Kurtedîtin
Ev blog dîroka tevlihev a Iraqê vedikole û balê dide têkoşîna Kurdan ya nasname û xweseriyê. Ew berxwedêriya Kurdan di nav astengiyên siyasî yên piştî avabûna Iraqê ya nûjen, piştî Împaratoriya Osmanî, mîrasa wan a çandî û kesayetên girîng ên dîrokî yên wek Şêx Mehmûd Berzincî û Mistefa Barzanî rave dike. Tevî zordestiya dîrokî, Kurdan bi Hikûmeta Herêma Kurdistanê re asteke xweseriyê bi dest xistine. Gotar astengiyên berdewam û girîngiya çanda Kurdî di teşedana nasname û daxwazên wan ên siyasî de li Iraqê ya îroyîn jî destnîşan dike.
Naverok
Fêmkirina Rehên Iraqê ya Nûjen
Kesayetên Navdar ên Dîroka Kurdan
Cihê Kurdan li Iraqê ya Îroyîn
Mîrasa Berdewam a Têkoşînên Kurdan
- Paşxaneya dîrokî ya Iraqê ya nûjen çi ye?
- Hin kesayetên girîng ên dîroka Kurdan ên ku di blogê de tên navkirin kî ne?
- Bandora kampanyaya Enfalê li ser nifûsa Kurd çi bû?
- Çanda Kurdî di nav salan de çawa hatiye parastin?
- Kurd li Iraqê ya îroyîn bi çi astengiyan re rû bi rû ne?
Dîroka Iraqê tevneke ku bi çand, etnîsîte û têkoşînên siyasî yên cûrbecûr hatiye hunandin e. Di nav komên berbiçav ên vê mozaîkê de Kurd hene, ku rêwîtiya wan bi berxwedêrî û parastina nasnameyê di nav rewşên siyasî yên guherbar de hatiye nîşankirin. Ev gotar li avabûna Iraqê ya nûjen hûr dibe û bersiva Kurdan berfireh dike; kesayet û tevgerên girîng ên dîroka Kurdan û tevna dewlemend a çand û mîrasa Kurdistanê destnîşan dike.
Fêmkirina Rehên Iraqê ya Nûjen
Dewleta nûjen a Iraqê piştî Şerê Cîhanê yê Yekem ji xirbeyên Împaratoriya Osmanî derket holê. Peymana Sêvrê ya 1920an di destpêkê de xweserî soz da Kurdan û nasnameya wan a cuda nas kir. Lê danûstandinên paşê di Peymana Lozanê ya 1923an de bi van sozan re nakok bûn û bûn sedema avakirina sînoran ku bi piranî pêkhateya etnîkî ya herêmê piştguh dikirin. Di encamê de, Iraq bû neteweyek ku tê de komên etnîkî yên cûrbecûr, di nav wan de Ereb, Kurd û yên din, di bin nasnameyeke neteweyî ya yekane de hatin komkirin ku gelek caran dengên hindikahiyan piştguh dikir.
Di dilê vê avabûnê de têkiliya bi nakokî ya di navbera pirraniya Erebên Sunnî û hindikahiya Kurd de heye; têkiliyeke ku bi sedsalan ber bi paş ve diçe, lê di sedsala 20an de gihîşt lûtkeya xwe. Nifûsa Kurd, ku bi piranî li herêmên bakurê Iraqê dijiya, di salên avabûna dewleta Iraqî de bi astengiyên berbiçav re rû bi rû bû.
Têkoşîna Nasnameya Kurdî
Tevî rewşa siyasî ya zordest, Kurd demeke dirêj e ku ji bo parastina nasnameya xwe dixebitin. Di destpêka sedsala 20an de tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan bilind bûn ku armanca wan dabînkirina xweserî yan serxwebûnê bû. Kesayetên wek Şêx Mehmûd Berzincî di vê têkoşînê de sereke bûn; wî di salên 1920î de çend serhildanên li dijî rêveberiya Brîtanî bi rê ve bir da ku maf û naskirina Kurdan pêş bixe.
Têkela çavdêriya kolonyalî ya Brîtanî û mane û dekên siyasî yên di navbera komên etnîkî yên cûrbecûr de tevneke civakî-siyasî ya tevlihev afirand. Kurd, ku di siyaseta sereke ya Iraqê de hatibûn piştguhkirin, pêşengiya tevgeran kirin ku hewl didan giliyên xwe çareser bikin. Di nav van de daxwazên mafên çandî, nûnertiya siyasî û wekheviya aborî di dewleta nû damezrandî de hebûn.
Kesayetên Navdar ên Dîroka Kurdan
Têkoşîna mafên Kurdan ji aliyê kesên bandorker ve jî hat teşedan ku bûn kesayetên Kurd û parêzvaniya guherînê dikirin. Kesayetên wek Mela Mistefa Barzanî di nîveka sedsala 20an de wek rêberên sereke derketin holê û bûn sembolên daxwazên Kurdan. Dilsoziya wî ya bi nasname û xweseriya Kurdan re rêzeke mezin ji gelê wî bi dest xist û wî di serhildanên cûrbecûr de roleke sereke lîst, di nav wan de serhildana Kurdî ya 1961an a li dijî hikûmeta Iraqê.
Mîrasa Barzanî bi netewetiya Kurdî û lêgerîna mafê biryardana çarenûsê ve hatiye girêdan û nîşan dide ka têkoşîna yek zilamî çawa dikare daxwazên firehtir ên gelekî ronî bike. Hewldanên wî bingeh ji bo tevgerên siyasî yên paşerojê danîn û girîngiya rêberiyê di lêgerîna mafên Kurdan de destnîşan kirin.
Sedsala 20an û Tevgerên Kurdî
Di tevahiya sedsala 20an de Kurd bi ceribandinên dijwar re rû bi rû bûn ku di kampanyaya hov a Enfalê de gihîştin lûtkeya xwe; Seddam Huseyn di salên 1980î de rêberiya wê kir. Ev serdem bi kiryarên qirkirinê yên li dijî nifûsa Kurd hat nîşankirin û encama wê kuştinên komî, koçberkirin û jêbirina çandî bûn. Bersiva Kurdan piralî bû û berxwedana çekdarî, dîplomasî û hewldaneke berdewam a naskirinê li her du astên neteweyî û navneteweyî dihewand.
Encamên Şerê Kendavê yê 1991an derfetek taybet ji bo civaka Kurd pêşkêş kirin. Damezrandina herêma qedexeya firînê li ser bakurê Iraqê rê da Kurdan ku di pratîkê de xweserî bi dest bixin. Damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) di 1992 de xaleke girîng di têkoşîna Kurdan ya xwe-rêvebirinê de nîşan da û berxwedêriya mayînde di nav dijwariyan de nîşan da.
Çand û Mîrasa Kurdistanê
Dewlemendiya çand û mîrasa Kurdistanê di teşedana nasnameya Kurdî û xurtkirina girêdanên civakê de roleke diyarker dilîze. Çanda Kurdî bi ziman, muzîk, dans û kevneşopiyên aşpêjiyê yên taybet tê naskirin ku giyanekî berxwedêr nîşan didin ku sedsalên têkoşînê ew teşe daye. Pîrozbahiyên Newrozê, ku Sersala Kurdî pîroz dikin, hem sembola serbilindiya çandî hem lêgerîna mayînde ya azadiyê ne û tevna dewlemend a çandî nîşan didin ku gelê Kurd tevî gelek astengiyan parastiye.
Ziman û Huner
Zimanê Kurdî, ku çend zaravayên wek Soranî û Kurmancî dihewîne, stûneke bingehîn a nasnameya Kurdî ye. Edebiyat, helbest û kevneşopiyên devkî di tevahiya dîroka Kurdan de geş bûne û hem rêz li bûyerên dîrokî hem li vegêranên çandî girtine. Helbestvanên Kurd ên wek Ehmed Arîf û Şêrko Bêkes hunera xwe ji bo derbirîna hesreta azadiyê û xurtkirina dîroka gelê xwe bi awayekî ku di nav civakê de bi kûrahî deng vedide bi kar anîne.
Muzîk û Dans
Muzîk û dansa Kurdî derbirînên zindî yên nasnameya çandî ne ku gelek caran di pîrozbahî, dawetan û civînên civakê de tên pêşkêşkirin. Amûrên wek tembûr, def û dudûkê dengê muzîkê diafirînin ku serpêhatiya Kurd di xwe de nîşan dide; tevna şahî, xemgînî û giyanê mayînde yê gelekî ku di çarçoveyeke neteweyî ya firehtir de hîn jî ji bo naskirin û mafan hewl dide.
Cihê Kurdan li Iraqê ya Îroyîn
Îro KRG wek delîla berxwedêrî û bêwestaniya gelê Kurd radiweste. Tevî astengiyên siyasî yên bi hikûmeta federal a Iraqê re, di nav wan de nakokiyên li ser ax û çavkaniyên petrolê, Kurdan herêmeke nisbî aram û xweser parastine ku jêhatîbûna wan a rêvebirinê û domandina aboriyekê di nav têkiliyên jeopolîtîk ên tevlihev de nîşan dide.
Têkiliya bi Bexdayê re hîn jî aloz e. Lê belê, rêberiya Kurd şarezayiya xwe ya dîplomatîk nîşan daye û ji cihê xwe yê stratejîk di nav Iraqê de û li asta navneteweyî sûd wergirtiye. Ew gelek caran ji ber rêvebirina xwe ya demokratîk û aramiya xwe ya li gorî deverên din ên Iraqê di nav hêzên cîhanî de piştgirî dibîne.
Astengiyên li Pêş
Paşeroja Kurdan li Iraqê hem tijî derfetan hem tijî astengiyan e. Nakokiyên berdewam ên Rojhilata Navîn, bi dabeşbûnên navxweyî yên di nav partiyên siyasî yên Kurd de, tevliheviyên ku bi rê ve birina baldar dixwazin pêşkêş dikin. Rola kesayetên dîrokî yên Kurd ên wek Mesûd Barzanî û Nêçîrvan Barzanî dê diyarker be gava ew kevneşopiyê bi stratejiyên siyasî yên nûjen re hevseng dikin û hem li asta neteweyî hem navneteweyî parêzvaniya mafên Kurdan dikin.
Wekî din, tevlîkirina fikarên hawîrdorê, newekheviyên aborî û nîqaşên siyaseta nasnameyê dê di dabînkirina eniyeke li hev û yekgirtî di nav nifûsa Kurd de girîngiyeke sereke bigire.
Mîrasa Berdewam a Têkoşînên Kurdan
Çîroka Iraqê ya nûjen bêyî naskirina tevna dewlemend a dîroka Kurdan a ku di tevahiya vegêrana wê de derbas dibe nayê gotin. Ji tevgerên dîrokî û kesayetên navdar ên Kurd heta dewlemendkirina çand û mîrasa Kurdistanê, gelê Kurd di dîroka herêmê de roleke bingehîn lîstiye. Têkoşîna wan a berdewam a naskirin û mafan di nav aloziya siyasî ya berdewam de destaneke mayînde ya berxwedêrî û biryardariyê destnîşan dike.
Her ku Kurd nasname û hebûna xwe ya siyasî diparêzin, cîhan bi heyecanê temaşe dike. Danûstandina dîrokê, çandê û daxwazên siyasî dê paşerojê ne tenê ji bo gelê Kurd, lê ji bo mozaîka hûr a ku Iraq e jî teşe bide.
Rêwîtiya Kurdan hîn pir ji qedandinê dûr e û çîroka wan hîn jî parastineke zindî ya nasname, berxwedan û hêviyê ye. Gava em li pêşketina Iraqê û bersiva Kurdan difikirin, eşkere ye ku beşa mafên Kurdan, çandê û nasnameya xwe beşeke ku dê hîn jî vebe ye.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Paşxaneya dîrokî ya Iraqê ya nûjen çi ye?
Iraqa nûjen piştî Şerê Cîhanê yê Yekem ji xirbeyên Împaratoriya Osmanî derket holê. Di Peymana Sêvrê ya 1920an de sozên destpêkê yên xweseriya Kurdan hatin dayîn ku paşê Peymana Lozanê ya 1923an li dijî wan derket.
Hin kesayetên girîng ên dîroka Kurdan ên ku di blogê de tên navkirin kî ne?
Kesayetên girîng ên dîroka Kurdan Şêx Mehmûd Berzincî dihewînin, ku di salên 1920î de serhildanên ji bo mafên Kurdan bi rê ve bir, û Mela Mistefa Barzanî, ku di nîveka sedsala 20an de bû sembola daxwazên Kurdan.
Bandora kampanyaya Enfalê li ser nifûsa Kurd çi bû?
Kampanyaya Enfalê, ku Seddam Huseyn di salên 1980î de rêberiya wê kir, bû sedema kuştinên komî, koçberkirin û jêbirina çandî ya nifûsa Kurd û bandoreke girîng li têkoşîna wan a mafan kir.
Çanda Kurdî di nav salan de çawa hatiye parastin?
Çanda Kurdî bi riya ziman, muzîk, dans û kevneşopiyên aşpêjiyê yên taybet hatiye parastin; pîrozbahiyên wek Newrozê sembola serbilindiya çandî û lêgerîna azadiyê ne.
Kurd li Iraqê ya îroyîn bi çi astengiyan re rû bi rû ne?
Îro Kurd bi astengiyên wek nakokiyên siyasî yên bi hikûmeta federal a Iraqê re, dabeşbûnên navxweyî yên di nav partiyên siyasî de û hewcedariya çareserkirina newekheviyên aborî û siyaseta nasnameyê re rû bi rû ne.