مقدمه
آسمان در سنت زرتشتی و ایرانی‌تبار، ایزدِ آسمان است؛ موجود مینویِ سپهرِ تابناک، بلندترین آسمان و گنبدِ افلاک، نخستین بخش جهان مادی که اهورامزدا آفرید؛ طاق گسترده و درخشانی که بر فراز جهان قوس می‌زند.
در بینشِ سرور دانا، آسمان، که نامش به معنای آسمان یا سپهر است، ایزدِ فرمانروا بر آسمان، سپهر تابناکی است که بر فراز جهان قوس می‌زند. در کیهان‌شناسیِ سنت، آسمان نخستین بخش جهان مادی بود که آفریده شد و آن را طاقی گسترده و تابناک تصور می‌کنند که در سیمای ایزدی با زره درخشان تشخص یافته و در برابر نیروهای تاریکی ایستاده است. آسمان خورشید، ماه و ستارگان را در خود جای می‌دهد و در مقام ایزد بزرگِ کیهانیِ آفرینش نیک گرامی داشته می‌شود.
آسمان، همچون دیگر ایزدانِ سنت زرتشتی، به میراث مشترکِ کهنِ دینی و اساطیریِ مردمان ایرانی‌تبار تعلق دارد؛ سنتی که کردها با فارس‌ها و دیگر مردمان جهان ایرانی‌تبار در آن شریک‌اند. شناختِ آسمان، روبه‌روشدن با حرمتِ زرتشتیِ آسمان است؛ سپهر تابناکی که بر فراز جهان قوس می‌زند، نخستینِ آفریده‌های مادی و ایزد بزرگِ کیهانیِ آفرینش نیک.
فهرست مطالب
آسمان کیست؟
آسمان در سنت زرتشتی، ایزد یا موجود مینویِ آسمان و یکی از موجودات مینویِ نیک‌خواهی است که اهورامزدا آفریده است. نامش به معنای آسمان یا سپهر است و ایزدِ سپهر تابناک، بلندترین آسمان و گنبد افلاک، طاق گسترده و درخشانی است که بر فراز جهان قوس می‌زند. در کیهان‌شناسیِ سنت، آسمان نخستین بخش جهان مادی است که سرور دانا آفرید؛ پیش از دیگر آفریده‌ها پدید آمد و آن را طاقی بزرگ و تابناک از ماده‌ای سخت و روشن تصور می‌کنند که جهان را دربرمی‌گیرد و از آن پاسداری می‌کند. آسمان در سیمای ایزدی با زره درخشان تشخص می‌یابد؛ موجودی کیهانی و توانا که در برابر نیروهای تاریکی می‌ایستد، زیرا آسمان در بینش کیهانی، نخستین صفِ آفرینش نیک در برابر یورش شر است. آسمان خورشید، ماه و ستارگان، روشنان آسمانی، را در خود جای می‌دهد و بر روزی از ماه سروری دارد. آسمان در مقام ایزدِ آسمان، سپهر تابناکی که بر فراز جهان قوس می‌زند و نخستینِ آفریده‌های مادی است، جایگاهی بزرگ در میان ایزدانِ کیهانیِ بینش زرتشتی دارد.
معنای نام
نامِ آسمان به معنای آسمان یا سپهر است؛ طاق تابناکی که بر فراز جهان قوس می‌زند. این نام کهن است و جالب آنکه با مفهوم سنگ نیز پیوند دارد؛ از این رو، آسمان نوعی گنبدِ افلاکِ تابناک و سنگی فهمیده می‌شود، طاقی سخت و روشن که جهان را دربرمی‌گیرد.
این معنا برای سرشتِ ایزد بنیادی است، زیرا آسمان خودِ آسمان است؛ سپهر تابناکی که بر فراز جهان قوس می‌زند. پیوند نام با آسمان و سنگ، پیوندی کهن و جالب است که در سنت خویشاوندِ هندِ باستان نیز دیده می‌شود و تصورِ آسمان در مقام طاقی سخت، روشن و تابناک را بازتاب می‌دهد؛ نوعی گنبدِ سنگی از ماده‌ای سخت و درخشان که جهان را دربرمی‌گیرد و از آن پاسداری می‌کند. این تصورِ آسمان در مقام طاقی سخت و تابناک با نقشِ آن در مقام حصارِ پاسدارِ جهان و نخستین صفِ آفرینش نیک در برابر تاریکی پیوند دارد. نام، این ایزد را آسمان و سپهر تابناک معرفی می‌کند؛ طاق روشنی که بر فراز جهان قوس می‌زند و آن را دربرمی‌گیرد. جزءِ نام، با معنای تابناکی و گنبد سنگیِ افلاک، تصور کهنِ آسمان در مقام طاقی گسترده، سخت و درخشان را در خود دارد. دریافتن معنای نام، دریافتنِ تصورِ آسمان در مقام سپهر تابناک و طاق روشنِ دربرگیرنده است؛ ایزد بزرگِ کیهانی که بر فراز جهان قوس می‌زند، روشنان آسمانی را در خود جای می‌دهد و در برابر تاریکی می‌ایستد، نزدیک به هورخشئته، خورشید، و ماه، ماه آسمان، که در خود جای می‌دهد.
نکته‌های کلیدی
آسمان، ایزدِ زرتشتیِ آسمان و سپهر تابناک است.
نامش به معنای آسمان است و با مفهوم سنگ نیز پیوند دارد.
آسمان نخستین بخش جهان مادی است که آفریده می‌شود.
طاقی گسترده، سخت و تابناک است که جهان را دربرمی‌گیرد و از آن پاسداری می‌کند.
در سیمای ایزدی با زره تابناک در برابر تاریکی تشخص می‌یابد.
خورشید، ماه و ستارگان را در خود جای می‌دهد و بر روزی سروری دارد.
اطلاعات کوتاه
نام: آسمان (آسمان، سپهر)
معنا: آسمان یا سپهر؛ همچنین پیوسته با سنگ (گنبدِ سنگیِ افلاک)
نقش: ایزدِ فرمانروا بر آسمان و سپهر تابناک
در کیهان‌شناسی: نخستین بخش جهان مادی که آفریده شد
صورت: طاقی گسترده، سخت و تابناک که جهان را دربرمی‌گیرد
تشخص در سیمای: ایزدی با زره درخشان در برابر تاریکی
در خود جای می‌دهد: خورشید، ماه و ستارگان
پیوند با: هورخشئته (خورشید)، میترا، خشثره ویریه
در گاه‌شماری: سروری بر روز 27 ماه
میراث: سنت مشترکِ دینی و اساطیریِ ایرانی‌تبار
سپهر تابناک
آسمان ایزدِ سپهر تابناک، بلندترین آسمان و گنبد افلاک است؛ طاق گسترده و درخشانی که بر فراز جهان قوس می‌زند و از تصویرهای بزرگ و زیبای بینش کیهانیِ زرتشتی است.
در بینش کیهانیِ زرتشتی، آسمان از ویژگی‌های بزرگ و زیبای جهان آفریده است؛ سپهر گسترده و تابناکی که بر فراز زمین قوس می‌زند و خورشید، ماه و ستارگان را در خود جای می‌دهد. آسمان ایزدی است که بر آن فرمان می‌راند و تشخصش می‌بخشد. آسمان، بلندترین سپهر و طاق تابناکی است که بر فراز جهان قوس می‌زند و آن را دربرمی‌گیرد؛ از ماده‌ای سخت و روشن است که همچون سنگ یا فلزی گران‌بها و تابناک می‌درخشد. این سپهر تابناک زیبا و باشکوه است؛ طاق بزرگ آسمان با روشنانش، بلندترین و فراگیرترینِ ویژگی‌های دیدنیِ جهان. آسمان در مقام ایزدِ آسمان، بر این سپهر تابناک، طاق گسترده و درخشانی که بر فراز جهان قوس می‌زند، فرمان می‌راند. این نقش، ایزدِ سپهر تابناک بودن، شاخص‌ترین جنبهٔ آسمان است؛ نیروی فرمانروا بر طاق گسترده و تابناکِ آسمان. آسمان در مقام ایزدِ سپهر تابناک و طاق روشنی که بر فراز جهان قوس می‌زند، گرامی داشته می‌شود؛ ایزد بزرگِ کیهانیِ آسمان در بینش زرتشتی.
نخستینِ آفریده‌ها
در کیهان‌شناسیِ سنت، آسمان نخستین بخش جهان مادی است که اهورامزدا آفرید؛ پیش از دیگر آفریده‌ها پدید آمد و در بینش کیهانی جایگاهی با حرمتی ویژه دارد.
در روایت زرتشتیِ آفرینش، جهان مادی در رشته‌ای از مرحله‌ها آفریده می‌شود و آسمان نخستینِ آفریده‌های مادی است که سرور دانا پدید می‌آورد؛ پیش از آب‌ها، زمین، گیاهان، جانوران و انسان آفریده شد. در یک روایت، سرور دانا آفریده‌هایش را نخست در درون خود ساخت و سپس به ترتیبِ شایسته‌شان پدیدشان آورد؛ آسمان نخستین بود که آشکار شد و، گویی، از سر پدید آمد. آسمان در مقام نخستینِ آفریده‌های مادی، جایگاهی با حرمت و اهمیتِ ویژه در بینش کیهانی دارد؛ نخستین و بلندترینِ آفریده‌های جهان مادی و طاق بزرگی است که دیگر بخش‌های آفرینش درونش جای می‌گیرند و گسترده می‌شوند. این نقش، نخستینِ آفریده‌های مادی بودن، از ویژگی‌های تعیین‌کنندهٔ آسمان است و آسمان را نخستین و فراگیرترینِ آفریده‌های جهان مادی می‌سازد؛ طاق بزرگی که سرور دانا نخست آفرید. آسمان در مقام نخستینِ آفریده‌های مادی، نخست‌آفریده و فراگیرترینِ جهان دیدنی، جایگاه ویژهٔ حرمتِ خود را در بینش کیهانیِ زرتشتی دارد؛ طاق بزرگی که آفرینش نیک در آن گسترده می‌شود.
آسمان در برابر تاریکی
آسمان در سیمای ایزدی با زره درخشان تشخص می‌یابد؛ نخستین صفِ آفرینش نیک در برابر یورشِ نیروهای تاریکی، اهریمن و دیوانش.
در بینش کیهانیِ زرتشتی، جهان عرصهٔ پیکار بزرگِ آفرینش نیک با نیروهای تاریکی و شر است و آسمان در این پیکار نقشی پهلوانانه دارد. آسمان در سیمای ایزدی زره‌پوش و درخشان تشخص می‌یابد؛ جنگاوری توانا و تابناک که نخستین صفِ آفرینش نیک در برابر یورشِ اهریمن و دیوانش است. در نمایش کیهانی، هنگامی که نیروهای تاریکی به آفرینش نیک یورش می‌برند، آسمان، در مقام بیرونی‌ترین و نخست‌آفریدهٔ جهان مادی، نخستین چیزی است که با یورش روبه‌رو می‌شود و در برابرش می‌ایستد؛ طاق تابناکی که جهان را دربرمی‌گیرد و راهِ نیروهای تاریکی را می‌بندد و آن‌ها را در حدودِ جهان آفریده نگاه می‌دارد، جایی که سرانجام می‌توان بر آن‌ها چیره شد. این نقشِ پهلوانانهٔ آسمان در مقام جنگاور تابناک و نخستین صفِ دفاع در برابر تاریکی، تصویری چشمگیر و زیباست؛ طاق بزرگ و درخشانی که در برابر یورش شر استوار می‌ایستد. نقشِ بارو در برابر تاریکی، از جنبه‌های برجستهٔ آسمان است و ایزد آسمان را به پیکار بزرگِ کیهانیِ آفرینش نیک با نیروهای تاریکی پیوند می‌دهد. آسمان در مقام جنگاور تابناک و باروی آفرینش نیک، طاق درخشانی که در برابر تاریکی می‌ایستد، جایگاهی پهلوانانه در بینش کیهانیِ زرتشتی دارد.
آسمان و روشنانِ آسمانی
آسمان خورشید، ماه و ستارگان، روشنان آسمانی، را در خود جای می‌دهد و با ایزدانِ نور و روشنانِ آسمانی پیوند دارد.
سپهر تابناکِ آسمان طاقی است که روشنان آسمانی، خورشید، ماه و ستارگان، را در خود جای می‌دهد و نمایان می‌کند؛ آن‌ها در پهنه‌اش حرکت می‌کنند و درونش می‌درخشند. از این رو، آسمان با ایزدانِ روشنان آسمانی پیوند نزدیک دارد؛ با هورخشئته، خورشیدِ تابان، ماه، ماه آسمان، و ستارگانی مانند تیشتر، که همگی درون طاق آسمان می‌درخشند. آسمان طاق بزرگی است که این روشنان در آن حرکت می‌کنند و می‌درخشند؛ سپهر تابناکی که نورهای جهان را در خود جای می‌دهد و نمایان می‌کند. از این نظر، آسمان در کنار ایزدانِ نور و روشنان آسمانی جای می‌گیرد؛ طاق بزرگی که نورهای آسمان را در خود جای می‌دهد. پیوندِ آسمان با روشنان آسمانی، جنبه‌ای زیبای آسمان است و ایزدِ آسمان را به روشنانی که درونش می‌درخشند و ایزدانِ نور پیوند می‌دهد. آسمان در مقام طاق تابناکی که خورشید، ماه و ستارگان را در خود جای می‌دهد، سپهر بزرگِ روشنان آسمانی، در میان ایزدان کیهانیِ بینش زرتشتی گرامی داشته می‌شود؛ آسمانی که نورهای جهان در آن می‌درخشند.
نمادپردازی و معنا
آسمان بیش از هر چیز حرمتِ زرتشتیِ آسمان را مجسم می‌کند؛ سپهر تابناکی که بر فراز جهان قوس می‌زند، نخستین و فراگیرترینِ آفریده‌های مادی و ایزد بزرگِ کیهانیِ آفرینش نیک. در مقام ایزدِ آسمان، نمایندهٔ شکوه و زیباییِ سپهر و حصارِ پاسدارِ جهان است.
آسمان نقشِ پهلوانانهٔ آسمان در مقام باروی آفرینش نیک در برابر تاریکی را نیز مجسم می‌کند؛ جنگاور تابناکی که در برابر یورش شر استوار می‌ایستد و طاق بزرگی که روشنان آسمانی را در خود جای می‌دهد. از این نظر، نمایندهٔ نظم، زیبایی و نیروی پاسدارِ کیهان است. در تمامیِ این جنبه‌ها، آسمان از ایزدان بزرگِ کیهانیِ سنت دینیِ ایرانی‌تبار است؛ آسمان، سپهر تابناک، نخستینِ آفریده‌ها و بارویی در برابر تاریکی را مجسم می‌کند. او ایزدِ آسمان است؛ طاق تابناکی که بر فراز جهان قوس می‌زند و روشنان آسمانی، مانند هورخشئته، خورشید، و ماه، ماه آسمان، را در خود جای می‌دهد؛ یکی از چهره‌های بزرگِ کیهان‌شناسی‌ای که کردها با دیگر وارثان سنت ایرانی‌تبار در آن شریک‌اند. حرمتِ سپهر تابناک، که او مجسمش می‌کند، از باشکوه‌ترین و زیباترین ویژگی‌های بینش کیهانیِ ایرانی‌تبار است.
آسمان و کردها
آسمان، همچون دیگر ایزدانِ سنت زرتشتی، به میراث مشترکِ کهنِ دینی و اساطیریِ مردمان ایرانی‌تبار تعلق دارد؛ سنتی که کردها در مقام مردمی ایرانی‌تبار، با فارس‌ها و دیگر مردمان جهان ایرانی‌تبار در آن شریک‌اند. حرمتِ آسمان و سپهر بخشی از میراث ژرفِ سراسر منطقه است.
برای کردها، که سرزمین کوهستانی‌شان زیر آسمان‌های گسترده و اغلب درخشانِ بلندی‌ها قرار دارد، حرمتِ کهنِ ایرانیِ سپهر تابناک پژواکی طبیعی دارد و بخشی از پس‌زمینهٔ ژرفِ جهان فرهنگی و معنوی‌شان است؛ حتی خودِ واژهٔ آسمان در کردی و زبان‌های خویشاوندِ ایرانی‌تبار، از همان ریشهٔ کهنِ نامِ آسمان سرچشمه می‌گیرد. حرمتِ آسمان، طاق باشکوهی که بر فراز جهان قوس می‌زند و روشنان آسمانی را در خود جای می‌دهد، بخشی از میراث مشترکِ کیهان‌شناختیِ جهان ایرانی‌تبار است. درست و دقیق آن است که آسمان را بخشی از این میراث مشترکِ ایرانی‌تبار و زرتشتی بدانیم، نه چهره‌ای منحصراً کردی؛ ایزدِ آسمان به سنت مشترکِ کهنِ دینیِ مردمان ایرانی‌تبار تعلق دارد. کردها در مقام مردمی ایرانی‌تبار با ریشه‌های کهن در این جهان، در کنار دیگر وارثان سنت ایرانی‌تبار در این میراث سهیم‌اند و ایزد آسمان بخشی از آن است. پس با معرفی آسمان، چهره‌ای از میراث مشترکِ کهنِ ایرانی‌تبار را معرفی می‌کنیم که کردها وارث آن‌اند؛ ایزدِ آسمان، سپهر تابناکی که بر فراز جهان قوس می‌زند و نامش تا امروز در واژهٔ عادیِ آسمان زنده است.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا آسمان خدایی جداگانه است که به جای خدای یگانه پرستیده می‌شود؟ خیر؛ در درک زرتشتی، آسمان یک ایزد، از موجودات مینویِ نیک‌خواهِ آفریدهٔ خدای یگانه، اهورامزدا، است. آسمان در مقام کاری بزرگ و زیبای سرور دانا، نخستینِ آفریده‌های مادی و باروی آفرینش نیک، گرامی داشته می‌شود و تشخص می‌یابد، اما در چارچوب ایمانی با محوریت خدای یگانه حرمت دارد و به جای او، خدایی مستقل پرستیده نمی‌شود. این درک، سرشتِ بنیادینِ یکتاپرستانهٔ آیین را نگاه می‌دارد؛ آسمان و دیگر ویژگی‌های جهان در آن، کارهای نیکِ خدای یگانه دانسته و گرامی داشته می‌شوند.
چرا آسمان با سنگ پیوند دارد؟ این ویژگی‌ای کهن و جالب است. نامِ آسمان از نظر ریشه‌شناسی هم با آسمان و هم با مفهوم سنگ پیوند دارد؛ پیوندی که در سنت خویشاوندِ هندِ باستان نیز دیده می‌شود. این موضوع، تصورِ کهنِ آسمان در مقام طاقی سخت، روشن و تابناک را بازتاب می‌دهد؛ نوعی گنبدِ سنگیِ افلاک از ماده‌ای سخت و درخشان، در برابرِ هوای تهی در تصورِ امروزی. توضیحِ درست آن است که این موضوع بازتابِ تصوری کهن در کیهان‌شناسی است؛ آسمان در مقام گنبدی جامد و تابناک که جهان را دربرمی‌گیرد، تصوری پیوسته با نقشِ آسمان در مقام حصارِ پاسدار و باروی آفرینش نیک.
آیا آسمان چهره‌ای مشخصاً کردی است؟ خیر؛ همچون دیگر ایزدانِ سنت زرتشتی، ایزد آسمان به میراث مشترکِ کهنِ دینیِ ایرانی‌تبار تعلق دارد؛ سنتی که کردها با فارس‌ها و دیگر مردمان جهان ایرانی‌تبار در آن شریک‌اند، و چهره‌ای منحصراً کردی نیست. کردها در مقام مردمی ایرانی‌تبار، در کنار همسایگانشان در این میراث گسترده و کهن سهیم‌اند و آسمان بخشی از آن است؛ خودِ واژهٔ آسمان در زبان‌های ایرانی‌تبار نیز از همان ریشهٔ کهن سرچشمه می‌گیرد.
موضوعات مرتبط
اهورامزدا: سرور دانا که آسمان را نخست آفرید
هورخشئته: خورشیدِ تابان که درون طاق آسمان جای دارد
ماه: ماه، روشناییِ آسمانی درونِ آسمان
تیشتر: ستارهٔ باران که در سپهر می‌درخشد
میترا: سرور نور، پیوسته با آسمان
خشثره ویریه: امشاسپندِ فلزات، هم‌خانواده با آسمان تابناک
اهریمن: تاریکی‌ای که آسمان در برابرش می‌ایستد
ووروکشه: دریای کیهانی، یکی دیگر از ویژگی‌های بزرگِ کیهان
پرسش‌های متداول
آسمان در آیین زرتشتی کیست؟
آسمان در سنت زرتشتی، ایزد یا موجود مینویِ آسمان و از موجودات مینویِ نیک‌خواهِ آفریدهٔ اهورامزدا است. نامش به معنای آسمان یا سپهر است و ایزدِ سپهر تابناک، بلندترین آسمان و گنبد افلاک، طاق گسترده و درخشانی است که بر فراز جهان قوس می‌زند. در کیهان‌شناسیِ سنت، آسمان نخستین بخش جهان مادی است که آفریده می‌شود و در سیمای ایزدی با زره تابناک در برابر تاریکی تشخص می‌یابد.
نامِ آسمان چه معنایی دارد؟
نامِ آسمان به معنای آسمان یا سپهر است؛ طاق تابناکی که بر فراز جهان قوس می‌زند. جالب آنکه با مفهوم سنگ نیز پیوند دارد، پیوندی که در سنت خویشاوندِ هندِ باستان دیده می‌شود؛ از این رو، آسمان نوعی گنبدِ سنگی و تابناکِ افلاک فهمیده می‌شود، طاقی سخت و روشن که جهان را دربرمی‌گیرد. این موضوع، تصورِ کهنِ آسمان در مقام گنبدی جامد و درخشان را بازتاب می‌دهد، در برابرِ هوای تهی در تصور امروزی.
چرا آسمان نخستینِ آفریده‌هاست؟
در روایت زرتشتیِ آفرینش، جهان مادی در رشته‌ای از مرحله‌ها آفریده می‌شود و آسمان نخستینِ آفریده‌های مادی است که سرور دانا پدید می‌آورد؛ پیش از آب‌ها، زمین، گیاهان، جانوران و انسان. در یک روایت، سرور دانا آفریده‌هایش را در درون خود ساخت و به ترتیب پدیدشان آورد؛ آسمان نخست بود. آسمان در مقام نخستین و فراگیرترینِ آفریده‌های مادی، جایگاهی با حرمتی ویژه دارد.
آسمان چگونه در برابر تاریکی می‌ایستد؟
آسمان در سیمای ایزدی با زره درخشان تشخص می‌یابد؛ جنگاوری تابناک که نخستین صفِ آفرینش نیک در برابر یورش اهریمن و دیوانش است. آسمان در مقام بیرونی‌ترین و نخست‌آفریدهٔ جهان مادی، نخستین چیزی است که با یورش تاریکی روبه‌رو می‌شود و در برابرش می‌ایستد؛ طاق تابناکی که جهان را دربرمی‌گیرد و راه نیروهای تاریکی را می‌بندد و آن‌ها را در حدودِ جهان آفریده نگاه می‌دارد، جایی که سرانجام می‌توان بر آن‌ها چیره شد.
آسمان کدام روشنانِ آسمانی را در خود جای می‌دهد؟
سپهر تابناکِ آسمان طاقی است که روشنان آسمانی را در خود جای می‌دهد و نمایان می‌کند: خورشید (هورخشئته)، ماه (ایزد ماه) و ستارگان (مانند تیشتر) که در پهنه‌اش حرکت می‌کنند و درونش می‌درخشند. آسمان با ایزدانِ این روشنان پیوند نزدیک دارد و در کنار ایزدانِ نور جای می‌گیرد؛ طاق بزرگی که نورهای جهان در آن حرکت می‌کنند و می‌درخشند.
آیا آسمان چهره‌ای کردی است؟
آسمان به میراث مشترکِ کهنِ دینیِ زرتشتی و ایرانی‌تبار تعلق دارد؛ سنتی که کردها با فارس‌ها و دیگر مردمان جهان ایرانی‌تبار در آن شریک‌اند، و چهره‌ای منحصراً کردی نیست. کردها در مقام مردمی ایرانی‌تبار با ریشه‌های کهن در این جهان، زیر آسمان‌های گستردهٔ سرزمین کوهستانی‌شان، در این میراث سهیم‌اند؛ حتی خودِ واژهٔ آسمان در کردی و زبان‌های خویشاوندِ ایرانی‌تبار، از همان ریشهٔ کهنِ نامِ آسمان سرچشمه می‌گیرد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
آسمان (آسمان، سپهر) — دانشنامهٔ ایرانیکا
کیهان‌شناسیِ زرتشتی — ویکی‌پدیا