Destpêk
Çarşema Sor, Sala Nû ya Êzdî, ku Sersal û Çarşema Sor jî tê gotin, cejna mezin a biharê ya ola Êzdî ye: cejneke şahî ya afirandin û nûbûnê, ku temambûna afirandina cîhanê û daketina Tawûsê Melek li ser erdê ji bo bereket dayîna wê bi jiyan, bedewî û berhemdariyê nîşan dide.
Ew li çarşema yekem a Nîsana Êzdî tê lidarxistin û yek ji kevntirîn cejnên herêmê ye, bi vêxistina gelek çirayan li geliyê pîroz ê Lalişê, rengkirina hêkan bi rengên biharê û kulîlkên sor ên demsalê tê pîrozkirin, cejneke bedew a sala nû û nûbûna jiyanê.
Naskirina Çarşema Sor tê wateya rûbirûbûna şahî û bedewiya dîtina Êzdî ya afirandin û nûbûnê: cejna sala nû, dema ku Êzdî afirandina cîhanê û bereket dayîna erdê bi bîr tînin û pêşwaziya vegera biharê û çerxa nû ya jiyanê dikin.
Naverok
Çarşema Sor Çi Ye?
Çarşema Sor, bi wateya çarşema sor, ku Sersal, serê salê, jî tê gotin, Sala Nû ya Êzdî ye, cejna mezin a biharê ya ola Êzdî. Ew li çarşema yekem a Nîsanê di salnameya Êzdî de tê lidarxistin, ku di salnameya hevpar de dikeve beşa dawî ya Nîsanê, û destpêka sala nû ya Êzdî nîşan dide. Cejn temambûna afirandina cîhanê û daketina Tawûsê Melek, Milyaketê Tawûs û serokê hebûnên pîroz, li ser erdê ji bo bereket dayîna wê bi jiyan, bedewî û berhemdariyê bi bîr tîne, û bi vegera şad a biharê û nûbûna çerxa jiyanê ve girêdayî ye. Ew di nav kevntirîn cejnên mayî yên tevahiya herêmê de ye, cejneke afirandin, berhemdarî û nûbûnê, ku bi vêxistina çirayan li geliyê pîroz ê Lalişê, rengkirina hêkan û kulîlkên sor ên biharê tê pîrozkirin. Cuda ji cejna mezin a heca payîzê, Cejna Civînê, Çarşema Sor cejna sala nû û biharê ye, pîrozkirina şad a afirandin û nûbûnê. Wek Sala Nû ya Êzdî û cejna roja afirandinê, ew di salnameya Êzdî û jiyana gelê Êzdî de cihekî hezkirî û navendî digire.
Çarşema Sor û Roja Afirandinê
Cejn Çarşema Sor tê gotin ji ber ku, di têgihiştina Êzdî de, afirandina cîhanê li çarşemekê temam bû û ronahiya rojê cara yekem li erdê ket û ezman sor kir; çarşem roja herî pîroz a hefteya Êzdî ye.
Navê Çarşema Sor tê wateya çarşema sor û dilê wateya cejnê di xwe de digire. Di têgihiştina Êzdî de, afirandina cîhanê, ku Xwedayê yekane dest pê kiribû, li çarşemekê di biharê de temam bû, dema ku tîrêjên rojê cara yekem li erda nûafirandî ketin û ezman xistin nav ronahiyeke sor, sora sibeha cîhanê; cejn ji vê navê xwe, Çarşema Sor, digire. Di ola Êzdî de, çarşem roja herî pîroz a hefteyê ye, roja bêhnvedan û rêzgirtinê, ku tê bawerkirin roja hatina Tawûsê Melek li ser erdê ji bo anîna bereketê ye, wek olên din rojeke pîroz a hefteyê diparêzin. Çarşema Sor, çarşema yekem a Nîsana Êzdî, pîroztirîn û şadtirîn ji van çarşeman e, roja bixwe ya temambûna afirandinê û daketina Milyaketê Tawûs, ku wek sala nû û roja afirandinê tê parastin. Ev têgihiştin, ku Çarşema Sor roja temambûna afirandinê û ketina yekem a rojê li ser erdê ye, dilê cejnê ye. Ew girêdana kûr di ola Êzdî de di navbera sala nû, bihar û bîranîna pîroz a afirandina cîhanê de nîşan dide. Çarşema Sor herî kûr wek roja afirandinê tê têgihiştin.
Xalên Sereke
Çarşema Sor, çarşema sor, Sala Nû ya Êzdî ye, ku Sersal jî tê gotin.
Ew li çarşema yekem a Nîsanê di salnameya Êzdî de tê lidarxistin.
Ew temambûna afirandina cîhanê û roja ku rojê cara yekem erd ronahî kir nîşan dide.
Ew daketina Tawûsê Melek ji bo bereket dayîna erdê bi jiyan û berhemdariyê bi bîr tîne.
Ew yek ji kevntirîn cejnên mayî yên herêmê ye, cejneke afirandin û nûbûnê.
Ew bi çirayên Lalişê, rengkirina hêkan û kulîlkên sor ên biharê tê pîrozkirin.
Agahiyên Kurt
Nav: Çarşema Sor (çarşema sor); Sersal (serê salê) jî
Cejn: Sala Nû ya Êzdî
Dem: Çarşema yekem a Nîsanê di salnameya Êzdî de
Nîşan dide: Temambûna afirandinê û daketina Tawûsê Melek
Roja pîroz: Çarşem, roja herî pîroz a hefteya Êzdî
Cihê pîroz: Laliş, ku çirayên cejnê lê tên vêxistin
Adet: Vêxistina çirayan, rengkirina hêkan, kulîlkên sor ên biharê
Sembola hêkê: Cîhan û afirandin; bi Durê ve girêdayî ye
Meha pîroz: Nîsan (Nisan), Bûka Salê
Karakter: Cejneke şad a afirandin, berhemdarî û nûbûnê
Daketina Tawûsê Melek
Çarşema Sor daketina Tawûsê Melek, Milyaketê Tawûs û serokê hebûnên pîroz, li erda nûafirandî ji bo bereket dayîna wê bi jiyan, bedewî û rengên biharê bi bîr tîne.
Li dilê Çarşema Sor daketina Tawûsê Melek, Milyaketê Tawûs, serokê Heft Hebûnên Pîroz, li ser erdê heye. Di têgihiştina Êzdî de, dema ku afirandina cîhanê temam bû, Tawûsê Melek li erda nûafirandî daket da ku bereketê bide wê, rêkûpêkî, jiyan û bedewiyê bîne wê û wê bi rengên biharê bixemilîne; di kevneşopiyê de, dema ku Milyaketê Tawûs daket, heft rengên keskesorê biriqîn û erd bi berhemdarî û nûbûna jiyanê hat bi bereket kirin. Ev daketina Milyaketê Tawûs, serokê hezkirî yê hebûnên pîroz ku Xwedayê yekane çavdêriya cîhanê spart wan, dilê şad ê cejnê ye, ku her bihar dema erd ji nû ve bereketê distîne û jiyan piştî zivistanê vedigere tê pîrozkirin. Bi vî awayî cejn bîranîna temambûna afirandinê bi daketina kesê pîroz ê ku bereketê dide cîhanê û wê çavdêrî dike di cejneke yekane ya afirandin û nûbûnê de li hev tîne. Daketina Tawûsê Melek ji bo bereket dayîna erdê bûyera bedew û navendî ya ku di Çarşema Sor de tê bi bîr anîn e. Ew dîtina Êzdî ya cîhanê wek bi bereket, çavdêrîkirî û nûkirî ji aliyê hebûnên pîroz ên Xwedayê yekane ve nîşan dide. Ew dîtineke şahî, bedewî û nûbûna jiyanê ye.
Adetên Cejnê
Çarşema Sor bi adetên hezkirî tê pîrozkirin: vêxistina gelek çirayan li geliyê pîroz ê Lalişê, rengkirina hêkan bi rengên geş, xemilandina malan bi kulîlkên sor û qalikanên hêkên rengîn û ziyareta goran û parvekirina xwarinê.
Çarşema Sor bi komeyeke dewlemend a adetên hezkirî û şad tê pîrozkirin. Pîrozbahî êvara sêşemê dest pê dikin, dema ku ronahiya gelek çira û mûman geliyê pîroz ê Lalişê tijî dike da ku pêşwaziya sala nû bike, û li cihê pîroz rêberên olî yên Êzdî çirayên pîroz vêdixin, ku di kevneşopiyê de hejmara wan gelek e, ji bo rojên salê, û gelî bi ronahiyê tijî dikin. Di nav hezkirîtirîn adetan de rengkirina hêkan bi rengên geş, sor, zer, kesk û şîn, rengên biharê û keskesorê, heye; hêk û qalikanên wan ên rengîn, bi kulîlkên sor ên ku di Nîsanê de vedibin re, mal û dergehên malan dixemilînin, da ku bereket, parastin û bextê baş ji bo sala nû û berhemdariyê ji malbatê re bînin. Êvara berî cejnê, malbat gorên hezkiriyên xwe ziyaret dikin, û roj bi parvekirina xwarinê, lixwekirina cilên geş ên cejnê, gotina qewlên pîroz û civîna şad tên nîşankirin. Gelek Êzdî rêwîtiyê ber bi Lalişê, cihê herî pîroz ê olê, ve dikin da ku sala nû li wir pîroz bikin. Ev adetên bedew ên ronahî, reng û civînê Çarşema Sor dikin cejneke şad a sala nû û biharê. Ew mijarên kûr ên cejnê yên afirandin, berhemdarî û nûbûna jiyanê nîşan didin.
Hêk û Dur
Hêkên rengkirî yên Çarşema Sor wateyeke kûr hildigirin: hêk cîhan û afirandinê temsîl dike, û di têgihiştina Êzdî de bi Dura biriqdar a çîroka afirandinê ve girêdayî ye, ku veketiye û rengên gelek ên cîhana afirandî derxistiye.
Rengkirina hêkan, ku di nav hezkirîtirîn adetên Çarşema Sor de ye, wateyeke kûr û bedew hildigire ku bi dîtina Êzdî ya afirandinê ve girêdayî ye. Di têgihiştina cejnê de, hêk erd û afirandina cîhanê, û şikandina hêkê destpêka jiyanê temsîl dike; rengên wê yên geş rengên xwezayê, biharê û keskesorê ya ku di daketina Milyaketê Tawûs de biriqiye temsîl dikin. Lêkolîner destnîşan dikin ku hêkên boyaxkirî wek sembola pêvajoya afirandinê bixwe ya ku di çîroka afirandinê ya Êzdî de tê gotin tên têgihiştin: çawa Dura spî ya biriqdar, ku cîhan tê de girtî bû, veket û rengên gelek ên cîhana afirandî derxist. Bi vî awayî hêka rengîn a Çarşema Sor wêneyeke biçûk û bedew a kozmogoniyê bixwe ye, cîhan ku bi hemû rengên xwe ji Durê derdikeve, guncaw ji bo cejna roja afirandinê. Ev wateya kûr a hêkê, wek wêneyeke afirandinê û Durê ya ku cîhana rengîn jê derketiye, di nav bedewtirîn taybetmendiyên Çarşema Sor de ye. Ew adeta şad a hêkên rengkirî bi dilê pîroz ê dîtina Êzdî ya afirandinê ve girê dide. Hêk û Dur bi hev re wateya cejnê hildigirin.
Meha Pîroz a Nîsanê
Di ola Êzdî de, tevahiya meha Nîsanê, Nisan, pîroz tê dîtin, wek Bûka Salê tê bi rûmet kirin, demsala pîroz a afirandin û nûbûna xwezayê, ku tê de hin çalakî ji rêzgirtinê tên rawestandin.
Çarşema Sor dikeve nav meha pîroz a Nîsanê û wê vedike, ku bi zimanê kurdî Nisan tê gotin û di ola Êzdî de bi taybetî pîroz tê dîtin. Nîsan wek Bûka Salê tê bi rûmet kirin, demsala pîroz û bedew a ku erd tê de hatiye afirandin û her sal xweza tê de nû dibe, kulîlk vedibin û jiyan piştî zivistanê vedigere. Ev demsala afirandin û nûbûnê ewqas pîroz e ku, di kevneşopiyê de, hin çalakî ji rêzgirtinê di meha pîroz de tên rawestandin, wek lidarxistina dawetan û destgirtinan, û di hin têgihiştinan de, ajotina axê, da ku demsala nûbûn û berhemdariya erdê bixwe bê bi rûmet kirin û neyê acizkirin. Ev rêzgirtina meha pîroz a Nîsanê hesta kûr a Êzdî ya biharê wek demsala pîroz a afirandin û nûbûnê nîşan dide, ku Çarşema Sor, li destpêka wê, cejna wê ya mezin e. Pîroziya meha Nîsanê, Bûka Salê, wateya Çarşema Sor wek cejna afirandin û nûbûna jiyanê çarçove dike û kûr dike. Ew bedewiya girêdana Êzdî bi rîtmên pîroz ên salê ve nîşan dide.
Wate û girîngî
Çarşema Sor şahî û bedewiya dîtina Êzdî ya afirandin û nûbûnê temsîl dike: cejna sala nû, dema ku Êzdî temambûna afirandina cîhanê û daketina Tawûsê Melek ji bo bereket dayîna erdê bi bîr tînin û pêşwaziya vegera biharê û çerxa nû ya jiyanê dikin.
Cejn girêdana kûr di ola Êzdî de di navbera bîranîna pîroz a afirandinê û rîtmên zindî yên salê de jî temsîl dike, sala nû û bihar wek cejna roja ku cîhan tê de hatiye afirandin û bi bereket kirin tên parastin. Ew kevnariya ola Êzdî û cejnên wê nîşan dide, ji ber ku Çarşema Sor di nav kevntirîn cejnên mayî yên tevahiya herêmê de ye, û şahî û berxwedêriya gelê Êzdî, ku cejna xwe ya bedew a afirandin û nûbûnê heta di nav dijwariyan de diparêze. Ew li kêleka Cejna Civînê ya mezin a payîzê wek yek ji du cejnên mezin ên sala Êzdî ye, yek cejna sala nû û afirandinê, ya din heca mezin a civînê. Di van hemûyan de, Çarşema Sor di nav bedewtirîn û şadtirîn cejnên cîhana kurdî de ye, Sala Nû ya Êzdî, cejna afirandin, berhemdarî û nûbûna jiyanê. Şahî û bedewiya wê di nav xezîneyên ola Êzdî û mîrata ruhanî ya cîhana kurdî de ne.
Çarşema Sor û Kurd
Çarşema Sor Sala Nû ya kurdên Êzdî ye, yek ji cejnên mezin ên ola Êzdî û parçeyeke bedew û şad a mîrata ruhanî ya cîhana kurdî.
Çarşema Sor Sala Nû ya Êzdiyan e, ku gelekî kurdîaxêv in û ola wan yek ji olên kevnar ên xwemalî yên cîhana kurdî ye, û ew parçeyeke bedew û şad a mîrata ruhanî ya dewlemend a gelê kurd ava dike. Di vê cejna afirandin û nûbûnê de, kurdên Êzdî afirandin û bi bereket kirina cîhanê pîroz dikin û pêşwaziya vegera biharê dikin, yek ji kevntirîn cejnên herêmê bi ronahî, reng û şahiyê diparêzin. Di cîhana firehtir a kurdî de ew li kêleka cejna biharê ya Newrozê, Sala Nû ya kurdî ya agir û azadiyê, wek yek ji cejnên hezkirî yên biharê yên nûbûnê yên gelên kurdî ye, her yek bi wateya xwe ya pîroz. Di pêşkêşkirina Çarşema Sor de, em ola Êzdî wek oleke zindî û Sala Nû ya wê wek cejneke bedew a afirandin û nûbûnê bi rûmet dikin, wê bi dilsozî û rêzgirtinê pêşkêş dikin. Ew parçeyeke hêja û şad a mîrata ruhanî ya cîhana kurdî ye, bedewî, kevnarî û şahiya ola Êzdî û dîtina wê ya afirandin û nûbûnê nîşan dide.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Çarşema Sor Êzdiyan an Tawûsê Melek bi tiştekî xerab ve girê dide? Na, û îdiayeke weha iftîrayeke ku ji têgihiştina şaş tê ye. Çarşema Sor cejneke şad a afirandina baş a Xwedayê yekane û bereket û nûbûna wê ye, û Tawûsê Melek, ku daketina wî tê de tê pîrozkirin, hebûneke pîroz û xêrbexş e, serokê bi rûmet ê Heft Hebûnên Pîroz ên ku Xwedayê yekane çavdêriya cîhanê spart wan, yê ku dadikeve da ku bi jiyan û bedewiyê bereketê bide erdê. Divê ew qet bi kesayetiya xerabiyê re neyê tevlihevkirin; iftîraya kevn a ku bi şaşî ola Êzdî an hebûnên wê yên pîroz bi tiştekî xerab ve girê dide têgihiştineke şaş a giran e, ku Êzdî û hemû kesên olê fêm dikin wê red dikin. Çarşema Sor cejneke bedew a afirandin, bereket û nûbûnê ye, û tu tiştekî din nîne.
Çarşema Sor heman cejna heca Êzdî ye? Na. Çarşema Sor, Sersal, cejna biharê ya afirandin û nûbûnê ye, ku li çarşema yekem a Nîsana Êzdî tê lidarxistin û li malan û Lalişê bi çira, hêk û kulîlkên sala nû tê pîrozkirin. Lê Cejna Civînê ya mezin a payîzê heca heftrojî ya Lalişê ji bo bi rûmet kirina Şêx Adî ye, dema ku komel bi civînê dicive. Ew du cejnên cuda ne, du cejnên mezin ên sala Êzdî, yek ya sala nû û afirandinê di biharê de, ya din ya hec û civînê di payîzê de.
Çarşema Sor heman Newroz e? Na, herçend her du cejnên biharê yên cîhana kurdî ne. Newroz, Sala Nû ya kurdî, dikeve hevsengiya şev û rojê ya biharê di Adarê de û bi efsaneya Kawa û agirê azadiyê ve girêdayî ye; Çarşema Sor, Sala Nû ya Êzdî, dikeve çarşema yekem a Nîsana Êzdî û cejna Êzdî ya afirandinê û daketina Milyaketê Tawûs e. Ew cejnên cuda ne, her yek bi dîrok û wateya xwe ya pîroz, herçend her du cejnên hezkirî yên biharê yên nûbûnê di cîhana kurdî de ne.
Mijarên têkildar
Tawûsê Melek: Milyaketê Tawûs ê ku cejn daketina wî pîroz dike
Çîroka Afirandina Êzdî: kozmogoniya ku cejn bi bîr tîne
Laliş: geliyê pîroz ê ku çirayên cejnê lê tên vêxistin
Cejna Civînê: cejna mezin a heca payîzê
Heft Sirr: Heft Hebûnên Pîroz, bi rêberiya Tawûsê Melek
Agirê Pîroz: pêta pîroz û çirayên cîhana kurdî
Newroz: Sala Nû ya kurdî ya agir û azadiyê
Şêx Adî: weliyê mezin ê ku li Lalişê tê bi rûmet kirin
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Çarşema Sor çi ye?
Çarşema Sor, bi wateya çarşema sor, ku Sersal, serê salê, jî tê gotin, Sala Nû ya Êzdî ye, cejna mezin a biharê ya ola Êzdî. Ew li çarşema yekem a Nîsanê di salnameya Êzdî de tê lidarxistin û temambûna afirandina cîhanê û daketina Tawûsê Melek ji bo bereket dayîna erdê bi jiyan, bedewî û berhemdariyê nîşan dide. Ew yek ji kevntirîn cejnên mayî yên herêmê ye.
Çima Çarşema Sor tê gotin?
Cejn Çarşema Sor tê gotin ji ber ku, di têgihiştina Êzdî de, afirandina cîhanê li çarşemekê di biharê de temam bû, dema ku tîrêjên rojê cara yekem li erda nûafirandî ketin û ezman xistin nav ronahiyeke sor. Çarşem roja herî pîroz a hefteya Êzdî ye, ku tê bawerkirin roja hatina Tawûsê Melek li ser erdê ji bo anîna bereketê ye, û Çarşema Sor pîroztirîna van çarşeman e, roja afirandinê.
Sala Nû ya Êzdî kengî ye?
Çarşema Sor li çarşema yekem a Nîsanê di salnameya Êzdî de tê lidarxistin, ku hinekî li paş salnameya hevpar a Gregorî ye, ji ber vê cejn di hesabê hevpar de dikeve beşa dawî ya Nîsanê. Tevahiya meha Nîsanê, ku Nisan tê gotin, wek demsala afirandin û nûbûnê pîroz tê dîtin û wek Bûka Salê tê bi rûmet kirin.
Çima Êzdî di Çarşema Sor de hêkan reng dikin?
Di cejnê de, hêk erd û afirandina cîhanê temsîl dike, û rengên wê yên geş xweza, bihar û keskesorê temsîl dikin. Lêkolîner destnîşan dikin ku hêkên boyaxkirî pêvajoya afirandinê ya ku di çîroka afirandinê ya Êzdî de tê gotin sembol dikin: çawa Dura spî ya biriqdar, ku cîhan tê de girtî bû, veket û rengên gelek ên cîhana afirandî derxist. Bi vî awayî hêka rengîn wêneyeke bedew a kozmogoniyê bixwe ye.
Çarşema Sor çawa tê pîrozkirin?
Pîrozbahî êvara sêşemê dest pê dikin, dema ku gelek çira û mûm geliyê pîroz ê Lalişê tijî dikin da ku pêşwaziya sala nû bikin. Adetên hezkirî rengkirina hêkan bi rengên geş, xemilandina mal û dergehên malan bi kulîlkên sor ên biharê û qalikanên hêkên rengîn ji bo bereket û bextê baş, ziyareta gorên hezkiriyan, parvekirina xwarinê, cilên cejnê û gotina qewlên pîroz digirin nav xwe. Gelek Êzdî ji bo pîrozkirina sala nû rêwîtiyê ber bi Lalişê ve dikin.
Çarşema Sor ji cejna heca Êzdî cuda ye?
Erê. Çarşema Sor, Sersal, cejna biharê ya afirandin û nûbûnê ye, ku li malan û Lalişê bi çira, hêk û kulîlkên sala nû tê pîrozkirin. Lê Cejna Civînê ya mezin a payîzê heca heftrojî ya Lalişê ji bo bi rûmet kirina Şêx Adî ye, dema ku komel bi civînê dicive. Ew du cejnên mezin lê cuda yên sala Êzdî ne.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Berhemdarî û Nûbûn: Cejna Sala Nû ya Êzdî Sersal
Sala Nû ya Êzdî (Çarşema Sor) - Wikipedia
Çarşema Sor: Sala Nû ya Êzdî û Roja Afirandinê - PUKmedia
Çarşema Sor, çarşema sor: Sala Nû ya Êzdî - Nûçeyên ANF
Kurdish-History.com: Tawûsê Melek