Destpêk
Arştat di kevneşopiya Zerdeştî û Îranî de yazataya rastdarî û dadperweriyê ye: hebûna xwedayî ku rastbûn, dirustî û reftara rastgotinê temsîl dike, hevala nêzîk a Raşnû yê dadwerê xwedayî, ku di nav parêzvanên darizandina giyan de disekine.
Di dîtina Ahura Mazda, Xudanê Zana, de Arştat, ku navê wê tê wateya rastdarî an rastbûn, hebûna xwedayî ya dirustî, rastgotin û reftara dadwerane ye, temsîla rastbûna ku ji rastiyê nadevie. Ew bi Raşnû, dadwerê xwedayî, re nêzîk girêdayî ye û bi Mîtra û Sraoşa re di nav parêzvanên darizandina giyan de tê gazîkirin.
Wek hebûnên din ên xwedayî yên kevneşopiya Zerdeştî, Arştat girêdayî mîrata kevnar a hevpar a olî û mîtolojîk a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Naskirina Arştatê tê wateya rûbirûbûna bi rêzgirtina Zerdeştî ya ji rastdarî û reftara dadwerane re, hebûna xwedayî ya dirustiya ku rastî û maf diparêze.
Naverok
Di salname û stranê de tê rêzgirtin
Arştat kî ye?
Arştat, di formên paşîn de Aştad, di kevneşopiya Zerdeştî de yazata, an hebûna xwedayî, ya rastdarî, rastbûn û dadperweriyê ye, yek ji hebûnên xwedayî yên qenc ku Ahura Mazda afirandine. Ew rastdarî, dirustî, rastgotin û reftara dadwerane temsîl dike, rastbûna ku ji rastiyê nadevie, û serperiştiya rastgotin, fazîlet û pêşxistina qenciya cîhanê dike. Arştat bi Raşnû, dadwerê xwedayî, re nêzîk girêdayî ye; herdu ew qas nêzîk têkildar in ku gelek caran bi hev re tên binavkirin û ew bi Mîtra, Sraoşa û Raşnû re di nav hebûnên xwedayî yên ku di darizandina giyan piştî mirinê de amade ne tê gazîkirin. Ew serperiştiya rojeke mehê dike û straneke di nav Yaştan de bi navê wê ye. Wek yazataya rastdarî û dadperweriyê, parêzvana dirustî û reftara dadwerane û hevala dadwerê xwedayî, Arştat di nav hebûnên xwedayî yên rêkûpêkiya exlaqî ya dîtina Zerdeştî de cihekî qenc digire.
Wateya navê wê
Navê Arştat tê wateya rastdarî, rastbûn an dirustî, ji rehê bi ya rast, dirust û heq re girêdayî. Nav wê wek hebûna xwedayî ya rastbûn û dirustiya ku ji rastiyê nadevie nîşan dide, temsîla reftara dadwerane û rastgotinê.
Ev wate bingehê taybetmendiya wê ye, ji ber ku Arştat hebûna xwedayî ya rastdarî û dirustiyê ye, rastbûn, rastgotin û reftara dadwerane ku bi rastiyê ve girêdayî dimîne û jê nadevie. Rastdariya ku ew temsîl dike rastbûn û dirustiya exlaqî ye ku heq, rastgot û dadwerane ye, rastbûna ku rastiyê diparêze û bi dadperwerî reftar dike, li dijî xwarî û xapandina derewê. Di vê yekê de ew bi rastî û rêkûpêkiya baş, Aşa Vahişta, û bi darizandina dadwerane ya Raşnû re nêzîk girêdayî ye. Di kevneşopiya paşîn de nav wek Aştad xuya dike û di vê formê de rêzgirtina wê wek hebûna xwedayî ya rastdariyê, ku serperiştiya rastgotin û fazîletê dike, berdewam kir. Bi vî awayî wateya nav taybetmendiya wê ya bingehîn eşkere dike, hebûna xwedayî ya rastdarî, rastbûn û dirustiyê, temsîla reftara dadwerane û rastgotinê ku bi rastiyê ve girêdayî dimîne. Famkirina wateya nav tê wateya famkirina taybetmendiya wê, yazataya dirustî û reftara dadwerane ku rastî û maf diparêzin.
Xalên Sereke
Arştat yazataya Zerdeştî ya rastdarî, rastbûn û dadperweriyê ye.
Navê wê tê wateya rastdarî an dirustî, rastbûna bi rastiyê ve girêdayî dimîne.
Ew rastgotin, reftara dadwerane û pêşxistina qenciyê temsîl dike.
Ew hevala nêzîk a Raşnû, dadwerê xwedayî, ye.
Ew bi Mîtra, Sraoşa û Raşnû re di darizandina giyan de tê gazîkirin.
Ew serperiştiya rojeke mehê dike û straneke bi navê wê heye.
Agahiyên Kurt
Nav: Arştat (rastdarî, rastbûn); paşê Aştad
Wate: Rastdarî, rastbûn, dirustî, reftara dadwerane
Rol: Yazataya rastdarî, dadperwerî û reftara rastgotinê
Serperiştiya: Rastgotin, fazîlet, qenciya cîhanê
Hevala nêzîk: Raşnû, dadwerê xwedayî
Bi wan re tê gazîkirin: Mîtra, Sraoşa û Raşnû di darizandina giyan de
Parêzvana: Pira Çinvatê, bi dadwerên xwedayî re
Di salnameyê de: Serperiştiya roja 26em a mehê dike
Strana pîroz: Aştad Yaşt (Yaşta 18) bi navê wê ye
Mîrat: Kevneşopiya hevpar a olî û mîtolojîk a Îranî
Hebûna xwedayî ya rastdariyê
Rola yekem û herî diyarker a Arştatê hebûna xwedayî ya rastdariyê ye, temsîla rastbûn, dirustî û reftara dadwerane ku serperiştiya rastgotin û fazîletê dike.
Di kevneşopiya Zerdeştî de rastdarî, dirustî û reftara dadwerane pir bi nirx tên dîtin, ji ber ku ew rastbûna exlaqî ne ku bi rastiyê ve girêdayî dimîne û bi dadperwerî reftar dike, li dijî xwarî û xapandina derewê; û Arştat hebûna xwedayî ye ku vê rastdariyê temsîl dike, rastbûn û dirustiya ji rastiyê nadevin. Ew serperiştiya rastgotin, dirustî, fazîlet û reftara dadwerane û pêşxistina qenciya cîhanê dike, hebûna xwedayî ya rastbûna exlaqî ku rastî û maf diparêze. Di vê yekê de Arştat bi Aşa Vahişta ya rastî û rêkûpêkiya baş re nêzîk girêdayî ye, ji ber ku rastdarî girêdayî mayîna bi rastî û maf re di gotin û kiryarê de ye. Rastdariya ku ew temsîl dike îdealeke bilind a exlaqî ye, dirustî û reftara dadwerane ku gazî bawermendan tê kirin da bi şopandina rêkûpêkiya xwedayî wan pêk bînin. Ev rola hebûna xwedayî ya rastdariyê diyarkertirîn aliyê Arştatê ye, temsîla rastbûn, dirustî û reftara dadwerane ku rastî û maf diparêze. Arştat herî zêde wek yazataya rastdariyê, hebûna xwedayî ya dirustî û reftara rastgotinê, tê naskirin, parêzvana rastbûna exlaqî ku bi rastiyê ve girêdayî dimîne.
Hevala Raşnû
Arştat hevala nêzîk a Raşnû, dadwerê xwedayî, ye; herdu ew qas nêzîk girêdayî ne ku gelek caran wek cot bi hev re tên binavkirin, rastdarî û darizandina ku dadperweriyê diparêzin.
Di kevneşopiya Zerdeştî de Arştat heval û hevkara nêzîk a Raşnû, dadwerê xwedayî ku kiryarên giyan dipîve, ye; herdu ew qas nêzîk girêdayî ne ku gelek caran bi hev re tên binavkirin, hema wek cotekî yekane, rastdariya Arştatê û darizandina Raşnû. Ev cotbûn şayî ye, ji ber ku rastdarî û darizandina dadwerane bi hev re ne: reftara dirust û rastgot a Arştatê û darizandina heq û bêalî ya Raşnû du aliyên heman dadperweriyê ne, girêdayî mayîna bi rastî û maf re û pîvandina dadwerane ya kiryaran. Bi hev re Arştat û Raşnû dadperwerî û rastdariya rêkûpêkiya exlaqî diparêzin, rastbûn û darizandina dadwerane ku bi rastiyê ve girêdayî dimînin. Ev hevaltiya nêzîk bi Raşnû re yek ji taybetmendiyên diyarker ên Arştatê ye û hebûna xwedayî ya rastdariyê bi dadwerê xwedayî ve di parastina dadperweriyê de girê dide. Gelek caran em bi Arştatê re di hevaltiya Raşnû de rûbirû dibin, rastdariya li rex darizandinê disekine; herdu bi hev re dadperwerî û rastiya rêkûpêkiya exlaqî ya dîtina Zerdeştî diparêzin.
Di darizandina giyan de
Arştat bi Mîtra, Sraoşa û Raşnû re di nav hebûnên xwedayî yên di darizandina giyan piştî mirinê de amade ne tê gazîkirin, parêzvanên dadperweriya ku giyan pê tê darizandin.
Di dîtina Zerdeştî de giyan piştî mirinê tê Pira Çinvatê, pira darizandinê, ku li wir kiryarên wî tên pîvandin û çarenûsa wî bi dadperweriya rêkûpêkiya exlaqî tê diyarkirin. Di nav hebûnên xwedayî yên di vê darizandinê de amade ne û wê diparêzin de Mîtra yê xudanê peymanê, Sraoşa ya hebûna xwedayî ya îtaet û gotinê, Raşnû yê dadwerê xwedayî ku kiryaran dipîve û Arştat a hebûna xwedayî ya rastdariyê hene, ku bi wan re di rêûresmên olî yên ji bo giyan de tê gazîkirin. Arştat, wek hebûna xwedayî ya rastdarî û reftara dadwerane, bi awayekî şayî di darizandinê de amade ye, ku li wir rastbûn û dadperweriya ku ew temsîl dike di pîvandina kiryarên giyan de tên bikaranîn. Hebûna wê di nav hebûnên xwedayî yên darizandinê de têkiliya wê ya nêzîk bi dadperwerî û rastdariyê re nîşan dide, parastina rastî û maf di pîvandina giyan de. Ev rola di darizandina giyan de aliyekî girîng ê Arştatê ye, ku hebûna xwedayî ya rastdariyê bi darizandina dadwerane ya giyan piştî mirinê ve girê dide, di nav hebûnên xwedayî yên dadperweriya rêkûpêkiya exlaqî diparêzin de. Arştat di nav parêzvanên darizandina giyan de cihekî biheybet digire, rastdariya di pîvandina dadwerane ya kiryaran de amade ye.
Di salname û stranê de tê rêzgirtin
Arştat di salnameya pîroz de tê rêzgirtin û serperiştiya rojeke mehê dike û straneke di nav Yaştan de bi navê wê ye, ku cihê wê di nav hebûnên xwedayî yên kevneşopiyê de nîşan dide.
Di salnameya pîroz a kevneşopiya Zerdeştî de Arştat serperiştiya roja bîst û şeşem a mehê dike, ku di bin parastina wê de ye û ji wê re hatî taybetkirin e; bi vî awayî di çerxa rojan de rêz lê tê girtin. Di nav Yaştên pîroz, stranên ji hebûnên xwedayî re taybetkirî, de yek bi navê Arştatê ye, ya hejdehemîn, ku li ser navê wê Aştad Yaşt tê binavkirin. Bi balkêşî û durustî, divê bê gotin ku ev stran, herçend bi navê wê ye, di rastiyê de li ser Arştatê bi xwe nasekine, ji ber ku bi piraniya xwe ji bo pesna şkoya xwedayî, xvarenah an farr, şkoya ronî ya kevneşopiya Îranî, hatî taybetkirin e; stran bi navê Arştatê ye û bi roja wê re têkildar e, lê naveroka wê bi sereke li ser şkoya xwedayî ye. Lêkolîner vê taybetmendiya ecêb bi durustî destnîşan dikin û ew bîrxistina têkiliya carinan tevlihev a di navbera hebûnên xwedayî û stranên bi navên wan de ye. Lê taybetkirina roj û stranekê ji Arştatê re cihê wê di nav hebûnên xwedayî yên rêzlêgirtî yên kevneşopiyê de nîşan dide, yazataya rastdariyê ku di salname û helbesta pîroz de tê rêzgirtin; rêza wê herwiha di hevaltiya wê bi Raşnû re û rola wê di darizandina giyan de tê nîşandan.
Sembolîzm û wate
Arştat berî her tiştî rêzgirtina Zerdeştî ya ji rastdarî û reftara dadwerane re temsîl dike, hebûna xwedayî ya rastbûn, dirustî û rastgotinê ku rastî û maf diparêze. Wek yazataya rastdariyê, ew rastbûna exlaqî temsîl dike ku bi rastiyê ve girêdayî dimîne û bi dadperwerî reftar dike.
Arştat herwiha di hevaltiya xwe bi Raşnû re û rola xwe di darizandina giyan de têkiliya nêzîk a rastdariyê bi darizandina dadwerane re û nirxa bilind a ji dirustî û reftara rastgotinê re di kevneşopiyê de tê danîn temsîl dike. Di vê yekê de ew rêkûpêkiya exlaqî û dadperweriya ku rastiyê diparêzin nîşan dide. Di hemû van de Arştat di nav hebûnên xwedayî yên rêkûpêkiya exlaqî yên kevneşopiya olî ya Îranî de ye, ku rastdarî, rastbûn, reftara dadwerane û parastina rastiyê temsîl dike. Ew yazataya rastdariyê ye, hevala Raşnû yê dadwerê xwedayî û parêzvana dadperweriya rêkûpêkiya exlaqî, yek ji kesayetiyên qenc ên mîrata olî ya ku Kurd bi mîratgirên din ên kevneşopiya Îranî re parve dikin, bi rastiyê, Aşa Vahişta, ve girêdayî. Rêzgirtina ji rastdarî û reftara dadwerane re ku ew temsîl dike yek ji nirxên exlaqî yên mayînde yên kevneşopiyê ye.
Arştat û Kurd
Arştat, wek hebûnên din ên xwedayî yên kevneşopiya Zerdeştî, girêdayî mîrata kevnar a hevpar a olî û mîtolojîk a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd, wek gelekî Îranî, bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Rêzgirtina ji rastdarî û reftara dadwerane re beşeke mîrata kûr a exlaqî ya tevahiya herêmê ye.
Ji bo Kurdan, rêzgirtina kevnar a Îranî ya ji rastdarî, dirustî û reftara dadwerane re û nirxa bilind a ji rastgotin û girêdayî mayîna bi rastiyê re tê danîn beşeke paşxaneya kûr a cîhana wan a çandî û exlaqî ne. Nirxên ku Arştat temsîl dike, rastdarî, dirustî, rastgotin û reftara dadwerane, qenciyên gerdûnî û mayînde yên exlaqî ne, xwedî kûrtirîn dengvedanê ji bo her gelekî. Rast û durust e ku Arştat wek beşeke vê mîrata hevpar a Îranî û Zerdeştî bê famkirin, ji ber ku ew kesayetiyeke tenê Kurd nîne; ew girêdayî kevneşopiya kevnar a olî ya hevpar a gelên Îranî ye. Wek gelekî Îranî bi rehên kevnar di vê cîhanê de, Kurd bi mîratgirên din ên kevneşopiya Îranî re vê mîratê parve dikin, ku hebûna xwedayî ya rastdariyê beşeke wê ye. Lewma di pêşkêşkirina Arştatê de em kesayetiyeke mîrata kevnar a hevpar a Îranî pêşkêş dikin ku Kurd mîratgirên wê ne, yazataya rastdarî û reftara dadwerane ku nirxên wê yên dirustî û rastgotinê yek ji qenciyên herî gerdûnî û mayînde yên exlaqî ne.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Ma Arştat xwedawendeke cuda ye? Na; di têgihiştina Zerdeştî de Arştat yazata ye, yek ji hebûnên xwedayî yên qenc ku Xwedayê yekane, Ahura Mazda, ji bo parastina afirandina baş afirandine û wek wê hêjayî rêzgirtinê ye. Ew bi awayê herî baş wek hebûneke xwedayî ya ji Xwedayê yekane re xizmet dike tê famkirin, ne wek xwedawendeke serbixwe; yazataya rastdariyê ku Xudanê Zana bi wê rastbûn û reftara dadwerane ya rêkûpêkiya exlaqî diparêze. Ev têgihiştin taybetmendiya bingehîn a yekxwedaperestî ya baweriyê diparêze, ku di wê de yazata amûrên ku Xwedayê yekane pê kar dike û rêz jê re tê girtin in.
Ma Arştat heman Raşnû ye? Na; herçend herdu pir nêzîk girêdayî ne û gelek caran bi hev re tên binavkirin, ew hebûnên xwedayî yên cuda ne. Raşnû dadwerê xwedayî ye ku kiryarên giyan li terazûya dadperweriyê dipîve; Arştat hebûna xwedayî ya rastdarî, rastbûn û reftara dadwerane ye. Herdu nêzîk têkildar in, hema wek cot, ji ber ku rastdarî û darizandina dadwerane bi hev re ne, lê cuda ne: Arştat rastdarî û dirustî ye, Raşnû darizandina dadwerane. Cotbûna wan a nêzîk têkiliya kûr a rastdariyê bi dadperweriyê re nîşan dide, lê Arştat hebûna xwedayî ya rastdariyê bi xwe ye, ji dadwer Raşnû cuda ye.
Çima strana bi navê Arştatê behsa wê nake? Ev ecêbiyeke rastîn û balkêş a kevneşopiyê ye. Yaşta hejdehemîn bi navê Arştatê ye û bi roja wê re têkildar e, lê naveroka wê bi piraniya xwe ji bo pesna şkoya xwedayî, xvarenah, hatî taybetkirin e, ne ji Arştatê bi xwe re. Helwesta durust ew e ku sedema vê bi tevahî zelal nîne û lêkolîner wê wek taybetmendiyeke ecêb destnîşan dikin; ev bîrxistina têkiliya carinan tevlihev a di navbera hebûnên xwedayî û stranên bi navên wan de ye. Tevî vê, Arştat wek hebûna xwedayî ya rastdariyê tê rêzgirtin, serperiştiya roja xwe dike û di gazîkirinan de tê binavkirin, herçend strana bi navê wê li ser şkoya xwedayî disekine.
Mijarên têkildar
Ahura Mazda: Xudanê Zana ku Arştat jê re xizmet dike
Raşnû: dadwerê xwedayî, hevalê nêzîk ê Arştatê
Mîtra: xudanê peymanê ku bi Arştatê re tê gazîkirin
Sraoşa: hebûna xwedayî ya îtaetê di darizandina giyan de
Pira Çinvatê: cihê darizandina giyan, ku ev hebûnên xwedayî diparêzin
Aşa Vahişta: rastî û rêkûpêkiya baş ku rastdarî pê ve girêdayî dimîne
Farr: şkoya xwedayî ku di strana bi navê Arştatê de tê pesindan
Aşî: yazataya xelatê, hebûneke din a xwedayî ya rêkûpêkiya exlaqî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Di Zerdeştiyê de Arştat kî ye?
Arştat, di formên paşîn de Aştad, di kevneşopiya Zerdeştî de yazata, an hebûna xwedayî, ya rastdarî, rastbûn û dadperweriyê ye, yek ji hebûnên xwedayî yên qenc ku Ahura Mazda afirandine. Ew rastdarî, dirustî, rastgotin û reftara dadwerane temsîl dike û serperiştiya rastgotin û fazîletê dike. Ew hevala nêzîk a Raşnû, dadwerê xwedayî, ye û bi Mîtra, Sraoşa û Raşnû re di nav hebûnên xwedayî yên di darizandina giyan de amade ne tê gazîkirin.
Navê Arştat tê çi wateyê?
Navê Arştat tê wateya rastdarî, rastbûn an dirustî, ji rehê bi ya rast, dirust û heq re girêdayî. Ew wê wek hebûna xwedayî ya rastbûn û dirustiya ku ji rastiyê nadevie nîşan dide, temsîla reftara dadwerane û rastgotinê. Rastdariya ku ew temsîl dike rastbûna exlaqî ya heq, rastgot û dadwerane ye, li dijî xwarî û xapandina derewê. Di kevneşopiya paşîn de nav wek Aştad xuya dike.
Arştat çawa bi Raşnû re têkildar e?
Arştat hevala nêzîk a Raşnû, dadwerê xwedayî, ye; herdu ew qas nêzîk girêdayî ne ku gelek caran bi hev re tên binavkirin, hema wek cotekî yekane. Ev şayî ye, ji ber ku rastdarî û darizandina dadwerane bi hev re ne: reftara dirust a Arştatê û darizandina bêalî ya Raşnû du aliyên heman dadperweriyê ne. Bi hev re ew dadperwerî û rastdariya rêkûpêkiya exlaqî diparêzin, rastbûn û pîvandina dadwerane ya kiryaran.
Rola Arştatê di darizandina giyan de çi ye?
Di dîtina Zerdeştî de giyan piştî mirinê tê Pira Çinvatê, ku li wir kiryarên wî tên pîvandin. Di nav hebûnên xwedayî yên di vê darizandinê de amade ne û wê diparêzin de Mîtra, Sraoşa, Raşnû û Arştat hene, ku bi wan re di rêûresmên olî yên ji bo giyan de tê gazîkirin. Wek hebûna xwedayî ya rastdarî û reftara dadwerane, Arştat bi awayekî şayî di darizandinê de amade ye, ku li wir rastbûn û dadperweriya ku ew temsîl dike di pîvandina kiryarên giyan de tên bikaranîn.
Çima strana bi navê Arştatê navê wê nayîne?
Ev ecêbiyeke rastîn a kevneşopiyê ye. Yaşta hejdehemîn bi navê Arştatê ye û bi roja wê re têkildar e, lê naveroka wê bi piraniya xwe ji bo pesna şkoya xwedayî, xvarenah, hatî taybetkirin e, ne ji Arştatê bi xwe re. Sedem bi tevahî zelal nîne û lêkolîner wê wek taybetmendiyeke ecêb destnîşan dikin, bîrxistina têkiliya carinan tevlihev a di navbera hebûnên xwedayî û stranên bi navên wan de. Tevî vê, Arştat wek hebûna xwedayî ya rastdariyê tê rêzgirtin.
Ma Arştat kesayetiyeke Kurd e?
Arştat girêdayî mîrata kevnar a olî ya hevpar a Zerdeştî û Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin, ne kesayetiyeke tenê Kurd. Wek gelekî Îranî bi rehên kevnar di vê cîhanê de, Kurd bi cîranên xwe re vê mîratê parve dikin, ku hebûna xwedayî ya rastdariyê beşeke wê ye. Nirxên dirustî û reftara dadwerane ku ew temsîl dike qenciyên gerdûnî û mayînde yên exlaqî ne.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Melek û yazatayên Zerdeştî — avesta.org
Raşnû û darizandina giyan — nêrîneke giştî