کوپەیەکدا دەمێنێتەوە.

سێگۆشەی بەپیت و ناوەندە کوردییەکە

ئەم زنجیرەیە بە بیرۆکەیەک دەستی پێ کرد: خۆراکی جیهان لە شاخەکانی کوردستانەوە هاتووە. وتار بە وتار بەڵگەکانی کۆ کردووەتەوە. دەستەماڵکردنی زەیتوون: لە چیاکانی تاورۆسی باکوور (وتاری #126). یەکەم گەنم: قەرەجاداغ، نزیک ئامەد (وتاری #127). هەنجیری کێوی: کۆنترین میوەی چێنراو، کە لە زاگرۆس بە شێوەی کێوی دەڕوێت (وتاری #132). گوێزی کێوی: دارستانی بەڕوو و فستقی زاگرۆس (وتاری #121). فستقی کێوی (Pistacia atlantica): دارستانی زاگرۆس کە سەقز بەرهەم دەهێنێت (وتاری #142). هەریەک لەمانە بانگەشەیەکی جیاواز بوو. پێکەوە هەمان بانگەشە لە ئاستە جیاوازەکاندا دەکەن: کەوانە شاخاوییەکەی کوردستان، تاورۆس لە ڕۆژئاوا و زاگرۆس لە ڕۆژهەڵات و ئەو بەرزاییانەی دەیانگەیەنن بە یەکەوە، گرنگترین دیمەنی سروشتی لە سەرتاسەری مێژووی خۆراکی مرۆڤدا پێک دەهێنێت. ترێی کێوی ئەم بانگەشەیە دەکات بە گشتگیرترین شێوەی خۆی. سێگۆشەی بەپیتی ترێ، وەک ڕووەکناس و شوێنەوارناسان ناویان ناوە، ئەو ناوچەیەیە کە بە ئەگەری زۆر مێوی کێویی ئۆراسیای تێدا دەستەماڵ کراوە؛ سێگۆشەی تاورۆس و باکووری ڕۆژئاوای زاگرۆس و قەفقاز. تاورۆس باکوورە. باکووری ڕۆژئاوای زاگرۆس ڕۆژهەڵاتە. ئەو ناوچەیەی ئەم دوو ناوچە شاخاوییە کوردییە لێی دەگەنە یەک و قەفقاز دەست پێ دەکات، ناوچەی سنووریی بەرزاییە مێژووییە کوردی و ئەرمەنی و ئازەربایجانییەکەیە؛ دیمەنی چیای ئارارات کە ئەم زنجیرەیە لە وتارەکانی عاشورە و هەلیسەدا سەردانی کرد، ئەو شاخەی لە ناوەندی هەموو شتێکدا ڕاوەستاوە. هەر پەرداخێک شەراب کە لە هەر شوێنێکی جیهان دروست دەکرێت، هەر ترێیەک کە دەگوشێنرێت و دەکرێتە دووشاو یان وشک دەکرێت و دەکرێتە پەستیل یان هەوێن دەکرێت و دەکرێتە سرکە، ڕەچەڵەکی مێوەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەم دیمەنە سروشتییە: بۆ تاورۆس و زاگرۆس و کەوانە شاخاوییەکەی نێوانیان. ترێی کێوی یەکەم جار لێرە بوو. هەمیشە شاخەکانی کوردستان بوون کە خۆراکیان بە جیهان داوە.

پرسیارە باوەکان

ترێی کێوی لە کوێوە هاتووە؟

باوباپیرە کێوییەکەی هەموو ترێ چێنراوەکان (Vitis vinifera subsp. sylvestris) ڕووەکی ڕەسەنی ناوچە بەرزەکانی نێوان چیاکانی تاورۆس (ڕۆژهەڵاتی تورکیا/باکوور) و چیاکانی باکووری ڕۆژئاوای زاگرۆس (ڕۆژئاوای ئێران/ڕۆژهەڵات) و قەفقازە؛ ئەوەی ڕووەکناس و شوێنەوارناسان بە سێگۆشەی بەپیتی ترێ ناوی دەبەن. توێژینەوە جینەتیکییەکانی کۆمەڵە ترێی کێوییەکانی پارێزگای کوردستان لە زاگرۆس فرەچەشنیی زۆر لە ئەم ناوچە دیاریکراوەدا پشتڕاست دەکەنەوە. شوێنەوارناسی بایۆمۆلیکولی پاتریک مەکگەڤەرن گەیشتووەتە ئەو دەرئەنجامەی کە «ئەگەری زۆر هەیە» دەستەماڵکردنی مێوی کێویی ئۆراسیا «لە کەوانەی ئەو چیاکانەدا کە لە ڕۆژهەڵاتی تاورۆسەوە بە ئەودیوی قەفقازدا بۆ باکووری ڕۆژئاوای زاگرۆس درێژ دەبنەوە» ڕووی دابێت.

ترێی کێوی چ پەیوەندییەکی بە دووشاو و پەستیلەوە هەیە؟

دووشاو (دۆشاوی ترێ، وتاری #113) و پەستیل (پوستەمیوەی ترێ، وتاری #124) بەرهەمە کوردییەکانی ترێی چێنراون. ترێی کێوی باوباپیرە کێوییەکەی ئەو مێوەیە کە ئەم بەرهەمانە دەدات. هەمان شاخەکان کە بۆ دەیان هەزار ساڵ جێگەی ترێی کێوی بوون، ئێستا بەرزاییە ترێچێنەکانی باکوور و ڕۆژهەڵاتن: مێوەکانی ڕەزەکەی دووکەلی نزیک ئامەد، ترێ هەورامییەکانی سلێمانی، ڕەزە شاخاوییەکان کە ترێکانیان هەر پاییزێک دەگوشێنرێن و دەکرێنە دووشاو. ترێی چێنراو و بەرهەمە کوردییەکانی منداڵە دەستەماڵکراوەکانی ئەو مێوە کێوییەن کە هێشتا لە چینی خوارەوەی دارستانی زاگرۆس دەڕوێت.

ئایا هێشتا ترێی کێوی لە شاخەکانی کوردستان دەدۆزرێتەوە؟

بەڵێ؛ توێژینەوەی چالاک بۆ پاراستنی دەکرێت. کۆمەڵەکانی ترێی کێوی (Vitis vinifera subsp. sylvestris) لە چیاکانی زاگرۆسی پارێزگای کوردستانی ئێران لە ڕووی جینەتیکییەوە دیاریکراون. ئەم کۆمەڵە کێوییانە سەرچاوەی جینەتیکیی جێگرەوەنەگرن بۆ چاکسازیی جۆرەکانی ترێ؛ تایبەتمەندیگەلێک هەڵدەگرن (خۆڕاگری بەرامبەر نەخۆشی، بەرگەگرتنی فشار، پێکهاتەکانی تام) کە لە جۆرە چێنراوەکان ون بوون. پاراستنیان بە مانەوەی سیستەمی ژینگەیی دارستانی بەڕووی زاگرۆسەوە بەستراوە کە تێیدا دەڕوێن، و بەمە پاراستنی دارستانی زاگرۆس دەبێتە بابەتێکی گرنگ بۆ مێوچێنیی جیهان.

دەرئەنجام

ترێی کێوی وتاری سەد و چل و حەوتەمی زنجیرەکەیە. ئەمە دوا بەڵگەیە کە شێرکۆ پێش دەرئەنجامە گەورەکە پێشکەشی دەکات. زەیتوون لە تاورۆس. گەنم لە قەرەجاداغ. هەنجیر لە زاگرۆس. گوێز لە دارستانی زاگرۆس. فستق لە زاگرۆس. ئێستاش ترێ، لە سێگۆشەی بەپیتەوە کە خاڵی ناوەندەکەی کەوانە شاخاوییەکەی کوردستانە. ئەمانە بانگەشەی جیاواز نین. هەمان بانگەشەن کە شەش جار دەوترێتەوە: ئەو دیمەنە سروشتییەی کوردی بەرهەم هێنا، خۆراکی جیهانیشی بەرهەم هێنا. دوای سەد و چل و حەوت وتار، بەڵگەکان تەواون. وتاری دواتر دەڵێت ئەمە مانای چییە.