Destpêk
Kehram şervanekî Tûranî yê Şahnameyê, Pirtûka Padîşahên Farisî, ye: kurê padîşahê dijmin Ercasp û fermandarê ku artêşa mezin a êrîşa duyemîn a li dijî Îranê rêberî kir. Wî bajarê pîroz ê Belx girt û padîşahê bi temen Luhrasp di jiyana wî ya îbadetê piştî devberdana padîşahiyê de kuşt.
Kiryarên Kehram di qonaxa duyemîn a reş a şerê pîroz ê li ser baweriya nû de cih digirin. Gava padîşahê Îranî Guştasp kurê xwe, şahzadeyê mezin Îsfendiyar, xistibû zindanê û ji paytexta xwe dûr bû, Ercasp firsend bi kar anî û kurê xwe Kehram bi artêşeke mezin şand li dijî bajarê bêparastin ê Belx. Kehram bajarê pîroz girt, Luhraspê bi temen û gelek kahînên baweriyê kuşt û xerabiyeke mezin kir, heta ku di dawiyê de Îsfendiyarê ku birîndar nabe ew, bavê wî û birayê wî kuştin.
Kehram jî, wek hemû kesayetiyên Pirtûka Padîşahan, di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Bi nasîna Kehram em rastî fermandarê talankirina Belx tên, pêkanînerê yek ji kiryarên herî reş ên şerê pîroz: şahzadeyê Tûranî ê ku wêrankirina wî ya bajarê pîroz xetera herî kûr a Îranê beriya guherîna meyla şer nîşan dide.
Naverok
Kehram Kî Ye?
Kehram, ku bi awayên Kohram an Gohram jî tê nivîsîn, şervan û fermandarekî Tûranî yê Şahnameyê ye. Ew kurê padîşahê dijmin Ercasp û kesayetiyeke sereke ya aliyê Tûranî di şerê pîroz ê mezin ê li ser baweriya nû de ye. Ew herî zêde wek fermandarê ku artêşa mezin a êrîşa duyemîn a li dijî Îranê rêberî kir tê bîranîn. Di wê demê de padîşahê Îranî Guştasp kurê xwe Îsfendiyar xistibû zindanê û ji paytexta xwe dûr bû. Kehram bajarê pîroz ê Belx girt, padîşahê berê yê bi temen Luhrasp di jiyana wî ya îbadetê piştî devberdana padîşahiyê de kuşt, gelek kahîn kuştin û xerabiyeke mezin li bajar û baweriyê kir. Di dawiyê de, gava şahzade ji zindanê hat berdan da padîşahiyê rizgar bike, şahzadeyê ku birîndar nabe, Îsfendiyar, ew ligel bavê wî Ercasp û birayê wî kuşt. Ew yek ji fermandarên dijmin ên berçav ên vê beşa destanê ye, pêkanînerê talankirina Belx.
Kurê Ercasp
Kehram kurê Ercasp, padîşahê bi hêz ê Tûran û dijminê mezin ê padîşahê Îranî Guştasp û baweriya nû, bû. Kehram, wek kurê padîşahê dijmin, şahzadeyekî malbata padîşahî ya Tûranî û fermandarekî sereke yê hêzên Tûranî di şerê li dijî Îranê de bû.
Di kevneşopiyê de, Ercasp çend kurên ku di şerên wî yên li dijî Îranê de fermandar bûn hebûn. Kehram di nav wan de yê herî berçav e: kurê ku fermandariya artêşa mezin a êrîşa duyemîn lê hatibû spartin. Birayê wî Enderîman jî di nav kurên Ercasp ên ku di şer de şer kirin û bi destê Îsfendiyar hatin kuştin de tê navkirin. Kehram, wek kurê Ercasp û fermandarê hêzên wî, di rêberiya doza Tûranî ya li dijî baweriyê de cih digirt; şahzadeyekî malbata padîşahî ya dijmin ku şerê bavê xwe yê li dijî Îranê pêk anî. Payeya wî wek kurê padîşahê dijmin û fermandarê artêşa mezin a êrîşkar wî wek kesayetiyeke girîng a aliyê Tûranî nîşan dide: pêkanînerê sereke yê êrîşa nû ya bavê wî ya li Îranê. Kehram wek kurê Ercasp, şahzade û fermandarê Tûranî yê ku êrîşa mezin lê hatibû spartin, dikeve destanê. Ew kesayetiyeke sereke ya dijmin di qonaxa duyemîn a şer de ye; kiryarên wî, herî zêde talankirina Belx, dê beriya hilweşîna wî bi destê Îsfendiyarê ku birîndar nabe, navdariyeke reş bidana wî di çîrokê de.
Xalên Sereke
Kehram di Şahnameyê de kurê padîşahê Tûranî Ercasp e.
Wî fermandariya artêşa mezin a êrîşa duyemîn a li Îranê kir.
Wî gava Guştasp dûr bû û Îsfendiyar di zindanê de bû êrîş kir.
Wî bajarê pîroz ê Belx girt û xerabiyeke mezin kir.
Wî padîşahê berê yê bi temen Luhrasp di jiyana wî ya îbadetê piştî devberdana padîşahiyê de kuşt.
Şahzade Îsfendiyar ew ligel bav û birayê wî kuşt.
Agahiyên Kurt
Nav: Kehram (herwiha Kohram, Gohram)
Rol: Fermandarê Tûranî; kurê Ercasp
Bav: Ercasp, padîşahê Tûranî
Bira: Enderîman, ew jî fermandarekî Tûranî
Kiryara navdar: Rêberiya artêşa ku Belx talan kir
Qurban: Padîşahê berê yê bi temen Luhrasp
Rewş: Êrîşa duyemîn di dema zindana Îsfendiyar de
Bi destê wî hat kuştin: Îsfendiyar, şahzadeyê ku birîndar nabe
Çarçove: Şerê pîroz ê li ser baweriyê
Mîrat: Kevneşopiya destanî ya Îranî ya hevpar
Êrîşa Duyemîn
Kiryarên mezin ên Kehram di êrîşa duyemîn a Tûraniyan a li Îranê de cih digirin: êrîşeke nû ku di kêliyeke zehf lawaz a padîşahiyê de hat. Piştî ku wêrekiya Îsfendiyar şerê yekem paşve xist, di navbera şahzade û bavê wî Guştasp de dûrketineke tal çêbû. Bav, ji tirsê an kîna li hember kurê xwe yê leheng, ew xist zindanê.
Îsfendiyar, pehlewanê mezin ê baweriyê, di zindanê de diêşiya û padîşah Guştasp li welatekî dûr ji paytexta xwe dûr bû. Ji ber vê yekê padîşahî di dilê xwe de bêparastin mabû. Padîşahê dijmin Ercasp, gava ji van bûyeran agahdar bû, ji zindankirina şahzadeyê tirsnak û nebûna padîşah, firsenda xwe dît û biryar da êrîşeke nû bike. Wî kurê xwe Kehram bi artêşeke mezin ber bi paytexta Îranê şand da armanca xwe ya heyfahildan û dagirkirinê pêk bîne, gava padîşahî lawaz mabû. Ji ber vê yekê, êrîşa duyemîn a ku Kehram rêberî kir di kêliya herî lawaz a Îranê de hat; gava parêzvanê wê yê herî bi hêz bi zincîran girêdayî bû û padîşahê wê pir dûr bû. Ev rewş, zindankirina Îsfendiyar û nebûna Guştasp, ji bo çîrokê bingehîn e, ji ber ku rave dike çawa dijmin karî ewqas kûr lê bide û bajarê pîroz ê Belx bigire. Êrîşa duyemîn a ku kurê padîşahê dijmin rêberî kir guherîna reş a şer e: êrîşa nû ya ku lawaziya padîşahiyê bi kar anî û dijmin gihand dilê Îranê bi xwe. Kehram wek fermandarê vê êrîşa duyemîn kiryarên xwe yên herî berçav û tirsnak pêk tîne.
Talankirina Belx
Kiryara navendî ya Kehram û ya ku ew herî zêde pê tê bîranîn, talankirina bajarê pîroz ê Belx e: navendeke baweriya nû û cihê rûniştina padîşahê berê yê bi temen Luhrasp. Kehram bi rêberiya artêşa mezin a êrîşa duyemîn êrîşî bajarê bêparastin kir û ew girt.
Belx bajarekî pîroz, navendeke baweriya Zerdeşt, bû. Di dema êrîşa Kehram de ew bê parêzvanekî têra xwe mabû: pehlewanê wî yê mezin Îsfendiyar di zindanê de bû û padîşahê wî dûr bû. Gelê bajar, bi tirs û bê rêber, nikaribû li hember artêşa mezin a dijmin bisekine. Kehram bajar girt û xerabiyeke mezin lê kir. Di kevneşopiyê de, êrîşkaran gelek kahînên baweriyê kuştin, perestgeha agirê wêran kirin û şewitandin, û heta pirtûka pîroz, Avesta, nivîsa pîroz a olê, şewitandin. Ji ber vê yekê, talankirina Belx ji aliyê Kehram tenê dagirkirineke leşkerî nebû; ew êrîşeke li baweriyê bi xwe bû, wêrankirina bajarekî pîroz û tiştên wî yên pîroz ji aliyê dijminê olê. Ev kiryar dema herî reş a şerê pîroz, ketina herî kûr a dijmin û derba herî giran a li Îran û baweriya wê nîşan dide. Talankirina Belx kiryara navendî û herî tirsnak a Kehram e. Ew wî wek pêkanînerê êrîşa dijmin a li bajarê pîroz û baweriyê diyar dike û zemîna derba bersivê ya mezin a Îranî çêdike: berdana Îsfendiyar û guherîna meyla şer. Kehram berî her tiştî ji ber talankirina Belx cihê xwe yê reş di destanê de digire.
Kuştina Luhrasp
Di nav kiryarên Kehram ên di talankirina Belx de, ya herî xemgînker kuştina padîşahê berê yê bi temen Luhrasp, bavê Guştasp, bû. Wî dev ji text berdabû û derbasî jiyaneke îbadet û perhêzgariyê bûbû.
Luhrasp, padîşahê kal, textê xwe dabû kurê xwe Guştasp û li Belx vekişiyabû jiyaneke olî, xwe ji îbadeta Xwedê re dabû. Gava dijmin êrîşî bajar kir, gel di tengasiyê de ji padîşahê kal lava kir ku wan rêberî bike. Lê wî bersiv da ku dev ji hemû karên dinyayî berdabû, xwe dabû Xwedê û nedikarî dîsa çekan hilgire. Lê gava bajar rastî êrîşê hat, Luhraspê bi temen ket şer û li wir, di talankirina Belx de, bi destê hêzên êrîşkaran hat kuştin. Kuştina Luhraspê bi temen, padîşahekî berê yê ku bûbû zilamekî perhêzgar û îbadetkar, yek ji kiryarên herî xemgînker û herî zêde hatine şînkirin ên şer e: kuştina zilamekî kal û pîroz di wêrankirina bajarê pîroz de. Kehram, wek fermandarê êrîşa ku Belx girt, berpirsiyariya vê kiryara tirsnak digire; kuştina padîşahê bi temen di jiyana wî ya îbadetê piştî devberdana padîşahiyê de. Mirina Luhrasp trajediya talankirina Belx kûrtir kir û navê xerab ê êrîşê girantir kir: kuştina padîşahekî berê yê hêja ku ji bo îbadeta Xwedê dev ji dinyayê berdabû. Kuştina Luhrasp di nav kiryarên herî reş ên bi Kehram û êrîşa duyemîn ve têkildar de ye; windahiyeke giran ku xeter û xemgîniya Îranê beriya hatina rizgariya wê girantir kir.
Hilweşîna Kehram
Serkeftina Kehram û êrîşa duyemîn dom nekir. Talankirina Belx û kuştina Luhrasp bûn sedema berdana pehlewanê zindankirî Îsfendiyar. Ew dê meyla şer biguherîne û dijminan bikuje; Kehram jî di nav wan de bû.
Gava xebera karesatê gihîşt padîşah Guştasp, talankirina Belx, mirina bavê wî Luhrasp û xetera padîşahiyê, pêwîstî ew neçar kir ku kurê xwe yê zindankirî Îsfendiyar, pehlewanê mezin ê baweriyê, berde û ji wî bixwaze ku padîşahiyê rizgar bike û heyfa van neheqiyên giran hilgire. Îsfendiyar, piştî azadbûna ji zincîran, parastina Îranê hilgirt û meyla şer guherand. Di şer û sefera leşkerî ya paşîn de, şahzade hêzên Tûranî têk bir û dijmin kuştin; di nav wan de padîşah Ercasp û kurên wî jî hebûn. Îsfendiyarê ku birîndar nabe Kehram, fermandarê talankirina Belx, ligel bavê wî Ercasp û birayê wî Enderîman kuşt; cezayeke dadperwer ji bo wêrankirina ku wan pêk anîbû. Hilweşîna Kehram çareseriya serpêhatiya wî ye: hilweşîna pêkanînerê talankirina Belx bi destê pehlewanê mezin ê baweriyê, bi heyfahildanê ji bo bajarê pîroz û padîşahê bi temen. Kehram di hilweşîna xwe de rastî qedera fermandarê dijmin ê ku leheng serdikeve wî tê: şahzadeyê Tûranî ê ku kiryarên wî yên tirsnak bi mirina wî bi destê Îsfendiyarê ku birîndar nabe tên bersivdan. Hilweşîna Kehram, ligel têkbirina êrîşa duyemîn û kuştina dijmin, guherîna meyla şer û rizgariya Îranê ji xetera herî kûr a şerê pîroz nîşan dide.
Sembolîzm û Wate
Kehram berî her tiştî dijminê wêranker ê baweriyê di xwe de dihewîne, pêkanînerê êrîşa li bajarê pîroz û tiştên pîroz ên olê. Wek fermandarê ku Belx talan kir, Luhraspê bi temen kuşt û perestgeha agirê û pirtûka pîroz wêran kirin, ew êrîşa dijmin nîşan dide; ne tenê li padîşahiyê, lê li olê bi xwe, wêrankerê pîrozahiyê û tiştên pîroz.
Kehram herwiha mijara xetera ku di kêliya lawaziyê de tê di xwe de dihewîne. Êrîşa wî gava Îran herî lawaz bû lê da; pehlewanê wê di zindanê de bû û padîşahê wê dûr bû. Di vê yekê de, ew xetera ku parçebûn û lawaziyê bi kar tîne nîşan dide, dijminê ku gava padîşahî herî kêm dikare xwe biparêze êrîş dike. Wek kurê Ercasp ê ku Îsfendiyar kuşt, Kehram nimûneya fermandarê dijmin ê ku kiryarên wî yên tirsnak bi hilweşîna wî bi destê leheng tên bersivdan di xwe de dihewîne; wêrankerê ku bi cezayeke dadperwer tê xistin erdê. Di hemû van de, Kehram kesayetiyeke girîng a şerê pîroz e. Ew dijminê wêranker ê baweriyê, xetera kêliya lawaziyê û fermandarê dijmin ê ku kiryarên wî bi hilweşîna wî tên bersivdan di xwe de dihewîne. Ew pêkanînerê talankirina Belx e, yek ji kesayetiyên herî reş ên şerê li ser baweriyê. Kiryarên wî yên tirsnak xetera herî kûr a Îranê nîşan didin û hilweşîna wî rizgariya wê nîşan dide.
Kehram û Kurd
Kehram jî, wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, di mîrata destanî û mîtolojîk a hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Destana mezin a Firdewsî, bi şer û kesayetiyên xwe, mîrata hevpar a van gelan e. Ew kevneşopiya Îranî ya kevnar a ku destan jê derdikeve parve dikin.
Ji bo Kurdan, wek gelekî Îranî, kesayetî û serpêhatiyên Şahnameyê beşeke cîhana çandî û mîtolojîk a firehtir a ku ew tê de cih digirin in. Destan û kesayetiyên wê, hem yên Îran hem yên Tûran, di mîrata Îranî ya fireh a ku Kurd parve dikin de cih digirin. Kesayetiya Kehram, fermandarê Tûranî yê talankirina Belx, beşeke xezîneya hevpar a kevneşopiya destanî ya Îranî ye ku li seranserê welatên Îranî tê nasîn. Têgihiştina Kehram wek beşeke vê mîrata Îranî ya hevpar, li şûna kesayetiyeke tenê Kurdî, rast û durust e; bi rastî jî ew fermandarekî aliyê dijminê Tûranî ye. Kurd, wek gelekî Îranî, mîrata fireh a destanê parve dikin. Kesayetiyên wê, hem leheng hem dijmin, beşeke kevneşopiya Îranî ya hevpar in ku Kurd ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne. Herwiha divê bîr bînin ku Tûraniyên destanê gelekî efsanewî ne û şerên Îran û Tûran pevçûna navendî ya dubare ya kevneşopiyê ne; ew divê bi hêsanî bi neteweyeke nûjen re neyên yekgirtin. Ji ber vê yekê, gava em Kehram pêşkêş dikin, em kesayetiyeke mîrata destanî ya Îranî ya hevpar pêşkêş dikin ku Kurd, wek gelekî Îranî, ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne.
Nîqaş û Têgihiştinên Şaş
Kehram an Ercasp bi xwe Belx talan kir? Kevneşopî talankirina Belx wek karê Kehram, kurê Ercasp, nîşan dide. Padîşah ew bi artêşa mezin a êrîşa duyemîn şandibû da armanca wî pêk bîne. Herçiqas Ercasp ferman dabû êrîşê û êrîş di xizmeta doza wî de bû, kurê wî Kehram bû ku artêşa ku bajar girt, Luhraspê bi temen kuşt û wêrankirin pêk anî, rêberî kir. Hin kurtkirin li ser êrîşa Ercasp a li Belx diaxivin, ji ber ku ew şer û fermana wî bû; lê rêberiya artêşê û kiryar bi xwe bi kurê wî Kehram ve tên girêdan. Ji ber vê yekê hem bav hem kur bi talankirina Belx ve girêdayî ne: yek wek padîşahê ku ferman da, yê din wek fermandarê ku wê pêk anî.
Kehram heman sihrbazê ku Zerîr kuşt ye? Na; ev kesayetiyên cuda ne. Sihrbazê ku di şerê yekem de apê birûmet ê Îsfendiyar, Zerîr, bi xiyanetê kuşt, Bîderefş, şervanekî din ê dijmin, bû. Kehram kurê Ercasp e ku êrîşa duyemîn rêberî kir û Belx talan kir û Luhraspê bi temen kuşt. Her du di qonaxên cuda yên şer de cih digirin û kesayetiyên cuda ne, herçiqas her du jî dijminên Îran û baweriyê bin. Ew divê neyên tevlihevkirin.
Kehram kesayetiyeke bi taybetî Kurdî ye? Na; ew jî, wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Ew kesayetiyeke tenê Kurdî nîne; bi rastî jî ew fermandarekî aliyê dijminê Tûranî ye. Kurd, wek gelekî Îranî, mîrata fireh a destanê parve dikin. Kesayetiyên wê, hem leheng hem dijmin, beşeke kevneşopiya Îranî ya hevpar in ku Kurd ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne.
Mijarên Têkildar
Ercasp: padîşahê Tûranî û bavê Kehram
Luhrasp: padîşahê berê yê bi temen ê ku di talankirina Belx de hat kuştin
Guştasp: padîşahê Îranî yê ku Kehram nebûna wî bi kar anî
Îsfendiyar: şahzadeyê ku birîndar nabe û Kehram kuşt
Bîderefş: sihrbazê şerê yekem, dijminekî cuda
Zerdeşt: pêxemberê ku artêşa Kehram bawerî û pirtûka wî şewitandin
Efrasiyab: padîşahê Tûranî yê mezin ê şerên berê
Şahname: Pirtûka Padîşahên Farisî, destana mezin a Îranê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Kehram di Şahnameyê de kî ye?
Kehram, ku bi awayên Kohram an Gohram jî tê nivîsîn, şervan û fermandarekî Tûranî yê Şahnameyê ye, kurê padîşahê dijmin Ercasp. Ew herî zêde wek fermandarê ku artêşa mezin a êrîşa duyemîn a li dijî Îranê rêberî kir tê bîranîn. Wî bajarê pîroz ê Belx girt, padîşahê berê yê bi temen Luhrasp di jiyana wî ya îbadetê piştî devberdana padîşahiyê de kuşt û xerabiyeke mezin li bajar û baweriyê kir. Di dawiyê de şahzadeyê ku birîndar nabe, Îsfendiyar, ew ligel bav û birayê wî kuşt.
Kehram li Belx çi kir?
Kehram artêşa ku bajarê pîroz ê Belx di êrîşa duyemîn de talan kir rêberî kir; di wê demê de padîşahê Îranî Guştasp dûr bû û şahzade Îsfendiyar di zindanê de bû. Wî bajarê bêparastin girt û xerabiyeke mezin kir. Di kevneşopiyê de, êrîşkaran gelek kahînên baweriyê kuştin, perestgeha agirê wêran kirin û şewitandin, û heta pirtûka pîroz, Avesta, şewitandin. Wî herwiha padîşahê berê yê bi temen Luhrasp kuşt. Talankirina Belx êrîşeke li baweriyê bi xwe bû, dema herî reş a şer.
Kehram çawa Luhrasp kuşt?
Di talankirina Belx de, padîşahê berê yê bi temen Luhrasp, ku dev ji text berdabû û derbasî jiyaneke îbadetê bûbû, bi destê hêzên êrîşkar ên di bin fermandariya Kehram de hat kuştin. Gava dijmin êrîşî bajar kir, gel ji padîşahê kal lava kir ku wan rêberî bike; lê wî dev ji karên dinyayî berdabû. Lê gava bajar rastî êrîşê hat, ew ket şer û hat kuştin. Kehram, wek fermandarê êrîşê, berpirsiyariya kuştina padîşahê berê yê hêja digire.
Kehram çawa mir?
Şahzadeyê ku birîndar nabe, Îsfendiyar, Kehram kuşt. Gava xebera talankirina Belx û mirina bavê wî Luhrasp gihîşt padîşah Guştasp, ew neçar bû ku Îsfendiyarê zindankirî berde da padîşahiyê rizgar bike. Şahzadeyê azadkirî meyla şer guherand, Tûranî têk birin û dijmin kuştin; di nav wan de padîşah Ercasp û kurên wî Kehram û Enderîman jî hebûn. Ev cezayeke dadperwer ji bo wêrankirina ku wan pêk anîbû bû.
Kehram heman Bîderefş bû?
Na; ew kesayetiyên cuda ne. Bîderefş sihrbazê ku Zerîrê birûmet di şerê yekem de bi xiyanetê kuşt bû. Kehram kurê Ercasp e ku êrîşa duyemîn rêberî kir û Belx talan kir û Luhraspê bi temen kuşt. Her du di qonaxên cuda yên şer de cih digirin û kesayetiyên cuda ne, herçiqas her du jî dijminên Îran û baweriyê bin. Ew divê bi hev re neyên tevlihevkirin.
Kehram kesayetiyeke Kurdî ye?
Kehram di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Ew kesayetiyeke tenê Kurdî nîne; bi rastî jî ew fermandarekî aliyê dijminê Tûranî ye. Kurd, wek gelekî Îranî, mîrata fireh a destanê parve dikin. Kesayetiyên wê, hem leheng hem dijmin, beşeke kevneşopiya Îranî ya hevpar in ku Kurd ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Kesayetiyên Şahnameya Firdewsî - Îrec Beşîrî
Mîta Îsfendiyar - Mîtolojiya Cîhanê
Îsfendiyar - Encyclopaedia Iranica