پێشەکی
خاندەنەکان خانە ڕۆحییە پیرۆزەکانی ئایینی یارسانن؛ ئەو ڕەچەڵەکە پیرۆز و بۆماوەییانەی کۆمەڵگەی ئەهلی حەق بەسەریاندا ڕێک خراوە، کە لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەحیی دامەزراندنەکەوە هاتوون. کۆی گشتییان یازدەیە و هەریەکەیان سەیدێک سەرکردایەتی دەکات؛ ڕێنیشاندەرێکی ڕۆحیی بۆماوەیی کە باوەڕداران بە پەیوەندییەکی پیرۆزی ڕێنمایی و ڕێزلێگرتنی ئایینی پێیەوە بەستراونەتەوە.
لە نەریتی یارساندا، کۆمەڵگەی باوەڕداران بۆ خانە ڕۆحییەکان، خاندەنەکان، ڕێک خراوە؛ حەوتیان لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا دامەزراون و ڕەگیان لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی هەفتەوانەدایە، و چوار لە نەوەکانی دواتردا زیاد کراون؛ کۆی گشتییان یازدەیە. هەر یارسانییەک لە یەکێک لەم خانانەدا لەدایک دەبێت و بە پەیوەندیی پابەندیی ڕۆحی و ڕێزلێگرتنی ئایینی بە سەیدەکەیەوە بەستراوەتەوە.
ناسینی خاندەنەکان ناسینی ڕێکخستنە پیرۆزەکەی کۆمەڵگەی یارسانە؛ ڕەچەڵەکە پیرۆزەکان کە لە بوونەوەرەکانی وەحیی دامەزراندنەکەوە هاتوون، پەیوەندیی نێوان باوەڕداران و ڕێنیشاندەرە ڕۆحییەکانیان، یەکێک لە دامەزراوە بنەڕەتییەکانی ئەم نەریتە ئایینییە زیندووەی کورد.
ناوەڕۆک
سەید و پەیوەندیی ڕێزلێگرتنی ئایینی
خاندەنەکان چین؟
خاندەنەکان خانە ڕۆحییە پیرۆزەکان یان ڕەچەڵەکە پیرۆز و بۆماوەییەکانن کە کۆمەڵگەی یارسان، ئەهلی حەق، بەسەریاندا ڕێک خراوە. هەر خاندەنێک ڕەچەڵەکێکی پیرۆزە کە ڕەگەکەی بۆ یەکێک لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەحیی دامەزراندنەکە دەگەڕێتەوە، و هەریەکەیان سەیدێک سەرکردایەتی دەکات؛ ڕابەر و ڕێنیشاندەرێکی ڕۆحیی بۆماوەیی. لە نەریتی یارساندا، خانە ڕۆحییەکان ئەو کاتە دامەزران کە سوڵتان سەهاک، دەرکەوتنە مەزنەکەی ئیلاهی، بوونەوەرە پیرۆزەکانی هەفتەوانە پێکی هێنان و ڕێنماییی کۆمەڵێک لە باوەڕدارانی بە هەریەکەیان سپارد؛ ئەو ڕەچەڵەکانەی لەوانەوە هاتن بوون بە حەوت خاندەنە سەرەتاییەکە. چوار خاندەنی دیکە لە نەوەکانی دواتردا دامەزران و کۆی گشتییان بووە یازدە. هەر یارسانییەک لە یەکێک لەم یازدە خانەیەدا لەدایک دەبێت و بە پەیوەندییەکی پیرۆزی پابەندیی ڕۆحی و ڕێنمایی و ڕێزلێگرتنی ئایینی بە سەیدەکەیەوە بەستراوەتەوە؛ پەیوەندییەک کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە. بەم شێوەیە خاندەنەکان چوارچێوە پیرۆزەکەی کۆمەڵگەی یارسانن؛ ڕەچەڵەکە پیرۆزەکان کە لە ڕێگەیانەوە ڕێنمایی و دەستپێکردنی ڕێبازی ئایینی و گواستنەوەی ڕۆحیی ئایینەکە لە وەحیی دامەزراندنەکەوە بۆ باوەڕدارانی هەر نەوەیەک دەڕوات. خاندەنەکان وەک ڕێکخستنە پیرۆزەکەی کۆمەڵگە کە لە بوونەوەرە پیرۆزەکانەوە هاتوون، لە دامەزراوە بنەڕەتییەکانی ئایینی یارسانن.
ناوەکە و واتاکەی
وشەی خاندەن واتای خانە، ماڵ یان ڕەچەڵەکی خێزان دەدات، و لە ئایینی یارساندا ئاماژەیە بۆ خانە ڕۆحییە پیرۆزەکان؛ ڕەچەڵەکە پیرۆز و بۆماوەییەکان کە کۆمەڵگە بەسەریاندا ڕێک خراوە.
وشەی خاندەن، کە ڕەگی لە زمانە ئێرانییەکانەوەیە، واتای خانە، ماڵ، خێزان یان ڕەچەڵەک دەدات و لە نەریتی یارساندا بۆ خانە ڕۆحییە پیرۆزەکان بەکار دەهێنرێت؛ ڕەچەڵەکە پیرۆز و بۆماوەییەکانی ئایینەکە. خاندەن تەنها خێزانێک نییە بە واتا ئاساییەکەی، بەڵکو خانەیەکی ڕۆحییە، ڕەچەڵەکێکی پیرۆز کە لە یەکێک لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەحیی دامەزراندنەکەوە هاتووە و دەسەڵات و گواستنەوە ڕۆحییەکەی لە نەوەکاندا بەردەوام دەکات. سەر بە خاندەنێک بوون واتە سەر بە یەکێک لەم خانە پیرۆزانە بوون و بە ڕەچەڵەکە پیرۆزەکەی و ڕێنیشاندەرە ڕۆحییەکەیەوە بەسترانەوە. بۆیە وشەکە واتای ماڵێکی پیرۆز یان ڕەچەڵەکی خێزانێکی پیرۆز هەڵدەگرێت؛ خانە ڕۆحییەکە کە باوەڕداران تێیدا کۆ دەبنەوە و ڕێنماییی ئایین لە ڕێگەیەوە دەگوازرێتەوە. ناو و واتاکەی دەنگدانەوەی سروشتی خاندەنەکانن وەک ڕەچەڵەکی پیرۆز، خانەی پیرۆز لەبری کۆمەڵەیەکی کۆمەڵایەتیی سادە، خێزانە ڕۆحییەکانی ئایینی یارسان. ناسینی واتای ناوەکە سەرەتای ناسینی سروشتی خاندەنەکانە؛ خانە ڕۆحییە پیرۆزەکانی کۆمەڵگەی یارسان.
خاڵە سەرەکییەکان
خاندەنەکان خانە ڕۆحییە پیرۆزەکانی ئایینی یارسانن.
ڕەچەڵەکی پیرۆز و بۆماوەیین کە لە بوونەوەرە پیرۆزەکانەوە هاتوون.
حەوتیان لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا دامەزران؛ چوار دواتر زیاد کران.
کۆی گشتی یازدە خاندەن هەیە و هەر یارسانییەک لە یەکێکیاندا لەدایک دەبێت.
هەر خاندەنێک سەیدێک سەرکردایەتی دەکات، ڕێنیشاندەرێکی ڕۆحیی بۆماوەیی.
باوەڕداران بە پەیوەندییەکی پیرۆزی ڕێزلێگرتنی ئایینی بە سەیدەکەیانەوە بەستراونەتەوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: خاندەن (خانەی ڕۆحی، ڕەچەڵەکی پیرۆز)
نەریت: ئایینی یارسان (ئەهلی حەق)
سروشت: خانە ڕۆحییە پیرۆز و بۆماوەییەکان یان ڕەچەڵەکە پیرۆزەکان
ژمارە: کۆی گشتی یازدە
حەوتە سەرەتاییەکە: لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا دامەزران
چوارە دواترییەکە: لە نەوەکانی دواتردا زیاد کران
ڕەگیان لە چییە: بوونەوەرە پیرۆزەکانی هەفتەوانە و وەحیی دامەزراندنەکە
کێ سەرکردایەتییان دەکات: سەیدێک، ڕێنیشاندەرێکی ڕۆحیی بۆماوەیی
ئەندامێتی: هەر یارسانییەک لە یەکێکیاندا لەدایک دەبێت و بە سەیدەکەیەوە بەستراوەتەوە
میرات: دامەزراوەیەکی بنەڕەتیی ئایینی یارسان
حەوتەکە و یازدەکە
کۆی گشتی خاندەنەکان یازدەیە؛ حەوتیان لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا دامەزران و چوار لە نەوەکانی دواتردا زیاد کران.
خانە پیرۆزەکانی ئایینی یارسان یازدە دانەن و لە دوو قۆناغدا دامەزراون. حەوتە یەکەم و سەرەتاییەکە لە سەردەمی دەرکەوتنە مەزنەکەی ئیلاهی لە سوڵتان سەهاکدا دامەزران؛ ڕەگیان لەو بوونەوەرە پیرۆزانەدایە کە ئەو پێکی هێنان و ڕێنماییی باوەڕدارانی پێ سپاردن. ئەم حەوتە سەرەتاییە بە ناوەکانیان لە نەریتدا یاد دەکرێنەوە، لەوانە خانەکانی ناسراو بە شا ئیبراهیم، بابا یادگار، عەلی قەلەندەر و ئەوانی دیکە. لە نەوەکانی دواتردا چوار خاندەنی دیکە دامەزران، لەلایەن کەسایەتییە پیرۆزەکانەوە کە پێگە ڕۆحییەکەیان کردنیان بە دامەزرێنەری خانەی نوێ و کۆی گشتییان گەیاندە یازدە. ئەم ڕێکخستنە بۆ حەوتە سەرەتاییەکە و چوارە دواترییەکە، کۆی گشتی یازدە، پێکهاتە پیرۆزەکەی خانەکانی یارسانە؛ ڕێکخستنێک کە لە نەریتدا پارێزراوە و لە یادە. ژمارە و دامەزراندنی خانەکان دەنگدانەوەی گەشەکردنی کۆمەڵگە پیرۆزەکەن لە وەحیی دامەزراندنەکەوە لە نەوەکاندا. ئەم پێکهاتەیەی حەوت و یازدە تایبەتمەندییەکی دیاریکەری خاندەنەکانە، چوارچێوە پیرۆزەکەی کۆمەڵگەی یارسان. لەم ڕێکخستنەدا بۆ یازدە خانەی پیرۆز، کۆمەڵگەی باوەڕداران لە ئایینی یارساندا کۆ دەکرێتەوە و ڕێنمایی دەکرێت.
ڕەگ لە بوونەوەرە پیرۆزەکاندا
ڕەگی خاندەنەکان لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەحیی دامەزراندنەکەدایە و بە تایبەتی لە هەفتەوانەوە هاتوون؛ کۆمەڵە حەوتکەسییە دووەمەکە کە سوڵتان سەهاک ڕێنماییی باوەڕدارانی پێ سپاردن.
خانە پیرۆزەکانی ئایینی یارسان تەنها ڕەچەڵەکی خێزانی مرۆڤ نین، بەڵکو ڕەچەڵەکی پیرۆزن کە ڕەگیان لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەحیی دامەزراندنەکەدایە. لە نەریتی یارساندا، کاتێک سوڵتان سەهاک ، دەرکەوتنە مەزنەکەی ئیلاهی، دوو کۆمەڵە حەوتکەسییەکەی بوونەوەرە پیرۆزەکانی پێکی هێنان، کۆمەڵە بەرزترەکە، هەفتەن ، و هەفتەوانە، کاروباری جیهانی دەرەکی و ڕێنماییی کۆمەڵگەکانی باوەڕدارانی بە هەفتەوانە سپارد، کۆمەڵە حەوتکەسییە دووەمەکە؛ ئەو ڕەچەڵەکانەی لەم بوونەوەرە پیرۆزانەوە هاتن بوون بە خاندەنە سەرەتاییەکان. بەم شێوەیە خانەکان ڕەچەڵەک و دەسەڵاتە ڕۆحییەکەیان بۆ بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەحیی دامەزراندنەکە دەگەڕێننەوە، پیرۆزی و ڕێنماییی ئەوان لە نەوەکاندا بەردەوام دەکەن. ئەم ڕەگداشتنە لە بوونەوەرە پیرۆزەکاندا وای کردووە خاندەنەکان خانەی پیرۆز بن؛ ڕەچەڵەکی پیرۆز لەبری کۆمەڵەیەکی کۆمەڵایەتیی سادە، ئەو کەناڵانەی پیرۆزی و ڕێنماییی وەحیی دامەزراندنەکە لە ڕێگەیانەوە دەگاتە باوەڕداران. ئەم هاتنە لە ڕەچەڵەکی بوونەوەرە پیرۆزەکانەوە بنەمای پیرۆزی خاندەنەکانە و وەک ڕەچەڵەکی پیرۆزی وەحیی دامەزراندنەکە دەیانناسێنێت. خاندەنەکان وەک ڕەچەڵەکی ڕەگدار لە بوونەوەرە پیرۆزەکاندا پێگە پیرۆزەکەیان لە ئایینی یارساندا هەیە.
سەید و پەیوەندیی ڕێزلێگرتنی ئایینی
هەر خاندەنێک سەیدێک سەرکردایەتی دەکات، ڕێنیشاندەرێکی ڕۆحیی بۆماوەیی، کە باوەڕدارانی خانەکە بە پەیوەندییەکی پیرۆزی پابەندیی ڕۆحی و ڕێنمایی و ڕێزلێگرتنی ئایینی پێیەوە بەستراونەتەوە.
لە سەرەوەی هەر خاندەنێکدا سەیدێک هەیە، ڕابەر و ڕێنیشاندەرە ڕۆحییە بۆماوەییەکەی خانەکە، کە دەسەڵاتەکەی لە هاتنی ئەو لە ڕەچەڵەکە پیرۆزەکەوە سەرچاوە دەگرێت و بەپێی نەریت لە باوکەوە بۆ کوڕ دەگوازرێتەوە. سەید ڕێنیشاندەری ڕۆحییە، ئەو کەسەی باوەڕدار دەخاتە سەر ڕێبازە ئایینییەکە و شەفاعەتکاری باوەڕدارانی خانەکەیە؛ لە ڕێگەیەوە ڕێنمایی و دەستپێکردنی ڕێبازی ئایینی و گواستنەوەی ڕۆحیی ئایینەکە دەڕوات، و باوەڕداران بە پەیوەندیی پابەندیی ڕۆحی و ڕێزلێگرتنی ئایینی بە ئەوەوە پابەندن. ئەم پەیوەندییەی نێوان باوەڕداران و سەیدەکەیان پیرۆزە، لە نەریتدا بە پەیوەندیی نێوان منداڵ و دایک یان باوک دەچوێنرێت؛ پەیوەندیی ڕێنمایی و گوێڕایەڵی و ڕێزلێگرتنی ئایینی کە لە ڕێگەیەوە باوەڕدار بە ڕێگای ڕۆحیدا ڕێنمایی دەکرێت. باوەڕدارانی خانەیەک بە سەیدەکەیەوە بەستراونەتەوە و باوەڕ وایە پەیوەندییەکە قووڵ و بەردەوامە؛ تەنانەت کاریگەری لەسەر ئەو پەیوەندییانە هەیە کە لە ناو کۆمەڵگەدا ڕێگەپێدراون. ئەم پەیوەندییەی سەید و باوەڕداران لە ناوەندی ژیانی خاندەندایە؛ پەیوەندیی ڕێنماییی ڕۆحی و ڕێزلێگرتنی ئایینی کە ژیانی ئایینیی کۆمەڵگە ڕێک دەخات. ئەم پەیوەندییەی ڕێزلێگرتنی ئایینی بۆ سەید تایبەتمەندییەکی ناوەندیی خاندەنەکانە؛ پەیوەندییە زیندووەکە کە ڕێنماییی ئایین لە ڕێگەیەوە دەگوازرێتەوە. لە ئایینی یارساندا ژیانی ڕۆحیی خاندەن لە پەیوەندیی نێوان باوەڕداران و سەیدەکەیاندا بەڕێوە دەچێت.
ڕێکخستنی کۆمەڵگە
خاندەنەکان هەموو کۆمەڵگەی یارسان ڕێک دەخەن، کە هەر باوەڕدارێک لە یەکێک لە خانە پیرۆزەکاندا لەدایک دەبێت، و پشتی ژیانی ئایینی و ڕێزلێگرتنی ئایینیی ئایینەکە دەگرن، لەوانە کۆبوونەوە پیرۆزەکەی جەمیش.
خاندەنەکان چوارچێوەیەکی پیرۆز پێک دەهێنن کە هەموو کۆمەڵگەی باوەڕدارانی یارسان ڕێک دەخات. هەر یارسانییەک لە یەکێک لە یازدە خانەکەدا لەدایک دەبێت و ئەندامێتییەکە تا کۆتاییی ژیان دەمێنێتەوە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە، هەر باوەڕدارێک بە خانەیەکی پیرۆز و سەیدەکەیەوە دەبەستێتەوە. لە ڕێگەی ئەم ڕێکخستنەوە ژیانی ئایینی و ڕێزلێگرتنی ئایینیی ئایینەکە پارێزراوە و دەگوازرێتەوە؛ سەیدەکانی خانەکان ڕێنماییی باوەڕداران دەکەن، سەرکردایەتی و پشتیوانیی کۆبوونەوە پیرۆزەکەی جەم دەکەن و نەریتە پیرۆزەکان و شیعرە پیرۆزەکانی کەلامی سەرەنجام بەردەوام دەکەن. بەم شێوەیە خاندەنەکان تەنها ڕەچەڵەک و سەربوونی باوەڕداران ڕێک ناخەن، بەڵکو هەموو ژیانی ڕۆحیی کۆمەڵگە؛ چوارچێوەکە کە لە ڕێگەیەوە ئایینەکە بە ژیان بەڕێوە دەچێت، ڕێنمایی دەکرێت و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە. ڕێکخستنی هەموو کۆمەڵگە ئەرکە گەورەکەی خاندەنەکانە، چوارچێوە پیرۆزەکەی ئایینی یارسان. لە ڕێگەی خاندەنەکانەوە کۆمەڵگەی باوەڕداران لە ژیانی زیندووی نەریتی یارساندا کۆ دەکرێتەوە، ڕێک دەخرێت و ڕێنمایی دەکرێت.
واتا و گرنگی
خاندەنەکان زیاتر لە هەر شتێک نوێنەری ڕێکخستنە پیرۆزەکەی کۆمەڵگەی یارسانن؛ ڕەچەڵەکە پیرۆزەکان کە لە بوونەوەرەکانی وەحیی دامەزراندنەکەوە هاتوون و لە ڕێگەیانەوە پیرۆزی و ڕێنمایی و گواستنەوەی ئایین دەگاتە باوەڕدارانی هەر نەوەیەک. وەک خانەی پیرۆز نوێنەری ڕەگداشتنی کۆمەڵگەن لە وەحیی دامەزراندنەکەدا.
خاندەنەکان هەروەها نوێنەری پەیوەندیی نێوان باوەڕداران و ڕێنیشاندەرە ڕۆحییەکانیانن، سەیدەکان، و گواستنەوەی بێپچڕانی ئایین لە ڕێگەی ڕەچەڵەکە پیرۆزەکانەوە لە وەحیی دامەزراندنەکەوە تا ئەمڕۆ. لەمەدا نوێنەری بەردەوامیی زیندوو و ڕێکخستنە پیرۆزەکەی کۆمەڵگەی یارسانن. لە هەموو ئەمانەدا خاندەنەکان لە دامەزراوە بنەڕەتییەکانی ئایینی یارسانن؛ نوێنەری ڕێکخستنە پیرۆزەکەی کۆمەڵگە، هاتن لە ڕەچەڵەکی بوونەوەرە پیرۆزەکانەوە، و پەیوەندیی ڕێنمایی و ڕێزلێگرتنی ئایینی. ئەوان خانە ڕۆحییە پیرۆزەکانن کە ڕەگیان لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی هەفتەوانە و وەحیی دامەزراندنی سوڵتان سەهاکدایە و لە ڕێگەیانەوە ژیانی ئەم ئایینە زیندووەی کورد ڕێک دەخرێت و دەگوازرێتەوە. ڕوانگەی کۆمەڵگە پیرۆزەکە کە بۆ ڕەچەڵەکە پیرۆزەکان ڕێک خراوە، یەکێکە لە تایبەتمەندییە دیارەکانی نەریتی یارسان.
خاندەنەکان و کورد
خاندەنەکان دامەزراوەیەکی بنەڕەتیی ئایینی یارسانن، یەکێک لە نەریتە ئایینییە ڕەسەن و تایبەتەکانی گەلی کورد، و بەشێکن لە میراتە دەوڵەمەندە ئایینی و کولتوورییەکەی کورد، بە تایبەتی کۆمەڵگەی کوردی یارسان.
ئایینی یارسان، کە ئەهلی حەقیشی پێ دەگوترێت، یەکێکە لە نەریتە ئایینییە ڕەسەن و تایبەتەکانی گەلی کورد، کە نەریتە پیرۆزەکانی بە زمانی کوردیی گۆرانی پارێزراون. دامەزراوەکانی، لەوانە خاندەنەکان، بەشێکن لە میراتە دەوڵەمەند و تایبەتە ئایینییەکەی کورد، بە تایبەتی کۆمەڵگەی کوردی یارسان کە بۆیان چوارچێوە زیندووەکەی ئایینەکەیانن. ڕێکخستنی کۆمەڵگە بۆ خانە پیرۆزەکان، کە لە بوونەوەرە پیرۆزەکانەوە هاتوون و سەیدەکان سەرکردایەتییان دەکەن، دەنگدانەوەی قووڵی و تایبەتیی ڕوانگە ئایینییەکەی یارسان و پەیوەندییە نزیکەکانی کۆمەڵگەیە؛ بەشێکی بەهادار لە میراتە ئایینییەکەی گەلی کورد. یارسانییەکان زیاتر لە ناوچەکانی هەورامان و گۆران و کرماشان لە خاکی کورد و لە کۆمەڵگەکانی دەرەوەی ئەو ناوچانەشدا هەن، و خاندەنەکان ژیانی ئایینیی ئەم کۆمەڵگایانە ڕێک دەخەن. بۆ کوردە یارسانییەکان، خاندەنەکان چوارچێوە پیرۆزە زیندووەکەی ئایین و کۆمەڵگەکەیانن. بە ناساندنی خاندەنەکان ڕێز لە دامەزراوەیەکی بنەڕەتیی ئایینی یارسان دەگرین، بەشێک لە میراتە تایبەتە ئایینییەکەی گەلی کورد؛ خانە ڕۆحییە پیرۆزەکان کە لە ڕێگەیانەوە ژیانی ئەم نەریتە زیندووە ڕێک دەخرێت و دەگوازرێتەوە و تا ئەمڕۆش وەک دامەزراوەیەکی زیندوو لە کۆمەڵگەی یارساندا بەردەوامن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا خاندەنەکان تەنها کۆمەڵەی کۆمەڵایەتین، وەک هۆز یان تیرە؟ نەخێر. هەرچەندە خاندەنەکان ژیانی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگە ڕێک دەخەن، لە ناوەڕۆکی خۆیاندا خانە ڕۆحییە پیرۆزەکانن؛ ڕەچەڵەکە پیرۆزەکان کە لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەحیی دامەزراندنەکەوە هاتوون و دەسەڵات و گواستنەوە ڕۆحییەکەی ئایین بەردەوام دەکەن. دامەزراوەی ئایینین، ڕەگدار لە مێژووە پیرۆزەکە و بوونەوەرە پیرۆزەکانی ئایینەکەدا، نەک تەنها دابەشبوونی کۆمەڵایەتی یان هۆزەکی. پەیوەندیی ناو خاندەن و پەیوەستبوون پێی پەیوەندییەکی ڕۆحییە؛ ڕێنمایی و دەستپێکردنی ڕێبازی ئایینی و ڕێزلێگرتنی ئایینی، کە لە دەوری سەید و ڕەچەڵەکە پیرۆزەکەیە و بە هەموو ژیانی پیرۆزی کۆمەڵگەوە بەستراوەتەوە، لەوانە جەم و شیعرە پیرۆزەکانی کەلامی سەرەنجامیش.
بۆچی یارسانییەک ناتوانێت خاندەنی خۆی بگۆڕێت؟ لە نەریتی یارساندا، هەر باوەڕدارێک لە خاندەنێکی دیاریکراودا لەدایک دەبێت، خانە پیرۆزەکەی ڕەچەڵەکەکەی؛ ئەم سەربوونە تا کۆتاییی ژیان دەمێنێتەوە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە. پەیوەستە بە ڕەچەڵەکی پیرۆز و پەیوەندیی بە خانەیەکی پیرۆزی دیاریکراو و سەیدەکەی، نەک هەڵبژاردن یان پەیوەستبوونی ئارەزوومەندانە. ئەمە دەنگدانەوەی تێگەیشتنە بۆ خاندەنەکان وەک ڕەچەڵەکی پیرۆز، خانەی پیرۆز کە مرۆڤ تێیدا لەدایک دەبێت و پێیەوە بەستراوە، لەبری کۆمەڵەیەک کە بتوانێت بچێتە ناوی یان بەجێی بهێڵێت. یەکێکە لەو تایبەتمەندییانەی خاندەنەکان وەک ڕەچەڵەکە پیرۆزەکانی ئایین دەناسێنن.
ئایا سەید دەپەرسترێت؟ نەخێر. سەید ڕێنیشاندەر و ڕابەرە ڕۆحییە بۆماوەییەکەی خاندەنە، وەک باوک و ڕێنیشاندەرێکی ڕۆحی ڕێزی لێ دەگیرێت و گوێڕایەڵی دەکرێت؛ ڕێگای گواستنەوەی ڕێنمایی و دەستپێکردنی ڕێبازی ئایینی و گواستنەوەی ئایینە بۆ باوەڕدارانی خانەکەی. بەڵام وەک ڕێنیشاندەر و کەسایەتییەکی پیرۆز ڕێزی لێ دەگیرێت، نەک وەک خودایەک بپەرسترێت. ئایینی یارسان لە دەوری زاتی ئیلاهیی تاکە؛ سەید ئەو ڕێنیشاندەرە ڕۆحییەیە کە باوەڕداران بە ڕێبازەکەدا ڕێنمایی دەکات، و ڕێزلێگرتنی ئایینیی پێویست بۆ ئەو ڕێزلێگرتنی قوتابییەکە بۆ مامۆستایەکی ڕۆحی، لە ناو ئایینێکدا کە ناوەندەکەی ئیلاهیی تاکە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
سوڵتان سەهاک: دەرکەوتنە مەزنەکەی ئیلاهی کە خانەکانی دامەزراند
هەفتەوانە: کۆمەڵە حەوتکەسییە دووەمەکە، ڕەگی خاندەنە سەرەتاییەکان
هەفتەن: کۆمەڵە حەوتکەسییە بەرزترەکەی هاوەڵە پیرۆزەکان
بابا یادگار: کەسایەتییەکی پیرۆزی ڕێزلێگیراو کە خانەیەکی پیرۆز ناوی ئەوی لێ نراوە
کەلامی سەرەنجام: کتێبە پیرۆزەکەی ئایینی یارسان
جەم: کۆبوونەوە پیرۆزەکەی ئایینی یارسان
پیر بەنیامین: سەرەکیترینی هەفتەن
هەفت سڕ: حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئایینی ئێزیدی
پرسیارە باوەکان
خاندەنەکان لە ئایینی یارساندا چین؟
خاندەنەکان خانە ڕۆحییە پیرۆزەکان یان ڕەچەڵەکە پیرۆز و بۆماوەییەکانن کە کۆمەڵگەی یارسان، ئەهلی حەق، بەسەریاندا ڕێک خراوە. هەریەکەیان ڕەچەڵەکێکی پیرۆزە کە ڕەگەکەی بۆ یەکێک لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەحیی دامەزراندنەکە دەگەڕێتەوە و سەیدێک سەرکردایەتی دەکات، ڕێنیشاندەرێکی ڕۆحیی بۆماوەیی. هەر یارسانییەک لە یەکێک لە یازدە خاندەنەکەدا لەدایک دەبێت و بە پەیوەندییەکی پیرۆزی ڕێنمایی و ڕێزلێگرتنی ئایینی بە سەیدەکەیەوە بەستراوەتەوە.
چەند خاندەن هەیە؟
کۆی گشتی یازدە خاندەن هەیە. حەوتە سەرەتاییەکە لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا دامەزران، دەرکەوتنە مەزنەکەی ئیلاهی؛ ڕەگیان لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی هەفتەوانەدایە کە ڕێنماییی باوەڕدارانی پێ سپاردن. چوار خاندەنی دیکە لە نەوەکانی دواتردا دامەزران، لەلایەن کەسایەتییە پیرۆزەکانەوە کە پێگە ڕۆحییەکەیان کردنیان بە دامەزرێنەری خانەی نوێ و کۆی گشتییان گەیاندە یازدە.
سەید چییە؟
سەید ڕابەر و ڕێنیشاندەرە ڕۆحییە بۆماوەییەکەیە لە سەرەوەی هەر خاندەنێکدا، کە دەسەڵاتەکەی لە هاتنی ئەو لە ڕەچەڵەکە پیرۆزەکەوە سەرچاوە دەگرێت و لە باوکەوە بۆ کوڕ دەگوازرێتەوە. سەید ڕێنیشاندەری ڕۆحییە، ئەو کەسەی باوەڕدار دەخاتە سەر ڕێبازە ئایینییەکە و شەفاعەتکاری باوەڕدارانی خانەکەیە؛ لە ڕێگەیەوە ڕێنمایی و گواستنەوەی ڕۆحیی ئایین دەڕوات، و باوەڕداران بە پەیوەندیی پابەندیی ڕۆحی و ڕێزلێگرتنی ئایینی بە ئەوەوە پابەندن.
ئایا یارسانییەک دەتوانێت خاندەنی خۆی بگۆڕێت؟
نەخێر. لە نەریتی یارساندا، هەر باوەڕدارێک لە خاندەنێکی دیاریکراودا لەدایک دەبێت، خانە پیرۆزەکەی ڕەچەڵەکەکەی؛ ئەم سەربوونە تا کۆتاییی ژیان دەمێنێتەوە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە. پەیوەستە بە ڕەچەڵەکی پیرۆز و پەیوەندیی بە خانەیەکی پیرۆزی دیاریکراو و سەیدەکەی، نەک هەڵبژاردن یان پەیوەستبوونی ئارەزوومەندانە؛ دەنگدانەوەی تێگەیشتنە بۆ خاندەنەکان وەک ڕەچەڵەکی پیرۆز کە مرۆڤ تێیدا لەدایک دەبێت و پێیەوە بەستراوە.
ئایا خاندەنەکان تەنها کۆمەڵەی کۆمەڵایەتین؟
نەخێر. هەرچەندە خاندەنەکان ژیانی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگە ڕێک دەخەن، لە ناوەڕۆکی خۆیاندا خانە ڕۆحییە پیرۆزەکانن؛ ڕەچەڵەکە پیرۆزەکان کە لە بوونەوەرە پیرۆزەکانی وەحیی دامەزراندنەکەوە هاتوون و دەسەڵات و گواستنەوە ڕۆحییەکەی ئایین بەردەوام دەکەن. دامەزراوەی ئایینین، ڕەگدار لە مێژووە پیرۆزەکە و بوونەوەرە پیرۆزەکانی ئایینەکەدا، و پەیوەندیی ناو خاندەن و پەیوەستبوون پێی پەیوەندییەکی ڕۆحیی ڕێنمایی و دەستپێکردنی ڕێبازی ئایینی و ڕێزلێگرتنی ئایینییە.
خاندەنەکان چ پەیوەندییەکی بە کوردەوە هەیە؟
خاندەنەکان دامەزراوەیەکی بنەڕەتیی ئایینی یارسانن، یەکێک لە نەریتە ئایینییە ڕەسەن و تایبەتەکانی گەلی کورد، کە نەریتە پیرۆزەکانی بە زمانی کوردیی گۆرانی پارێزراون. بەشێکن لە میراتە دەوڵەمەندە ئایینییەکەی کورد، بە تایبەتی کۆمەڵگەی کوردی یارسان لە ناوچەکانی هەورامان و گۆران و کرماشان و دەرەوەیان، کە بۆیان چوارچێوە پیرۆزە زیندووەکەی ئایین و کۆمەڵگەکەیانن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئایینی یارسان (خاندەن و سەیدەکان) — ویکیپیدیا
ئەهلی حەق — ئینسایکلۆپیدیا دۆت کۆم
ئایینی یارسان — مێژووی کوردستان
ماڵپەڕی مێژووی کورد: سوڵتان سەهاک
ماڵپەڕی مێژووی کورد: هەفتەوانە