Destpêk
Aşî heyîneke xwedayî ya girîng a kevneşopiya zerdeştî û Îranî ye: yazata, an heyîna hêjayî îbadetê, ya xelat, berdêl û bextê baş; xwedawenda ronî ya ku bereket û refahê dide kesên durust. Wek keça Ahûra Mazda, ew bi sirûda xwe ya olî ya kevnar tê rêzgirtin û wek ajotvana erebeya Mîtra, xwediyê mezin ê peymanê, siwar dibe.
Di dîtina zerdeştî de, Aşî xelata ku ji ber durustiya wan tê dayîn kesên baş bi kesayetî diyar dike, berdêla biheq û bextê baş ên ku ligel jiyaneke rastî û dilsoziya olî tên. Ew bi kûrahî bi nemirên pîroz, Ameşa Spentayan, û yazatayên Sraoşa û Raşnû ve girêdayî ye, û beşek ji civata ronî ya cîhana baş a afirandî pêk tîne.
Wek heyînên xwedayî yên din ên panteona zerdeştî, Aşî aîdî mîrasa kevnar a hevbeş a olî û mîtolojîk a gelên Îranî ye; kevneşopiyek ku Kurd bi Farisan û yên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Naskirina Aşî rûbirûbûn bi dîtina Îranî ya xelata xwedayî ye: xwedawenda ronî ya ku jiyana durust bi bereket, bext û refahê xelat dike.
Naverok
Aşî Kî Ye?
Aşî, ku jê re Aşî Vangûhî jî tê gotin, bi wateya Aşiya baş an xelata baş, û di kevneşopiya paşîn de bi Erd an Ehrişwang tê naskirin, yazataya zerdeştî ya xelat, berdêl û bextê baş e. Ew heyîneke xwedayî ya jin e, kesayetîbûna xelata ku ji bo kiryarên baş û dilsoziya olî tê dayîn kesên durust, û dayînera bereket, refah û bextê baş. Di panteona Avestayî de, ew wek keça Ahûra Mazda û nemira pîroz a dilsoziya olî û xwişka Ameşa Spentayan û yazatayên Sraoşa, Raşnû û Mîtra tê hejmartin. Ew xwedî sirûda olî ya taybetî xwe ye, Erd Yaşt, ku tê de wek xwedawendeke ronî ya ku dewlemendî û bereketê dide îbadetkerên xwe tê gazîkirin. Ew herwiha bi kûrahî bi Mîtra ve girêdayî ye û di kevneşopiyê de wek ajotvana erebeya wî xizmet dike. Aşî diyarkirina xwedayî ya xelata jiyana durust e, bextê baş ê ku rastî û dilsoziya olî xelat dike.
Wateya Navê Wê
Navê Aşî ji peyveke Avestayî tê ku wateya tiştê bi destxistî, xelat, pişk, par an berdêl dide. Di reha xwe de, nav ramana tiştê ku kesek werdigire an bi dest dixe diyar dike, xelat an para ku digihîje kesekî, bi taybetî wek berdêla biheq a kiryarên wî.
Ev wate ji bo kesayetiya Aşî wek heyîneke xwedayî navendî ye, ji ber ku ew kesayetîbûna xelat û berdêl e, heyîna xwedayî ya ku xelata ku digihîje kesên durust diyar dike û dide wan. Nav wê bi nîzama exlaqî ya dîtina zerdeştî ve bi kûrahî girê dide, ku tê de kiryarên baş û dilsoziya olî xelata xwe bi dest dixin û xerabî jî berdêla xwe werdigire. Di nivîsên herî kevn de, peyv di têkiliya bi xelata baş a ku digihîje şopdarên rastiyê re xuya dibe, berdêla ji bo kiryar û gotinê diyarkirî, qenc ji qencan re û xerab ji xeraban re. Bi vî awayî navê Aşî bixwe ramana xelata biheq a durustiyê hildigire, para ku bi jiyaneke rastî û kiryarên baş tê bi destxistin. Wateya navê wê kilîta girîngiya wê ye, heyîna xwedayî ya ku xelat û berdêl ên bi kesayetî hatine diyarkirin e, dayînera para ku kesên durust bi dest dixin. Sifeta wê Vangûhî, baş, vê yekê xurt dike û wê wek xelata baş diyar dike, bereketa ku digihîje şopdarên rastiyê. Ji ber vê yekê wateya navê Aşî xwezaya wê ya bingehîn eşkere dike: xwedawenda xelat û bextê, diyarkirina xwedayî ya berdêla jiyana baş.
Xalên Sereke
Aşî yazataya zerdeştî ya xelat, berdêl û bextê baş e.
Navê wê wateya tiştê bi destxistî, xelat, pişk an par dide.
Ew wek keça Ahûra Mazda û xwişka nemirên pîroz tê hejmartin.
Ew bereket, dewlemendî û refahê dide kesên durust.
Ew xwedî sirûda xwe ya olî ya kevnar e, Erd Yaşt (Yaşt 17).
Ew bi Mîtra ve bi kûrahî girêdayî ye û wek ajotvana erebeya wî xizmet dike.
Agahiyên Kurt
Nav: Aşî; Aşî Vangûhî (Aşiya baş); paşê Erd, Ehrişwang
Wate: Tiştê bi destxistî, xelat, pişk, berdêl
Rol: Yazataya xelat, berdêl û bextê baş
Zayend: Heyîneke xwedayî ya jin
Bav: Ahûra Mazda, Xwediyê Zana
Xwişk û bira: Ameşa Spentayan; Sraoşa, Raşnû, Mîtra
Sirûda wê ya olî: Erd Yaşt (Yaşt 17)
Girêdayî bi: Mîtra, wek ajotvana erebeya wî
Dide: Bereket, dewlemendî û refah ji kesên durust re
Mîras: Kevneşopiya olî û mîtolojîk a hevbeş a Îranî
Keça Xwediyê Zana
Di kevneşopiya Avestayî de, Aşî di malbata xwedayî de wek keça Ahûra Mazda, Xwediyê Zana, û nemira pîroz a dilsoziya olî, û wek xwişka heyînên xwedayî yên mezin ên cîhana baş a afirandî tê bicihkirin.
Di sirûda wê ya olî û kevneşopiyê de, Aşî wek keça Ahûra Mazda û Spenta Armaîtî, nemira pîroz a dilsoziya olî û erdê, û wek xwişka Ameşa Spentayan, nemirên pîroz, û yazatayên Sraoşa, Raşnû û Mîtra tê binavkirin. Ev Aşî di nav malbata ronî ya heyînên xwedayî yên cîhana baş a afirandî de dide cihkirin, zarok û heyînên ji Xwediyê Zana derketî yên ku xizmeta doza rastî û nîzamê dikin. Xizmayetiya wê bi nemirên pîroz û yazatayên mezin re wê wek heyîneke pileya yekem di nav heyînên xwedayî yên di bin Xwediyê Zana bixwe de diyar dike, ku di nîzama xwedayî de wek kesayetîbûna xelatê hatiye bicihkirin. Wek keça Xwediyê Zana û xwişka nemirên pîroz, Aşî aîdî derdora hundirîn a cîhana baş a afirandî ye, civata ronî ya heyînên xwedayî yên ku xizmeta qenciyê dikin û wê diyar dikin. Cihê wê di vê malbata xwedayî de rûmet û girîngiya wê diyar dike: xwedawenda xelatê di nav zarokên Xwediyê Zana û xwişk û birayên nemirên pîroz de tê hejmartin. Aşî wek keça Ahûra Mazda û endama vê malbata ronî ya xwedayî cihê xwe yê birûmet di panteona zerdeştî de digire, xwedawenda ronî ya xelatê di nav heyînên xwedayî yên cîhana baş a afirandî de.
Xwedawenda Xelat û Bextê
Rola bingehîn a Aşî xwedawenda xelat, berdêl û bextê baş e, heyîna xwedayî ya ku bereket, refah û bextê baş ên ku rastî û dilsoziya olî ya kesên durust bi dest xistine dide wan.
Di dîtina zerdeştî de, nîzama exlaqî ya cîhanê wisa ye ku kiryarên baş û dilsoziya rastiyê xelata xwe bi dest dixin û Aşî kesayetîbûn û dayînera wê xelatê ye. Ew bereketên refah, dewlemendî, pirî û bextê baş tîne ji îbadetkerên xwe û şopdarên rastiyê re, tiştên baş ên jiyanê yên ku wek berdêla durustiyê tên. Di sirûda wê ya olî de, ew wek keseke ku malên dewlemend û birefah, mal û milkên baş û başiyê dide kesên xwe yên hêja tê wesifandin, xelatên jiyaneke li gor rastiyê jiyandî. Ji ber vê yekê ew xwedawenda bext û piriyê ye, lê ya exlaqî; ji ber ku bereketên wê bi durustiyê ve girêdayî ne, xelata ku kesên baş bi dest dixin, li şûna tenê şansa bê sedem a guherbar. Wek xwedawenda xelat û bextê, Aşî baweriya zerdeştî diyar dike ku durustî tê xelatkirin û jiyana baş bereketên xwe tîne, misogerbûna xwedayî ku rastî û dilsoziya olî bê xelat namînin. Rola wê wek dayînera xelat û bextê navenda girîngiya wê ye, xwedawenda ronî ya ku jiyana durust bi bereket û refahê xelat dike. Aşî di kevneşopiyê de wek xwedawenda xelat û bextê baş tê rêzgirtin û tê gazîkirin, dayînera bereketên bi durustiyê bi destxistî.
Sirûda Wê ya Olî, Erd Yaşt
Aşî yek ji heyînên xwedayî yên ewqas girîng e ku di nav Yaştan de bi sirûda olî ya taybetî xwe tê rêzgirtin, sirûdên Avestayî yên ji heyînên xwedayî yên cuda re. Sirûda wê Erd Yaşt e, ku bi Yaşt 17 jî tê naskirin, û bi navê wê yê paşîn Erd ji Aşî re hatiye veqetandin.
Erd Yaşt di nav sirûdên Avestayî yên kevntir û xweşiktir de tê hejmartin, ji bo taybetmendiyên xwe yên edebî û wêneyên xwe yên zindî tê pesindayîn. Tê de Aşî wek xwedawendeke ronî û xweşik tê gazîkirin û pesindayîn, siwarê erebeyekê ye û dewlemendî, bereket û başiyê dide îbadetkerên xwe. Sirûd malên birefah û bextê baş ê kesên ku Aşî piştgiriya wan dike vedibêje û bereketên wê bi durustî û nirxên rast ên malbat û zewacê ve girê dide. Herwiha di kevneşopiyê de vedibêje ku kesayetiyên mezin ên rabirdûyê, di nav de leheng û padîşahên kevneşopiya destanî, çawa qurbanî pêşkêşî Aşî kirin û bereketên wê wergirtin, û ew çawa bi şewqa padîşahî û bextê kesên hêja ve girêdayî ye. Sirûd di rêzikên xwe yên paşîn de giliyên xwedawendê bixwe ji Ahûra Mazda re jî dihewîne, li ser binpêkirina nirxên rast û dilrehetiya ku Xwediyê Zana dide wê. Ji ber vê yekê Erd Yaşt çavkaniyeke girîng a kesayetiya Aşî ye, pesnê kevnar ê xwedawenda xelatê û dîtina bereketên ku ew dide diparêze. Hebûna sirûda wê ya olî ya taybet girîngiya Aşî di nav heyînên xwedayî yên kevneşopiyê de diyar dike, xwedawenda xelatê ku bi yek ji sirûdên Avestayî yên kevn û hêja tê rêzgirtin. Bi riya Erd Yaştê, kesayetiya Aşî û dîtina xelata xwedayî ya ku ew diyar dike di kevneşopiyê de tên parastin û pîrozkirin.
Ajotvana Erebeya Mîtra
Di nav girêdanên balkêş ên Aşî de têkiliya wê ya kûr bi Mîtra, yazataya mezin a peyman, ronahî û dadweriyê, heye; di kevneşopiyê de ew di xizmeta wî de wek ajotvana erebeya wî xuya dibe.
Di sirûda olî ya Mîtra de, Mihr Yaşta mezin, Aşî di nav hevalên Mîtra de xuya dibe û wek ajotvana erebeya wî tê wesifandin, di dema ku xwediyê peymanê bi hêza xwe derdikeve wek ajotvana erebeya wî xizmet dike. Ev girêdan xwedawenda xelatê bi heyîna xwedayî ya mezin a dadwerî, ronahî û peymanê ve girê dide; cotkirineke guncaw, ji ber ku xelata ku Aşî diyar dike berdêla biheq e ku Mîtra, parêzvanê rastiyê û cezakerê derewan, alîkariyê dike da misoger bike. Bi vî awayî her du heyînên xwedayî, xwediyê peymanê û xwedawenda xelatê, di civata ronî ya yazatayan de bi hev ve girêdayî ne, bi hev re ji bo doza rastî û dadweriyê dixebitin. Rola Aşî wek ajotvana erebeya Mîtra wêneyeke balkêş e, xwedawenda xelatê erebeya xwediyê mezin ê peymanê diajo û her du heyînên xwedayî bi hev re di xizmeta qenciyê de derdikevin. Ev girêdan yek ji taybetmendiyên balkêş ên Aşî di kevneşopiyê de ye, têkiliya wê bi yazataya mezin a dadweriyê û cihê xelata xwedayî di nav nîzama rastiyê ya ku Mîtra diparêze de diyar dike. Wek ajotvana erebeya Mîtra, Aşî bi heyîna xwedayî ya mezin a peymanê ve girêdayî ye, xwedawenda xelatê di civata xwediyê dadweriyê de, her du bi hev re di dîtina zerdeştî de xizmeta doza rastî û berdêla rast dikin.
Sembolîzm û Wate
Aşî berî her tiştî prensîba xelata xwedayî û berdêla biheq diyar dike, baweriya di navenda dîtina exlaqî ya zerdeştî de ku durustî tê xelatkirin û kiryarên baş û dilsoziya olî bereketa xwe tînin. Wek xwedawenda xelatê, ew misogerbûna ku rastî û kiryarên baş bê xelat namînin bi kesayetî diyar dike, berdêla biheq a ku jiyana baş xelat dike.
Aşî herwiha ramana bextê baş û refahê wek berhema durustiyê diyar dike, bextekî exlaqî li şûna tenê guherbar, bereketên pirî û başiyê yên ku digihîjin şopdarên rastiyê. Di vê yekê de, ew têkiliya di navbera fazîlet û şînbûnê de nîşan dide, jiyana baş a ku bi bextê baş tê xelatkirin. Di girêdana xwe bi Mîtra û yazatayên dadweriyê re, ew cihê xelatê di nîzama berfirehtir a rastî û dadweriyê de diyar dike, berdêla ku beşek e ji rêvebirina exlaqî ya cîhanê. Di van hemûyan de, Aşî di dîtina zerdeştî de kesayetiyeke bi girîngiyeke rast e, ku xelata xwedayî, bextê ku durustiyê xelat dike û nîzama exlaqî ya ku qencî tê de xelatkirin diyar dike. Ew xwedawenda ronî ya xelat û bextê ye, dayînera bereketên bi rastî û dilsoziya olî bi destxistî, yek ji heyînên xwedayî yên ronî yên cîhana baş a afirandî ku ji şopdarên rastiyê re misoger dike ku durustî xelata xwe tîne.
Aşî û Kurd
Aşî, wek heyînên xwedayî yên din ên panteona zerdeştî, aîdî mîrasa kevnar a hevbeş a olî û mîtolojîk a gelên Îranî ye; kevneşopiyek ku Kurd wek gelekî Îranî bi Farisan û yên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Dîtina olî ya kevnar a Îranî, bi heyînên xwe yên xwedayî yên rastî, dadwerî û xelatê, beşek e ji paşxaneya kûr a cîhana çandî û ruhî ya herêmê.
Ji bo Kurdan, mîrasa olî ya kevnar a Îranî, di nav de dîtina zerdeştî ya heyînên xwedayî û nîzama exlaqî ya ku ew diyar dikin, beşek e ji paşxaneya kûr a çandî û ruhî ya cîhana wan. Nirxên ku Aşî diyar dike, baweriya ku durustî tê xelatkirin û jiyana baş bereketa xwe tîne, beşek in ji mîrasa berfireh a exlaqî û olî ya ku li tevahiya cîhana Îranî hevbeş e. Rast û durust e ku Aşî wek beşek ji vê mîrasa hevbeş a Îranî û zerdeştî bê fêmkirin, li şûna kesayetiyeke tenê Kurdî; ew aîdî kevneşopiya olî ya kevnar a hevbeş a gelên Îranî ye. Wek gelekî Îranî yê xwedî rehên kevnar di vê cîhanê de, Kurd vê mîrasê, ku xwedawenda xelatê beşek e ji wê, ligel mîrasgirên din ên kevneşopiya Îranî parve dikin. Ji ber vê yekê dema em Aşî pêşkêş dikin, em kesayetiyek ji mîrasa kevnar a hevbeş a Îranî pêşkêş dikin, ku Kurd wek gelekî Îranî mîrasgirên wê ne; yek ji heyînên xwedayî yên ronî yên dîtina olî ya ku di bin bingeha kevneşopiyên herêmê de ye. Baweriya ku ew diyar dike, ku kesên baş û durust tên xelatkirin, nirxek e ku li tevahiya cîhana Îranî û ji wê wêdetir bi firehî hêja tê dîtin.
Nîqaş û Têgihiştinên Şaş
Aşî Ameşa Spentayek e? Na; Aşî yazata ye, heyîneke xwedayî ya hêjayî îbadetê, lê ew di nav Ameşa Spentayan de nayê hejmartin, nemirên pîroz ên ku komeke taybet a heyînên xwedayî yên herî bilind ên li dora Ahûra Mazda ne. Di kevneşopiyê de, li şûna wê, Aşî wek xwişka Ameşa Spentayan û keça Xwediyê Zana tê hejmartin, yazatayeke xwedî pileya bilind ku bi nemirên pîroz ve bi kûrahî girêdayî ye, lê ji wan cuda ye. Ew aîdî civata berfirehtir a yazatayan e, heyînên xwedayî yên hêjayî îbadetê, ku ew di nav wan de wek xwedawenda xelatê cihekî birûmet digire.
Aşî tenê xwedawenda şansê ye? Ne tenê; herçend Aşî bi bext û refahê ve girêdayî be, bextê wê ya exlaqî ye, xelata biheq a ku ji rastî û dilsoziya olî ya kesên durust re tê dayîn, li şûna tenê şansa bê sedem a guherbar. Bereketên ku ew dide bi durustî û jiyana baş ve girêdayî ne, berdêla bi şopandina rastiyê bi destxistî. Herçend kesayetiya Aşî xwedî rehên kevnar be ku dibe ku vegerin heyîneke xwedayî ya bextê ya berî Zerdeştiyê, di kevneşopiya zerdeştî de ew bi saxlemî xwedawenda xelata biheq a durustiyê ye, berdêla exlaqî ya ku jiyana baş xelat dike, li şûna xwedawenda tesadufa kor.
Aşî kesayetiyeke taybetî Kurdî ye? Na; wek heyînên xwedayî yên din ên panteona zerdeştî, ew aîdî mîrasa olî ya kevnar a hevbeş a Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Farisan û yên din ên cîhana Îranî re parve dikin, li şûna kesayetiyeke tenê Kurdî. Wek gelekî Îranî, Kurd ligel cîranên xwe vê mîrasa kevnar û berfireh parve dikin, ku xwedawenda xelatê beşek e ji wê.
Mijarên Têkildar
Ahûra Mazda: Xwediyê Zana, bavê Aşî
Ameşa Spentayan: nemirên pîroz, xwişk û birayên Aşî
Mîtra: xwediyê peymanê, ku Aşî erebeya wî diajo
Sraoşa: yazataya îtaetê, birayê Aşî
Raşnû: yazataya dadweriyê, birayê Aşî
Anahîta: yazataya avê, xwedawendeke din a mezin
Fer: şewqa padîşahî, ku bi bext û hêjayiyê ve girêdayî ye
Zerdeşt: pêxemberê kevneşopiya ku rêzê li Aşî digire
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Aşî di mîta zerdeştî de kî ye?
Aşî, ku jê re Aşî Vangûhî (Aşiya baş) û paşê Erd jî tê gotin, yazataya zerdeştî ya xelat, berdêl û bextê baş e. Wek heyîneke xwedayî ya jin, ew xelata ku ji kesên durust re ji bo kiryarên baş û dilsoziya olî tê dayîn bi kesayetî diyar dike û bereket, dewlemendî û refahê dide. Ew wek keça Ahûra Mazda û xwişka nemirên pîroz tê hejmartin, xwedî sirûda xwe ya olî Erd Yaşt e û wek ajotvana erebeya Mîtra xizmet dike.
Navê Aşî çi wateyê dide?
Navê Aşî ji peyveke Avestayî tê ku wateya tiştê bi destxistî, xelat, pişk, par an berdêl dide. Ew ramana tiştê ku kesek werdigire an bi dest dixe diyar dike, bi taybetî xelata biheq a kiryarên wî. Ev wate ji bo kesayetiya wê wek kesayetîbûna xelat û berdêl navendî ye, heyîna xwedayî ya ku xelata ku digihîje kesên durust diyar dike û dide wan. Sifeta wê Vangûhî, baş, wê wek xelata baş a ku şopdarên rastiyê bi dest dixin diyar dike.
Erd Yaşt çi ye?
Erd Yaşt, ku bi Yaşt 17 jî tê naskirin, sirûda Avestayî ye ku bi navê wê yê paşîn Erd ji Aşî re hatiye veqetandin. Ew di nav Yaştên kevntir û xweşiktir de tê hejmartin û Aşî wek xwedawendeke ronî pesin dide, siwarê erebeyekê ye û dewlemendî, bereket û başiyê dide îbadetkerên xwe. Ew refaha kesên ku ew piştgiriya wan dike vedibêje, qurbaniyên ji aliyê lehengên kevn ve ji wê re hatine pêşkêşkirin vedibêje û bereketên wê bi durustî û nirxên rast ên malbat û zewacê ve girê dide.
Aşî Ameşa Spentayek e?
Na; Aşî yazata ye, heyîneke xwedayî ya hêjayî îbadetê, lê ew di nav Ameşa Spentayan de nayê hejmartin, koma taybet a nemirên pîroz ên li dora Ahûra Mazda. Di kevneşopiyê de, ew wek xwişka Ameşa Spentayan û keça Xwediyê Zana tê hejmartin, yazatayeke bi pileya bilind ku bi nemirên pîroz ve bi kûrahî girêdayî ye, lê ji wan cuda ye. Ew aîdî civata berfirehtir a yazatayan e, ku di nav wan de wek xwedawenda xelatê cihekî birûmet digire.
Aşî çima bi Mîtra ve girêdayî ye?
Aşî bi Mîtra, yazataya mezin a peyman û dadweriyê, ve girêdayî ye û di sirûda olî ya Mîtra de wek ajotvana erebeya wî xuya dibe. Cotkirin guncaw e, ji ber ku xelata ku Aşî diyar dike berdêla biheq e ku Mîtra, wek parêzvanê rastiyê û cezakerê derewan, alîkariyê dike da misoger bike. Her du heyînên xwedayî, xwediyê peymanê û xwedawenda xelatê, di civata yazatayan de bi hev ve girêdayî ne, bi hev re ji bo doza rastî û dadweriyê dixebitin.
Aşî kesayetiyeke Kurdî ye?
Aşî aîdî mîrasa olî ya kevnar a hevbeş a zerdeştî û Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Farisan û yên din ên cîhana Îranî re parve dikin, li şûna kesayetiyeke tenê Kurdî. Wek gelekî Îranî yê xwedî rehên kevnar di vê cîhanê de, Kurd ligel cîranên xwe vê mîrasa ku xwedawenda xelatê beşek e ji wê parve dikin. Baweriya ku ew diyar dike, ku durustî tê xelatkirin, nirxek e ku li tevahiya herêmê bi firehî hêja tê dîtin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Aşî (Asi) - Encyclopaedia Iranica
Erd Yaşt - Encyclopaedia Iranica
Ferişte û Yazatayên Zerdeştî - avesta.org
Kurdish-History.com: Ahûra Mazda