Destpêk
Verethragna, ku di serdemên paşîn de bi navê Behram tê zanîn, heyîna xwedayî ya serkeftinê di Zerdeştiyê de ye: yê ku her astengiyê dişikîne, serkeftinê dibexşîne û yek ji heyînên pîroz ên kêmtir bilind, yazatayan, ên herî hezkirî ye ku xizmeta Ahura Mazda, Xwediyê Zana, dikin. Ew hêza serkeftinê bixwe ye ku di heyînekê de beden digire; di demên kevn de, dema artêş dimeşiyan û leheng şer dikirin, ji bo alîkariyê gazî tu heyîna xwedayî bi qasî wî bi dilxwazî nedihate kirin.
Ew herwiha yek ji kesayetiyên herî zindî yên hemû xeyala îranî ye, ji ber ku di yek awayî de xuya nabe, lê di deh awayan de: bayekî lezgîn, gayekî bi qiloçên zêrîn, hespekî spî, berazekî kovî, ciwanekî bedew, çûkekî nêçîrvan û hîn awayên din, heta di dawiyê de bi awayê şervanekî çekdar ê bi şûrekî zêrîn tê. Di sirûda wî ya mezin, Behram Yaştê, de ev deh bedenên biriqok yek bi yek wek awayên ku ew bi wan hat cem pêxember Zerdeşt tên vegotin.
Navê Verethragna ji împaratoriyan dirêjtir jiya ye. Bi awayê Behram, ew bû navê împaratorên Sasanî û gerstêrka Merîxê, navê tebeqeyeke temam a agirê pîroz û navê bêhejmar mêran li seranserê cîhana îranî heta roja îro, Kurd jî di nav wan de. Şopandina çîroka wî, şopandina ramana serkeftinê ya leşkerî, ruhî û exlaqî ye di nav hezarên salan ên baweriya îranî de.
Naverok
Xwedayekî şer ê kevnar ê hindoîranî
Behram: nav di nav serdeman de
Verethragna kî ye?
Verethragna, ku paşê Behram tê gotin, yazata, ango heyîna xwedayî, ya serkeftinê di Zerdeştiyê de ye; ew derketineke ji Ahura Mazda ye ku şikandina her berxwedanê û bexşandina serkeftinê di kesayetiyeke de temsîl dike. Di sirûda wî ya Avestayî, Behram Yaştê, de tê pesindan û bi xuya bûna xwe di deh awayên cuda de, ên heywanî, mirovî û hêmanên xwezayê, navdar e. Ew serkeftinê di şer de dibexşîne, astengiyan radike û heta saxker jî ye. Navê wî bi awayê Behram berdewam e: padîşah, gerstêrka Merîxê û tebeqeya herî bilind a agirê pîroz ê Zerdeştî bi vî navî tên binavkirin.
Xalên sereke
Verethragna, paşê Behram, yazataya serkeftinê ya Zerdeştî ye.
Navê wî tê wateya şikandin an lêdana berxwedanê.
Ew di deh bedenan de xuya dibe, ji ba û ga heta şervanekî çekdar.
Ew xwedayekî şer ê kevnar ê hindoîranî ye, ku bi Vrtrahanê Vedayî re rehê hevpar heye.
Ateş Behram, tebeqeya herî bilind a agirê pîroz, bi navê wî hatiye binavkirin.
Bi awayê Behram, navê wî hîn li seranserê cîhana îranî, di nav Kurdan de jî, dijî.
Agahiyên kurt
Nav: Verethragna (Avestayî, «şikînerê berxwedanê»); paşê Warahran, Bahram, Behram
Cure: Yazataya (heyîna xwedayî ya) serkeftinê di Zerdeştiyê de
Sirûda Avestayî: Behram Yaşt (Yaşt 14), yek ji sirûdên herî kevn
Awayên bedenê: Deh beden, ji ba û ga heta şervanekî bi şûrê zêrîn
Reh: Xwedayekî şer ê kevnar ê hindoîranî; bi Vrtrahanê Vedayî re ji heman rehî ye
Hevalê: Mîtra, xwediyê peymanê
Agirê pîroz: Ateş Behram, tebeqeya herî bilind a agirê Zerdeştî
Herwiha: Saxker, rakirê astengiyan û navê gerstêrka Merîxê
Mîras: Behram, navê ku împaratorên Sasanî hildigirtin û îro jî tê bikaranîn
Belgeya nivîskî: Avesta, berî her tiştî Behram Yaşt; paşê metnên Pehlewî
Şikînerê berxwedanê
Nav her tiştî dibêje. Verethragna ji peyvên kevn ên îranî yên bi wateya astengî û lêdanê pêk tê; bi vî awayî, ev heyîna xwedayî bi wateya xwe ya rast şikandina her berxwedanê ye, hêza ku beden girtiye û ji her bendê derbas dibe da ser bikeve. Ew serkeftin bixwe ye ku bûye heyînek; lêkolîner Mary Boyce destnîşan kiribû ku di serdemên kevnar de, wek bexşînerê serkeftinê, ew bi eşkereyî ji hemûyan bêtir dihat hezkirin.
Şan û şerefa wî di Behram Yaştê de tê stran, yek ji sirûdên herî kevn û herî zindî yên Avestayê, ku tê de bi awayekî li pey awayekî din tê cem pêxember Zerdeşt da hêza xwe nîşan bide. Lê Verethragna ji xwedayekî şer zêdetir e: gazî wî wek saxker, bexşînerê hêz û mêraniyê, û cezadêrê xirabiyên ku mirov û dêw dikin jî tê kirin. Ew hêza ku her tiştê rêya qenciyê digire têk dibe, li meydana şer û ji wê wêdetir.
Deh bedenên wî
Taybetmendiya herî navdar a Verethragna guherandina şiklê wî ye. Behram Yaşt deh awayên xuya bûna wî vedibêje; her yek wêneyeke cuda ya hêzê ye: pêşî bayekî tund û lezgîn; paşê gayekî bi qiloçên zêrîn; hespekî spî bi guh û devikê zêrîn; deveke barhilgir a bihêz; berazekî bi diranên tûj; ciwanekî bedew ê panzdehsalî, di lûtkeya zindîbûnê de; çûkekî nêçîrvan ê lezgîn; beranek; bizineke kovî ya şerker; û di dawiyê de şervanekî biriqok û bedew ku şûrekî zêrîn hildigire.
Her awayek aliyekî serkeftinê nîşan dide: leza paqijker a bayê, hêza xam a ga û beraz, enerjiya ciwaniyê, leza tîj a çûkê, êrişa nerawestan a beran û bizinê û, di dawiyê de, hêza birêkûpêk a mirovê çekdar. Lêkolîner ji mêj ve destnîşan kirine ku ev rêza bedenan, herçend hevahengiyeke tam tune be, avatarên Vîşnû û awayên Îndra di cîhana olî ya têkildar a Hindistana kevnar de tîne bîra mirov. Ev nîşaneya kûrahî û hevpariya van wêneyan e.
Xwedayekî şer ê kevnar ê hindoîranî
Verethragna ji Zerdeştiyê bixwe gelek kevntir e. Navê wî ji rehekî kevnar ê hindoîranî, û di dawiyê de ji rehekî hindoewropî ya destpêkê, tê ku wateya kujerê astengkerê, yê astengiyê dişikîne, dide. Di kevneşopiya Vedayî ya Hindistanê de hevreheke rasterast a wî heye: Vrtrahan, kujerê dêw Vrtra, ku bi taybetî navengeke xwedayê şervan Îndra ye. Ev du heyînên xwedayî şaxên yek reha kevnar in: xwedayekî serkeftinê ku berî jihevketina gelên îranî û hindî dihat perestin.
Şopên wî li seranserê cîhana kevnar belav in. Nav di nav Ermeniyan de bi awayê Vahagn, di nav Kûşanan de bi awayê Orlagno û di nav Part û Sogdiyan de bi awayên wan ên taybet xuya dibe. Li cihên ku çand li hev rast dihatin, ew bi xwedayên hêz û serkeftinê yên wan re dihat yekgirtin: peykereke tûncî ji Mezopotamyayê, bi temenê du hezar salan, nivîsên ku kesayetiya wê hem Heraklesê Yewnanî hem jî Verethragna dibêjin li ser hildigire. Herwiha hevşibî bi Ares, Nergalê Babîlî û Horusê Misrî re hatine danîn: xwedayê leheng ê serkeftinê yê giştî ku gelek navan hildigire.
Hevalê Mîtra
Di cîhana Zerdeştî de Verethragna bi nêzîkî bi Mîtra, xwediyê mezin ê peyman û ronahiyê, ve girêdayî ye. Di sirûda Mîtra de Verethragna wek hevalê wî yê sereke tê binavkirin: hêza mezin a pêşiya wî dimeşe û rêya wî vedike, ku derewkar û sondşikênên Mîtra dadbariya wan dike dişîne ber lêdanê. Mîtra parêzvanê peyva sondxwarî ye; Verethragna hêza ku dadweriya wî bi ser dixe ye.
Ew herwiha bi koma berfirehtir a yazatayan re hevaltî dike, heyînên pîroz ku xizmeta Ahura Mazda dikin û cîhanê birêve dibin. Hinek ji deh bedenên wî, ciwan, ga, hesp, çûk û ba, bi heyînên din ên xwedayî re hevpar in, wek stêrka Tiştrya û xwedayê bayê Vayû. Ev tîne bîra mirov ku di dîtina Zerdeştî de van hêzan komeke yekgirtî û bi hev re girêdayî ya xwedayî pêk anîne; her yek di karê mezin ê parastina qenciyê de hêz dide yên din.
Behram: nav di nav serdeman de
Di nav sedsalan de Verethragna ya Avestayî di farisiya navîn de bû Warahran; ji wê jî Bahram, Behram û Vahram ên naskirî yên serdemên paşîn derketin. Ev heyîna xwedayî ya serkeftinê ewqas hezkirî bû ku navê wî gelek ji perestgehê wêdetir belav bû. Ne kêmtir ji pênc împaratorên xanedana Sasanî navê Behram hildigirtin, bi hêviya ku di bin nîşana serkeftinê de hukum bikin. Gerstêrka ku em Merîx dibêjin, stêrka sor a şer, di ezmanê farisî de heta îro Behram tê gotin.
Di salnameya Zerdeştî de roja bîstem a her mehê Roj Behram e, roja Verethragna; bawermend di vê rojê de sirûda wî dixwînin û ji bo serkeftina li ser kêşeyên xwe gazî wî dikin. Nav bixwe jî qet nemir: Behram û awayên wî hîn navên kesan ên berbelav in li seranserê cîhana îranî, di nav Kurdan de jî. Bi vî awayî xwedayekî kevnar ê serkeftinê bêdeng di navên mirovên asayî de dijî.
Agirê Serkeftinê: Ateş Behram
Dibe ku mîrasa herî mezin a Verethragna di agir de be. Tebeqeya herî bilind û herî pîroz a agirê perestgehên Zerdeştî Ateş Behram e, Agirê Serkeftinê, ku ji bo rêzgirtina wî hatiye binavkirin. Sazkirina wî ya herî tevlihev a hemû karên olî ye: şazdeh agirên cuda, ji çavkaniyên bi qasî birûskê û agirgeha hesinkarekî cuda, divê bên berhevkirin û di nav gelek mehan de bên paqijkirin. Piştî ku tê pîrozkirin, xizmeta vî agirî bê navber tê kirin û dibe ku ji hezar salî zêdetir bişewite. Di efsaneyan de, padîşahê dadperwer Keyxusrew bû ku yek ji agirên mezin ên pêşîn ên Behram ava kir.
Di bin împaratorên Sasanî de agirên serkeftinê yên vî cureyî li seranserê welêt dihatin sazkirin, gelek caran ji bo bîranîna serkeftinekê an rêzgirtina padîşahekî. Piştî hatina Îslamê piraniya wan hatin vemirandin, lê çendek maye: tê ragihandin ku agirê mezin ê li Yezda Îranê nêzîkî panzdeh sedsalan e dişewite; yên din jî ji aliyê penaberan ve hatin birin Hindistanê, ku hîn di perestgehên civaka Parsî de dişewitin. Di van pêtan ên namirin de heyîna kevnar a serkeftinê wek ronahî berdewam e.
Sembolîzm
Verethragna ramaneke kûr di xwe de digire: serkeftin pîroz e û şikandina astengiyan karekî pîroz e. Serkeftina wî tenê serketina artêşan nîne, lê serketina qenciyê li ser xirabiyê, tenduristiyê li ser nexweşiyê, hêzê li ser qelsiyê û rêkûpêkiyê li ser hêzên ku dixwazin rê bigirin û bendan çêkin e. Kevneşopiya Parsî ew bi xwedayê hezkirî yê Hindû, Ganeşa, re daye berhev; wek wî, Verethragna berî her tiştî rakirê astengiyan e, hêza ku dema rêya pêşiya mirov girtî be gazî wê tê kirin.
Deh awayên wî vê ramanê dewlemend dikin. Wisa xuya ye ku sirûd dibêje serkeftin gelek rûyan heye: dikare wek ba lezgîn û paqijker be, wek ga bi hêzeke nehejandbar be, wek baz tîj û lezgîn be, wek beraz bê tirs be, an wek şervanê çekdar birêkûpêk be. Gazîkirina Verethragna gazîkirina wî rûyê hêzê ye ku kêliyek pêdivî pê heye, û bawerî ye ku tu astengî, ji derve an ji hundir, neşikandbar nîne.
Verethragna û Kurd
Wek yek ji heyînên xwedayî yên mezin ên cîhana kevnar a îranî, Verethragna ji mîrasa hevpar a hemû gelên îranî ye; Kurd jî di nav wan de ne. Navê wî, bi awayê Bahram an Behram, hîn li zarokên Kurd û gelên din ên îranî tê kirin; ev têlekî zindî ye ku heta xwedayê kevnar ê serkeftinê vedigere. Mijara wî ya mezin, serkeftina qenciyê li ser hêzên ku wê bitepisînin, heman mijar e ku Kurd her biharê di Newrozê de pîroz dikin, dema Kaweyê hesinkar û padîşahê dadperwer Ferîdûn zordestiya Dehaq şikandin.
Wek her car di vê mîrasa hevpar de, îddîakirina ku Verethragna tenê Kurdî ye şaş e. Ew xezîneya hevpar a malbateke temam a neteweyên îranî ye, Faris, Kurd û yên din bi heman awayî, û ya baweriya Zerdeştî ye ku forma wî ya herî temam daye wî. Kurd dikarin bi maf vê heyîna ronî ya serkeftinê di nav efsaneyên cîhana xwe ya berfirehtir de bijmêrin; ew nîşaneya rehên kûr ên îranî ye ku kevneşopiyên wan ên serkeftin û nûbûnê jê şîn dibin.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Verethragna xwedayek e? Di wateya teng a baweriya Zerdeştî de, na, an ne yekî serbixwe. Ew yazatayek e, yek ji heyînên pîroz ên xizmeta Xwedayê yekane yê herî bilind, Ahura Mazda, dikin; aliyek û amûreke xwedayî ye, ne xwedayekî hevrik. Zerdeştî yekxwedaperest e û serkeftina Verethragna her tim wek serkeftina rêkûpêkiya qenc a Xwediyê Zana tê fêmkirin, ku bi destê xizmetkarê wî hatiye bi dest xistin.
Ew heman Îndra an Herakles e? Ne heman kesayetî ye, lê têkildar e. Verethragna û Vrtrahanê Vedayî yek reha kevnar a hindoîranî parve dikin; di serdemên paşîn de, li cihên ku çand li hev rast dihatin, ew bi Herakles û xwedayên leheng ên din re dihat yekgirtin. Ev têkiliyên rast û hevşibî ne, belgeyên mîraseke hevpar û gelek kevn in, lê nîşan nadin ku ew yek in; Verethragna kesayetiya xwe ya taybet heye, ku cîhana îranî û Zerdeştî şekl daye wê.
Ew Farisî ye an Kurdî? Wek mayîna vê mîrasê, Verethragna bi hevparî ji hemû gelên îranî ye. Ew di baweriya Zerdeştî ya împaratoriyên Farisî de geş bû, lê mîrasa hevpar a Faris, Kurd û cîranên wan e. Ew herî baş wek beşeke ji xezîneya ku malbateke temam a gelan heye tê fêmkirin, ne wek malê yek neteweyê.
Mijarên têkildar
Mîtra: xwediyê peymanê, ku Verethragna hevalê wî yê sereke ye
Anahîta: xwedawenda avan, yazatayeke din a mezin
Ahura Mazda: Xwediyê Zana, ku Verethragna xizmeta wî dike
Keyxusrew: padîşahê dadperwer ku agirê mezin ê serkeftinê yê Behram saz kir
Faravahar: nîşana bi per a baweriya Zerdeştî
Ameşa Spenta: heft Nemirên Bexşende yên Ahura Mazda
Pirsên gelek caran tên kirin
Verethragna kî ye?
Verethragna, ku paşê Behram tê gotin, yazataya serkeftinê ya Zerdeştî ye, derketineke ji Ahura Mazda. Navê wî tê wateya şikandina berxwedanê; ew bi xuya bûna xwe di deh awayên cuda de û bexşandina serkeftinê di şer de û li ser her astengiyê navdar e.
Deh bedenên Verethragna çi ne?
Di Behram Yaştê de ew wek ba, gayekî bi qiloçên zêrîn, hespekî spî, deve, beraz, ciwanekî panzdehsalî, çûkekî nêçîrvan, beran, bizineke kovî û di dawiyê de şervanekî çekdar ê bi şûrekî zêrîn xuya dibe. Her yek wêneyeke cuda ya hêza serkeftî ye.
Navê Behram tê çi wateyê?
Behram awayê paşîn ê Verethragna ye, bi wateya serkeftinê an lêdana berxwedanê. Ew bû navê împaratorên Sasanî, navê farisî yê gerstêrka Merîxê û navekî kesan ê berbelav ku hîn li seranserê cîhana îranî tê bikaranîn.
Ateş Behram çi ye?
Ateş Behram, an Agirê Serkeftinê, tebeqeya herî bilind a agirê pîroz ê Zerdeştî ye, bi navê Verethragna hatiye binavkirin. Pîrozkirina wî ji hemûyan tevlihevtir e, ku şazdeh agirên cuda berhev dike û paqij dike; piştî vêketinê dibe ku bi sedsalan bişewite.
Verethragna bi Îndrayê Vedayî re têkildar e?
Erê, bi têkiliyeke kevnar. Verethragna û Vrtrahanê Vedayî, navengeke Îndra, ji yek xwedayê serkeftinê yê hindoîranî tên. Ew şaxên têkildar ên reheke hevpar in, ne heman kesayetî.
Verethragna xwedayekî Kurdî ye?
Ew ji mîrasa hevpar a îranî ye ku Kurd beşek jê ne, ne ji yek neteweyê. Navê wî, wek Bahram an Behram, hîn di nav Kurd û gelên din ên îranî de tê bikaranîn; têkiliyeke zindî bi heyîna xwedayî ya kevnar a serkeftinê re ye.
Çavkanî û xwendina bêtir
Ateş Behram (Agirê Serkeftinê) — Wikipedia
Verethragna, Behram Yazata: bexşînerê encamên baş û serkeftinê — Parsi Times
Perestgeha Agir a Yezdê (Ateş Behram) — Wikipedia